Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Планета атмосфераларындағы электр энергиясы
Electricity in planetary atmospheres
Атмосфералық электр энергиясы – Жер атмосферасындағы (немесе басқа планетаның) электр зарядтарын сипаттайды. Жер беті мен атмосфера, және ионосфера арасындағы зарядтың қозғалысы ғаламдық атмосфералық электр контуры деп аталады. Атмосфералық электр энергиясы – электростатика, атмосфералық физика, метеорология және Жер ғылымы салаларынан тұжырымдамаларды қамтитын, ұзақ тарихы бар пәнаралық тақырып. Күн күркірі атмосферадағы алып батарея рөлін атқарады, атмосфераны жер бетіне қатысты шамамен 400 000 вольтқа дейін зарядтайды. Бұл атмосферада электр өрісін құрайды, ол биіктік артқан сайын азаяды. Космостық сәулелер мен табиғи радиоактивтіліктің әсерінен пайда болатын атмосфералық иондар электр өрісінде қозғалады, сондықтан атмосфера арқылы, тіпті найзағайдан алыс жерлерде де өте шағын ток өтеді. Жер бетіне жақын жерде өрістің күші орташа есеппен 100 В/м-ге жетеді, және ол оң зарядтарды төмен қарай итеруге бағытталған. Атмосфералық электр энергиясы найзағайларды қамтиды, олар дауылды бұлттарда жиналған атмосфералық зарядтың үлкен көлемін жылдам босату үшін пайда болады, сонымен қатар ғарыштық сәулелер мен табиғи радиоактивтіліктің иондау әсерінен ауаның үнемі электрленуін қамтамасыз етеді, бұл атмосфераның толығымен бейтарап болуына жол бермейді.
Atmospheric electricity describes the electrical charges in the Earth's atmosphere (or that of another planet). The movement of charge between the Earth's surface, the atmosphere, and the ionosphere is known as the global atmospheric electrical circuit. Atmospheric electricity is an interdisciplinary topic with a long history, involving concepts from electrostatics, atmospheric physics, meteorology and Earth science. Thunderstorms act as a giant battery in the atmosphere, charging up the electrosphere to about 400,000 volts with respect to the surface. This sets up an electric field throughout the atmosphere, which decreases with increase in altitude. Atmospheric ions created by cosmic rays and natural radioactivity move in the electric field, so a very small current flows through the atmosphere, even away from thunderstorms. Near the surface of the Earth, the magnitude of the field is on average around 100 V/m, oriented such that it drives positive charges down. Atmospheric electricity involves both thunderstorms, which create lightning bolts to rapidly discharge huge amounts of atmospheric charge stored in storm clouds, and the continual electrification of the air due to ionization from cosmic rays and natural radioactivity, which ensure that the atmosphere is never quite neutral.
