Кіріспе
Ресейдің құрлық әскерлері құрамасы 5-ші біріккен қарулы Қызыл Ту армиясы (5 я общевойсковая армия) – Шығыс әскери округінде орналасқан Ресейдің құрлық әскерлері құрамасы. 1939 жылы құрылған, сол жылы Польшаға кеңестік басқыншылық кезінде қызмет етті және 1941 жылғы маусымда Әдольф Гитлердің «Барбаросса» операциясы басталғанда кеңес қорғанысының оңтүстік секторына орналастырылды. «Барбароссаның» апатты алғашқы айларында 5-ші армия Киев маңында қоршалып, жойылды. Лелюшенко мен Говоров басшылығымен қайта құрылған ол Мәскеуді соңғы қорғау шайқасында, содан кейін кеңес әскерлерінің кеңестік аумақты қайтарып алып, Польшаға және одан әрі Германияға қарай жылжуына әкелген шабуылдық және қорғаныс науқандарында өзінің үлесін қосты. 5-ші армияның өзі Шығыс Пруссияға дейін ғана жетті, содан кейін Жапонияға қарсы кеңестік шабуылға қатысу үшін шығысқа ауыстырылды. 1945 жылдан бері, кеңестік және қазіргі Ресей туы астында ол Қытай Халық Республикасымен шекараны күзетіп отыратын Қиыр Шығыс әскери округінің құрамында болып келеді. Ресей қарулы күштерінің саны қысқарғандықтан, ол XXI ғасырда ірі Шығыс әскери округінің құрамына кірді. 2024 жылдың 19 ақпанында 5-ші армияға «Гвардия» деген құрметті атақ берілді.
The 5th Combined Arms Red Banner Army (5 я общевойсковая армия) is a Russian Ground Forces formation in the Eastern Military District. It was formed in 1939, served during the Soviet invasion of Poland that year, and was deployed in the southern sector of the Soviet defences when Adolf Hitler's Operation Barbarossa began in June 1941 during World War II. In the disastrous first months of Barbarossa, the 5th Army was encircled and destroyed around Kiev. Reformed under Lelyushenko and Govorov, it played a part in the last ditch defence of Moscow, and then in the string of offensive and defensive campaigns that eventually saw the Soviet armies retake all of Soviet territory and push west into Poland and beyond into Germany itself. The 5th Army itself only advanced as far as East Prussia before it was moved east to take part in the Soviet attack on Japan. Since 1945, under the Soviet and now Russian flag it has formed part of the Far East Military District keeping watch on the border with the People's Republic of China. As the Russian armed force shrunk, it found itself part of the larger Eastern Military District in the twenty first century. On February 19, 2024, the 5th Army was awarded the honorary designation "Guards".
Құрылысы мен ұйымдастырылуы
5-ші армия 1939 жылдың тамызында арнайы Киев әскери округінде Солтүстік (бастапқыда Шепетовская) армия тобынан құрылды. 1939 жылдың қыркүйегінде 5-ші армия Молотов-Риббентроп пактісімен негізделген Польшаға кеңестік басқынға қатысты. Армияға бастапқыда И.Г. Советников басшылық еткен. 1941 жылдың 22 маусымында 5-ші армия 15-ші атқыштар корпусынан (полковник И.И. Федунинский басшылығымен, 45-ші және 62-ші атқыштар дивизияларын қамтитын), сондай-ақ 27-ші атқыштар корпусынан (87-ші, 125-ші, 135-ші атқыштар дивизиялары), 22-ші механикаландырылған корпустан (19-шы және 41-ші танк дивизиялары, 215-ші мотоатқыштар дивизиясы), 2-ші бекінілген аймақтан, жеті артиллерия полкі, 2 НКВД шекара полкі және инженерлік полктан тұрды.
Шекаралар шайқасы
Армияның атқыштар дивизиялары Украинаға Луцк-Ровно бағыттарын қамтамасыз етуге тағайындалды және (толықтырылмаған) Ковель, Струмилов және Владимир-Волынск бекініс аудандарын ұстауға міндеттелді. Армия шекарадан қырық шақырымға дейін казармаларда орналасты, ал позицияға жайғасу үшін үш-төрт күн қажет болды. Бірақ 22 маусымда 15-ші атқыштар корпусы Влодавадан Владимир-Волынскіге дейінгі учаскені ұстап, орнын басты, бірақ сол күні Владимир-Волынскідегі желінің оңтүстік жағы, Джон Эриксонның сөзімен, "жарыла бастады". Сектордағы немістердің негізгі шабуылы 5-ші армия мен оның оңтүстігіндегі көршісі 6-шы армия арасындағы қосылған жерде болды. 5-ші және 6-шы армиялар алшақтықты жабу үшін механикаландырылған күштерін дереу жұмылдырды, бірақ сәттілікке жете алмады. Оңтүстік-Батыс майданының қолбасшысы Михаил Кирпонос барлық қолдағы мобильді күштерін – бес механикаландырылған корпусты – пайдаланып, 1-ші танк тобының қанатына шабуыл жасау арқылы тоқтатуға шешім қабылдады. Бұл, немістердің қарқынды шабуылына, кеңестік құралымдардың үйлесімсіздігіне, жабдық пен қосалқы бөлшектердің жетіспеуіне және, әсіресе, радиостанциялардың болмауына байланысты сәтсіз аяқталды. Темдеуде, қазір 5-ші армияға қолбасшылық ететін генерал М.И. Потаповқа 29 маусымда Клевани орманынан 1-ші танк тобының қанатына тағы бір шабуыл жасау бұйрығы берілді. Осы күш-жігердің нәтижесінде Кирпонос майданының көп бөлігін бұрынғы совет-поляк шекарасына жаңа сызыққа көшіріп, немістердің кеңестік қорғаныс шебін бұзуына жол бермеді. 11-ші танк дивизиясы 7 шілдеде Бердичевті басып алды, ал 5-ші және 6-шы армиялар арасындағы байланыс үзілді; Ставка Кирпоносқа 5-ші армияны Киевтің солтүстік-батысындағы "бекініс аймағына" қайтаруға бұйрық берді. 5-ші және 6-шы армиялар арасындағы алшақтық тез арада 60 шақырымға дейін кеңейді. Жағдайды түзету үшін тағы бір қарсы шабуылға бұйрық берілді, ал Потапов, қазір 15-ші және 31-ші атқыштар корпустарымен, сондай-ақ 9-шы, 19-шы және 22-ші механикаландырылған корпустармен, Бердичев пен Любардан солтүстікке қарай шабуыл жасауға бағытталды. Алайда, оның күштері қатты тозған еді: 9-шы механикаландырылған корпуста 64 танк қалды, 22-ші корпуста одан да аз, ал 31-ші корпустың атқыштар полктерінде "үш жүзден астам адамы" жоқ еді. Дегенмен, Потаповтың күштері Житомир тас жолын кесіп, бір апта бойы қысымды сақтап тұрды, содан кейін неміс 6-шы армиясының солтүстік қанатына тікендей болып қалып қойды. 7 қыркүйекте 5-ші армия шығыстан келген 2-ші армиямен және Киевтің солтүстігіндегі 6-шы армияның қанатын айналып өтуімен екіге бөліну қаупіне тап болды. Ставка бастапқыда 5-ші армияға шегінуге рұқсат бермеді, өйткені Брянск майданының қарсы шабуылынан нәтиже күтті. 9 қыркүйекте Сталин 5-ші армияға шегінуге рұқсат берді, бірақ ол қоршауға түсіп, 20 қыркүйекте Потапов пен оның басқару тобы тұтқынға алынды. Апатты шайқаста неміс әскерлері 5-ші, 21-ші, 26-шы, 38-ші және 37-ші армиялардың күштерін қоршап алды, Киевті басып алды және 665 000 тұтқынға алды (кеңес деректеріне сәйкес, Оңтүстік-Батыс майданының жалпы саны 677 000 адамды құрады, оның 150 000-ы қашып кетті).