Тарих
Электр машиналарын және Лейден банкаларын пайдаланып алынған ұшқындар алғашқы тәжірибешілер Хауксби, Ньютон, Уолл, Ноле және Грейге найзағайдың электр разрядынан туындайтынын ұсынды. 1708 жылы доктор Уильям Уолл зарядталған янтарьдан шыққан ұшқындарды байқағаннан кейін, ұшқындардың кішкентай найзағайға ұқсайтынын бірінші болып көрсете білді. Бенджамин Франклиннің тәжірибелері атмосферадағы электр құбылыстарының зертханадағылардан түбегейлі айырмашылығы жоқ екенін көрсетті, электр қуаты мен найзағай арасындағы көптеген ұқсастықтарды атап өтті. 1749 жылы Франклин найзағайдың электр машиналарын көрсететін барлық қасиеттерге ие екенін байқады. 1750 жылдың шілдесінде Франклин электр энергиясын биік металл антенна арқылы, өткір ұшы бар антенна арқылы бұлттардан алуға болатынын болжады. Франклин тәжірибесін жүзеге асыруға үлкермес бұрын, 1752 жылы Томас Франсуа Далибард Париждің жанындағы Марли-ла-Виллде 12 метрлік темір таяқты орнатып, өтетін бұлттан ұшқындарды тартып алды. Жерге оқшауланған антенналармен тәжірибеші оқшауланған шашты тұтқасы бар сымды антеннаға жақын әкеліп, антеннадан жерге ұшқынның түсуін байқауға болады. 1752 жылдың мамырында Далибард Франклиннің теориясының дұрыс екенін растады. 1752 жылдың маусымында Франклин өзінің әйгілі желкен тәжірибесін жүргізді. Бұл тәжірибені металл жіптен 3 метрлік ұзындықтағы ұшқындарды тартып алған Ромас және атмосфералық электр энергиясы бойынша маңызды байқаулар жасаған Кавалло қайталады. Лемониер (1752) Франклиннің тәжірибесін антеннамен қайталады, бірақ жер сымын шаң бөлшектерімен ауыстырды (тартуды сынау үшін). Ол қолайлы ауа райының жағдайын, атмосфераның күндізгі электрленуін және күндізгі өзгерісін жазды. Бекария (1775) Лемониердің күндізгі өзгеріс деректерін растады және атмосфераның зарядтық полярлығы қолайлы ауа райында оң екенін анықтады. Соссюр (1779) өткізгіштің атмосферадағы индукциялық зарядына қатысты деректерді жазды. Сауссурдің құралы (екі жұқа сыммен қатар ілінген екі кішкентай шардан тұрады) электрометрдің алға құрылысы болды. Сауссур атмосфералық электрленудің жылдық өзгеретінін және биіктікке байланысты өзгеретінін анықтады. 1785 жылы Кулон ауаның электр өткізгіштігін анықтады. Оның бұл ашылуы атмосфералық газдар оқшаулағыш деген кең таралған пікірге қайшы келді (бірақ олар белгілі бір дәрежеде, немесе иондалмаған кезде өте жақсы өткізгіш емес). Ерман (1804) Жердің теріс зарядталғандығын теориялық тұрғыда қарастырды, ал Пелтье (1842) Ерманның идеясын сынап, растады. Атмосфералық электр құбылыстары туралы білімнің артуына бірнеше зерттеушілер үлес қосты. Франсис Рональдс 1810 жыл шамасында әлеует градиентін және ауа-жер тогын байқауды бастады, соның ішінде үздіксіз автоматтандырылған жазбалар жасады. Ол 1840 жылдары Кью обсерваториясының құрметті директоры ретінде зерттеулерін қайта бастады, онда электрлік және байланысты метеорологиялық параметрлердің алғашқы кеңейтілген және жан-жақты деректер жиынтығы құрылды. Сондай-ақ, ол өз жабдықтарын әлемнің басқа да нысандарына жеткізді, атмосфералық электр энергиясын жаһандық масштабта анықтау мақсатымен. Келвиннің жаңа су тамшысын жинаушы және бөлінген сақиналы электрометр 1860 жылдары Кью обсерваториясында енгізілді, ал атмосфералық электр энергиясы жабылғанға дейін обсерваторияның ерекшелігі болып қала берді. Биіктікті өлшеу үшін бір кездері желкендер пайдаланылды, ал қазір әлі де ауа райы шарлары немесе аэростаттар тәжірибелік жабдықтарды ауаға көтеру үшін қолданылады. Алғашқы тәжірибешілер тіпті ыстық ауа шарларында өзі ұшып жүрді. Хофферт (1888) алғашқы камераларды қолдана отырып, төмен қарай түсетін жеке найзағай соққыларын анықтады. Термиондық эмиссия бойынша жұмыс істеген Элстер мен Гайтель найзағайдың электрлік құрылымын түсіндіру теориясын ұсынды (1885), кейіннен атмосферадағы оң және теріс иондардың болуын анықтады, соның нәтижесінде атмосфералық радиоактивтілікті (1899) тапты. Покельс (1897) найзағай тогының қарқындылығын базальттағы найзағай жарқылдарын талдау арқылы (шамамен 1900 ж.) және найзағайдың салдарынан пайда болған магнит өрістерін зерттеу арқылы бағалады. Атмосфераның электрленуі туралы жаңа ашылулар сезімтал электр аспаптары арқылы және Жердің теріс заряды қалай сақталады деген идеялар негізінен ХХ ғасырда жасалды, оның ішінде КТР Уилсон маңызды рөл атқарды. Атмосфералық электр энергиясы бойынша қазіргі зерттеулер негізінен найзағайға, әсіресе жоғары энергиялы бөлшектерге және өтпелі люминесценттік құбылыстарға, сондай-ақ найзағайсыз электр процестерінің ауа райы мен климатқа тигізетін әсеріне бағытталған.
Sparks drawn from electrical machines and from Leyden jars suggested to early experimenters Hauksbee, Newton, Wall, Nollet, and Gray that lightning was caused by electric discharges. In 1708, Dr. William Wall was one of the first to observe that spark discharges resembled miniature lightning, after observing the sparks from a charged piece of amber. Benjamin Franklin's experiments showed that electrical phenomena of the atmosphere were not fundamentally different from those produced in the laboratory, by listing many similarities between electricity and lightning. By 1749, Franklin observed lightning to possess almost all the properties observable in electrical machines. In July 1750, Franklin hypothesized that electricity could be taken from clouds via a tall metal aerial with a sharp point. Before Franklin could carry out his experiment, in 1752 Thomas François Dalibard erected a 40 feet (12 m) iron rod at Marly la Ville, near Paris, drawing sparks from a passing cloud. With ground insulated aerials, an experimenter could bring a grounded lead with an insulated wax handle close to the aerial, and observe a spark discharge from the aerial to the grounding wire. In May 1752, Dalibard affirmed that Franklin's theory was correct. Around June 1752, Franklin reportedly performed his famous kite experiment. The kite experiment was repeated by Romas, who drew from a metallic string sparks 9 feet (3 m) long, and by Cavallo, who made many important observations on atmospheric electricity. Lemonnier (1752) also reproduced Franklin's experiment with an aerial, but substituted the ground wire with some dust particles (testing attraction). He went on to document the fair weather condition, the clear day electrification of the atmosphere, and its diurnal variation. Beccaria (1775) confirmed Lemonnier's diurnal variation data and determined that the atmosphere's charge polarity was positive in fair weather. Saussure (1779) recorded data relating to a conductor's induced charge in the atmosphere. Saussure's instrument (which contained two small spheres suspended in parallel with two thin wires) was a precursor to the electrometer. Saussure found that the atmospheric electrification under clear weather conditions had an annual variation, and that it also varied with height. In 1785, Coulomb discovered the electrical conductivity of air. His discovery was contrary to the prevailing thought at the time, that the atmospheric gases were insulators (which they are to some extent, or at least not very good conductors when not ionized). Erman (1804) theorized that the Earth was negatively charged, and Peltier (1842) tested and confirmed Erman's idea. Several researchers contributed to the growing body of knowledge about atmospheric electrical phenomena. Francis Ronalds began observing the potential gradient and air earth currents around 1810, including making continuous automated recordings. He resumed his research in the 1840s as the inaugural Honorary Director of the Kew Observatory, where the first extended and comprehensive dataset of electrical and associated meteorological parameters was created. He also supplied his equipment to other facilities around the world with the goal of delineating atmospheric electricity on a global scale. Kelvin's new water dropper collector and divided ring electrometer were introduced at Kew Observatory in the 1860s, and atmospheric electricity remained a speciality of the observatory until its closure. For high altitude measurements, kites were once used, and weather balloons or aerostats are still used, to lift experimental equipment into the air. Early experimenters even went aloft themselves in hot air balloons. Hoffert (1888) identified individual lightning downward strokes using early cameras. Elster and Geitel, who also worked on thermionic emission, proposed a theory to explain thunderstorms' electrical structure (1885) and, later, discovered atmospheric radioactivity (1899) from the existence of positive and negative ions in the atmosphere. Pockels (1897) estimated lightning current intensity by analyzing lightning flashes in basalt (c. 1900) and studying the left over magnetic fields caused by lightning. Discoveries about the electrification of the atmosphere via sensitive electrical instruments and ideas on how the Earth's negative charge is maintained were developed mainly in the 20th century, with CTR Wilson playing an important part. Current research on atmospheric electricity focuses mainly on lightning, particularly high energy particles and transient luminous events, and the role of non thunderstorm electrical processes in weather and climate.