Мәскеу
5-армия 1941 жылдың қазан айында Дмитрий Лелюшенконың басшылығымен екінші рет қайта құрылды, ол Советтік Батыс майданының құрамына кірді. Жаңа деректерге сәйкес, қайта құрылу 1941 жылдың 11 қазанында аяқталды. Оның құрамында екі атқыштар дивизиясы және үш танк бригадасы болды. Бородино шайқасы алаңында, бұрынғы Наполеон майданында, жаңадан құрылып жатқан армияның алғашқы бөлімдері – Кеңес Одағының 32-ші атқыштар дивизиясының екі полкі және 18-ші және 19-шы танк бригадалары Можайскке шабуыл жасаған неміс 10-шы танк дивизиясы мен «Das Reich» дивизиясын тоқтатуға тырысты. Лелюшенко жараланып, генерал Л. А. Говоров басқаруды қабылдады. Аз ғана резервтер таусылып, 18 қазанда Можайск түсті. Сол жылы армия Клин-Солнечногорск шабуыл операциясына қатысты. 15 қарашада Мәскеуге тағы бір неміс шабуылы басталды, бірақ майданның қанаттарында ауыр шайқастар болды. 28 қарашаға дейін 5-армия, сондай-ақ Батыс майдан орталығын құрайтын 33-ші және 43-ші армиялар, өздерінің оң жақ бөлігіне жасалған шабуылдарға қарамастан, бекініп тұрды. 1 желтоқсанда неміс XX армия корпусы Мәскеуге жету үшін соңғы күш салып, 5-армия мен 33-ші армияның қосылған жеріне шабуыл жасады, бұл Мәскеу-Минск тас жолына, Совет астанасына ең тікелей бағытқа әкелді. 33-ші армияның Наро-Фоминск маңындағы қорғанысын бұзғанмен, Жуковтың барлық қолдағы резервтерді бұзуға бағыттағаннан кейін, 4 желтоқсанда жағдай жақсарды және Совет командасы шабуылды жоспарлауды қайта бастады. Советтік қысқы қарсы шабуылдарының аясында 5-армияға 11 желтоқсаннан бастап шабуылды бастау бұйырылды, ал оң қанаттың бөлімдері Истраны шабуылдау үшін 16-армияға қосылды. Ақырында 5-армия немістерді Звенигород маңында жеңіп, 2-гвардиялық атқыштар корпусы батыл шабуылмен неміс тылына еніп, одан әрі ілгерілеуге жағдай жасады. 1942 жылдың 6 және 8 қаңтарында Батыс майдан директиваларында 5-армияға 16 қаңтарға дейін Можайскіні айналып өту және қайта басып алу бұйырылды. Қазір жеті атқыштар дивизиясы, 82-ші мотоатқыштар дивизиясы, үш тәуелсіз атқыштар бригадасы және 20-шы танк бригадасы бар 5-армия қаңтардың ортасында қозғалысқа шығып, 20 қаңтарда қаланы басып алды. Алайда Говоровтың атқыштар дивизиялары әрқайсысы 2500 адамнан асты, және армия «күші таусыла бастады». 20 наурызда Ставка директивасы Батыс және Калинин майдандарына жаңа нұсқаулар берді, олардың ішінде 5-армияға 1 сәуірге дейін Гжатскті басып алу, содан кейін 43-ші, 49-шы және 50-ші армиялармен бірлесіп Вязьманы басып алу бұйырылды. 1942 жылдың сәуірінде Говоров Ленинград майданына басшылық етуге тағайындалды, ал, болжам бойынша, генерал Иван Федюнинский оның орнына келді. Біраз уақыттан кейін Ю. Т. Черевиченко басқаруды қабылдады.