Сипаттама
Атмосфералық электр энергиясы үнемі болады, ал жақсы ауа-райы кезінде, найзағайлардан алыс, Жер бетіндегі ауа оң зарядталған, ал Жер бетінің заряды теріс болады. Бұл Жер бетіндегі бір нүкте мен оның үстіндегі ауадағы бір нүкте арасындағы потенциалдың айырмашылығы арқылы түсіндіріледі. Жағымды ауа-райында атмосфералық электр өрісі теріс бағытталғандықтан, кері белгісі бар және найзағайлардан алыс жерде шамамен 100 В/м болатын потенциал градиентіне сілтеме жасау қабылданған. Бұл өзгеріс "планетаның негізгі электрлік соғысы" деп сипатталған. Найзағайлардан алыс болса да, атмосфералық электр энергиясы өте өзгермелі болуы мүмкін, бірақ, әдетте, электр өрісі тұман мен шаң кезінде күшейеді, ал атмосфералық электр өткізгіштігі азаяды.
Atmospheric electricity is always present, and during fine weather away from thunderstorms, the air above the surface of Earth is positively charged, while the Earth's surface charge is negative. This can be understood in terms of a difference of potential between a point of the Earth's surface, and a point somewhere in the air above it. Because the atmospheric electric field is negatively directed in fair weather, the convention is to refer to the potential gradient, which has the opposite sign and is about 100 V/m at the surface, away from thunderstorms. variation has been described as "the fundamental electrical heartbeat of the planet". Even away from thunderstorms, atmospheric electricity can be highly variable, but, generally, the electric field is enhanced in fogs and dust whereas the atmospheric electrical conductivity is diminished.
Биологиямен байланысы
Атмосфералық потенциалдық градиент иондардың оң зарядталған атмосферадан теріс зарядталған жер бетіне ағылуына себеп болады. Ашық аспан күніндегі жазық далада атмосфералық потенциал градиенті шамамен 120 В/м-ге тең. Гүлдер мен ағаштар сияқты осы өрістерден көтеріңкі шығатын нысандар электр өрісінің күшін метрге бірнеше киловольтқа дейін арттыра алады. Бұл жер бетіне жақын электростатикалық күштерді шұңғыр арасы сияқты организмдер гүлдерге бағытталғанда сезеді. Атмосфералық потенциалдық градиент сондай-ақ жер асты электрохимиясы мен микробиологиялық процестерге де әсер ететіні айтылады. Екінші жағынан, жәндіктер мен құстардың топтасуы атмосферадағы биогендік зарядтың көзі болуы мүмкін, бұл атмосферадағы электрлік өзгергіштіктің көзіне үлес қосады.
The atmospheric potential gradient leads to an ion flow from the positively charged atmosphere to the negatively charged earth surface. Over a flat field on a day with clear skies, the atmospheric potential gradient is approximately 120 V/m. Objects protruding these fields, e. g. flowers and trees, can increase the electric field strength to several kilovolts per meter. These near surface electrostatic forces are detected by organisms such as the bumblebee to navigate to flowers The atmospheric potential gradient is also thought to affect sub surface electro chemistry and microbial processes. On the other hand, swarming insects and birds can be a source of biogenic charge in the atmosphere, likely contributing to a source of electrical variability in the atmosphere.
Ғарышқа жақын
Электросфера қабаты (жер бетінен ондаған шақырым биіктіктен ионосфераға дейін) жоғары электр өткізгіштігіне ие және негізінен тұрақты электр потенциалында болады. Ионосфера – магнитосфераның ішкі жиегі және күн сәулесінің әсерінен иондалған атмосфераның бөлігі. (Фотоионизация – фотонның атомға, ионға немесе молекулаға түсуі нәтижесінде бір немесе бірнеше электроның шығарылуы процесі.)
The electrosphere layer (from tens of kilometers above the surface of the Earth to the ionosphere) has a high electrical conductivity and is essentially at a constant electric potential. The ionosphere is the inner edge of the magnetosphere and is the part of the atmosphere that is ionized by solar radiation. (Photoionization is a physical process in which a photon is incident on an atom, ion or molecule, resulting in the ejection of one or more electrons.)
Космикалық сәулелену
Жер және оның үстіндегі тіршілік иелерінің көбі ғарыштан келетін радиацияға үздіксіз ұшырайды. Бұл радиация негізінен Күн жүйесінен тыс көздерден шыққан протоннан темірге және одан да ірі ядролы оң зарядталған иондардан тұрады. Бұл радиация атмосферадағы атомдармен әрекеттесіп, рентген сәулелері, мюондар, протондар, альфа бөлшектері, пиондар және электрондар сияқты екіншілік иондаушы сәулеленудің ауа душын құрайды. Осы екіншілік сәулеленудің иондануы атмосфераның әлсіз өткізгіштік қасиетін қамтамасыз етеді, ал осы иондардың Жер бетімен ағыны, найзағайлардан туындайтын ағынмен тепе-теңдік құрады. Сент-Эльмо оты – жерге қосылған дененің короналық разрядынан пайда болатын жарқыраған плазма құбылысы. Шарық найзағай көбінесе жаңылыс түрде Сент-Эльмо оты деп қабылданады, бірақ олар екі бөлек және әр түрлі құбылыс. "От" деп аталғанымен, Сент-Эльмо оты – шын мәнінде плазма, және әдетте найзағай кезінде ағаштардың, мұнаралардың немесе басқа биік нысандардың жоғарғы бөлігінде, немесе жануарлардың басында, жарық шоғы немесе жұлдызы түрінде байқалады. Коронаның пайда болуына нысанның айналасындағы электр өрісінің ауа молекулаларын иондауы себеп болады, бұл әлсіз жарқырауға алып келеді, ол жарық аз жағдайда оңай көрінеді. Сент-Эльмо отын тудыру үшін шамамен 1000–30 000 вольтқа дейін кернеу қажет; алайда, бұл нысанның геометриясына байланысты. Ұшқыр нүктелер бірдей нәтижеге қол жеткізу үшін төменгі кернеу деңгейін қажет етеді, себебі электр өрістері жоғары қисықтықта шоғырланған, сондықтан разрядтар ұшқыш нысандардың ұштарында күшейеді. Сент-Эльмо оты мен қалыпты ұшқындар жоғары электр кернеуі газға әсер еткенде пайда болуы мүмкін. Сент-Эльмо оты найзағай кезінде, дауыл астындағы жер электрленгенде және бұлт пен жер арасындағы ауада жоғары кернеу болғанда көрінеді. Кернеу ауа молекулаларын бөліп, газды жарқыратады. Жер атмосферасындағы азот пен оттегі Сент-Эльмо отын көк немесе күлгін түспен флуоресценцияға ие етеді; бұл неон шамдарының жарқырауына себеп болатын механизмге ұқсас.