Шабуылға дайындық
Батыс майданның бір бөлігі ретінде 5-ші армия 1942 жылдың қараша-желтоқсанында Ржев-Вязьма операциясына, соның ішінде екінші Ржев-Сычевск шабуылына қатысты. Содан кейін 10-шы гвардиялық және 33-ші армиялармен бірге Смоленск шайқасының екінші кезеңінде күресті, сол кезде армияға генерал В.С. Поленов басшылық етті. Кейін генерал П.Г. Шафранов бірқатар уақыт бойы қолбасшылықты жүзеге асырды. 1944 жылы Белоруссиядағы Багратион операциясы үшін 5-ші армия 3-ші Белоруссия майданының құрамына кірді. Қазір генерал Н.И. Крыловтың басқаруындағы 5-ші армия майданның «Солтүстік тобына» 39-шы армиямен және 3-ші атқыштар және 3-ші гвардиялық механикаландырылған корпустарынан құралған кавалериялық-механикаландырылған топпен бірге бөлінді. Армия Вильнюс қаласы арқылы өтті, ол 13 шілдеде поляк азаттық қозғалысының көмегімен, қала орталығындағы соңғы қаһарлы шайқастан кейін тазартылды. 1944 жылдың 1 тамызында армия құрамында 45-ші атқыштар корпусы (159-шы, 184-ші, 338-ші атқыштар дивизиялары), 65-ші атқыштар корпусы (97-ші, 144-ші, 371-ші атқыштар дивизиялары), 72-ші атқыштар корпусы (63-ші, 215-ші, 277-ші атқыштар дивизиялары) және көптеген артиллерия, бронетанктік бөлімдер мен басқа да құрамалар болды. Еуропадағы армияның соңғы операциясы – 1945 жылғы Шығыс Пруссия шабуылы. 5-ші армия құрамындағы 184-ші атқыштар дивизиясының бөлімдері 1944 жылдың 17 тамызында соғысқа дейінгі шекараға жеткен алғашқы совет әскерлері болды. 3-ші Белоруссия майданының басқа армияларымен бірге 5-ші армия 1944 жылдың қазан айында өткен сәтсіз Гумбиннен операциясына қатысты, онда совет әскерлері неміс Шығыс Пруссиясының қорғанысын бұза алмады. Екінші Шығыс Пруссия шабуылы барысында, майданның басқа армияларымен өзара әрекеттесе отырып, 5-ші армия Тильзит-Инстербург және Халхберг жау топтарын жойды және 23 қаңтарда Инстербургті басып алды. Еуропадағы қызметінің соңғы кезеңінде ол Самланд түбегіндегі Вермахт әскерлерін талқандауға қатысты, атап айтқанда XXVIII корпусын. 1945 жылдың 20 сәуірінде 5-ші армия Ставка ВГК резервінен Жапонияға қарсы соғыс қимылдарына дайындық мақсатында совет әскерлерін күшейту үшін алыс Шығысқа жіберілген күштердің бірі – Теңіз тобына ауыстырылды. 1945 жылдың 5 тамызында Теңіз тобы 1-ші Алыс Шығыс майданы болып қайта аталды. Совет әскерлерінің Манжурияға басып кірген кезде армия құрамында 17-ші атқыштар корпусы (187-ші және 366-шы атқыштар дивизиялары), 45-ші атқыштар корпусы (157-ші, 159-шы және 184-ші атқыштар дивизиялары), 65-ші атқыштар корпусы (97-ші, 144-ші, 190-шы, 371-ші атқыштар дивизиялары), 72-ші атқыштар корпусы (63-ші, 215-ші, 277-ші атқыштар дивизиялары), 72-ші, 76-шы, 208-ші, 210-шы және 218-ші танк бригадалары, 105-ші бекінілген аудан, 35-тен астам артиллерия бригадалары мен полктері және басқа да бөлімшелер кірді. Харбин-Гирин операциясы кезінде 1-ші Алыс Шығыс майданының негізгі шабуылының бір бөлігі болған армия әскерлері жапон әскерлерінің қарсылығын кездестірген Волынск ауданын бұзып, Тайпинли жотасының шығыс етегіне жетті.
Соғыстан кейінгі
Жапонияны жеңгеннен кейін 5-армия Қиыр Шығыста қалды және соғыстан кейінгі кезеңнің бәрінде Қиыр Шығыс әскери округінің ең күшті армиясы болды. 1957 жылы 9-шы механикаландырылған армия мен 25-ші армия таратылғаннан кейін 5-ші армияның құрамына бірқатар дивизиялар қосылды, оның ішінде көптеген қайта атаулардан кейін 277-ші мотоатқыштар дивизиясы және 123-ші гвардиялық МРД болды. 4-ші зымыран бригадасы 1963 жылы армия құрамына қосылды. 1968 жылы 29-шы мотоатқыштар дивизиясы Шиханыдан (Саратов облысы) Приморский крайының Камен-Рыболов қаласына келді. 1970-ші және 1980-ші жылдары 81-ші гвардиялық МРД және 199-шы МРД 5-ші армияның құрамына енді. 4-ші, 5-ші, 13-ші, 15-ші және 20-шы бекіністі аймақтар да ондаған жылдар бойы армияның құрамында болды (Бекіністі округті қараңыз). 1976 жылы Лиаличиде 119-шы мотоатқыштар дивизиясы (мобилизациялық) құрылды, ол 1982 жылдың қаңтарында 77-ші танк дивизиясына (мобилизациялық) айналды. Кейіннен Ресейдің қорғаныс министрі болған генерал Игорь Родионов 1983 жылдан 1985 жылға дейін армияға қолбасшылық етті. 1987 жылы 77-ші танк дивизиясы 1008-ші аумақтық оқу орталығына, содан кейін 1989 жылы ВХВТ-ға айналды, ал 1993 жылы таратылды. 2000 жылдың 29 қарашасында «Время Новостей» газетінде сол кездегі Қиыр Шығыс әскери округінің қолбасшысы генерал-полковник Юрий Якубовтың «аумақтық құрамымен толық жабдықталған төрт операциялық полк пен бірнеше операциялық дивизия» ғана жауынгерлік дайындыққа ие екені туралы хабарланды. Сонымен қатар, резервтік дивизиялар бойынша соңғы жаттығу 1985 жылы өткізілді. Хабаровск крайының Екатеринославкадағы бір полк 1999 жылдың қазан айында 35-ші армиядағы 100% штатты полк ретінде тіркелді, сондықтан 1999–2000 жылдар аралығында қалған үш толық штатты полк 5-ші армияда болды деп болжауға болады. 2007 жылғы ресейлік мәліметтерде армия штабтан (Уссурийскте); 81-ші гвардиялық (Бикин) және 121-ші мотоатқыштар дивизиясынан (Сибирцево), 127-ші (Сегреевка) және 129-шы (Барабаш) МГАД-тан, 130-шы автоматтық артиллерия дивизиясынан (Лесозаводск), 20-шы гвардиялық ракеталық бригададан (Спасск-Далний) (ОТР 21 «Точка» ССМ), 719-шы көптүрлі ракеталық пулемет полкінен (Покровка), 958-ші танкіге қарсы артиллерия полкінен және басқа да кішігірім жауынгерлік және қолдау бөлімшелерінен тұратыны айтылды.
2022 жылғы Украинаға шабуылдағы рөлі
2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты, 5-ші армияның құрамына кіретін бөлімдер (оның ішінде 57-ші мотоатқыштар бригадасының бөлімшелері және тағы екі мотоатқыштар полкі) Беларуське орналастырылып, жауынгерлік қимылдарға қатысты.