The Earth, and almost all living things on it, are constantly bombarded by radiation from outer space. This radiation primarily consists of positively charged ions from protons to iron and larger nuclei derived sources outside the Solar System. This radiation interacts with atoms in the atmosphere to create an air shower of secondary ionising radiation, including X rays, muons, protons, alpha particles, pions, and electrons. Ionization from this secondary radiation ensures that the atmosphere is weakly conductive, and the slight current flow from these ions over the Earth's surface balances the current flow from thunderstorms.]] St. Elmo's Fire is an electrical phenomenon in which luminous plasma is created by a coronal discharge originating from a grounded object. Ball lightning is often erroneously identified as St. Elmo's Fire, whereas they are separate and distinct phenomena. Although referred to as "fire", St. Elmo's Fire is, in fact, plasma, and is observed, usually during a thunderstorm, at the tops of trees, spires or other tall objects, or on the heads of animals, as a brush or star of light. Corona is caused by the electric field around the object in question ionizing the air molecules, producing a faint glow easily visible in low light conditions. Approximately 1,000 – 30,000 volts per centimeter is required to induce St. Elmo's Fire; however, this is dependent on the geometry of the object in question. Sharp points tend to require lower voltage levels to produce the same result because electric fields are more concentrated in areas of high curvature, thus discharges are more intense at the end of pointed objects. St. Elmo's Fire and normal sparks both can appear when high electrical voltage affects a gas. St. Elmo's fire is seen during thunderstorms when the ground below the storm is electrically charged, and there is high voltage in the air between the cloud and the ground. The voltage tears apart the air molecules and the gas begins to glow. The nitrogen and oxygen in the Earth's atmosphere causes St. Elmo's Fire to fluoresce with blue or violet light; this is similar to the mechanism that causes neon signs to glow.
Жер-ионосфера қуысы
Шуман резонанстары – Жердің электромагниттік өрісі спектрінің өте төмен жиілікті (ELF) бөлігіндегі спектрлік шыңдар жиынтығы. Шуман резонансы Жердің беті мен өткізгіш ионосфера арасындағы кеңістіктің толқын жетекші ретінде жұмыс істеуіне байланысты туындайды. Жердің шектеулі өлшемдері осы толқын жетекшісін электромагниттік толқындар үшін резонанстық қуысқа айналдырады. Бұл қуыс найзағай оқиғаларынан түсетін энергиямен табиғи түрде қозғалады.
The Schumann resonances are a set of spectrum peaks in the extremely low frequency (ELF) portion of the Earth's electromagnetic field spectrum. Schumann resonance is due to the space between the surface of the Earth and the conductive ionosphere acting as a waveguide. The limited dimensions of the earth cause this waveguide to act as a resonant cavity for electromagnetic waves. The cavity is naturally excited by energy from lightning strikes.
Электр жүйесін жерге қосу
Атмосфералық зарядтар электр сымдарының электр тарату жүйелерінде қажетсіз, қауіпті және тіпті өлімге әкелуі мүмкін зарядтық потенциалдың жиналуына себеп болуы мүмкін. Шақырымдармен созылған және жерден оқшауланған ауадағы сымдар, тіпті найзағай мен молния болмаған кезде де, жоғары кернеуде өте үлкен зарядты жинақтауы мүмкін. Бұл заряд ең аз кедергісі бар жолмен босатылуға тырысады, мысалы, адам қуатты қосуға немесе электр құрылын пайдалануға қол созғанда. Атмосфералық зарядтың жиналуын азайту үшін электр тарату жүйесінің бір жағы көптеген нүктелерде, көбінесе әр тірек бағанасында жерге қосылады. Жерге қосылған сым әдетте "қорғаушы жер" деп аталады және зарядтық потенциалдың зақым келтірмей таралуына мүмкіндік береді, сондай-ақ, коррозия немесе жердің нашар өткізгіштігі салдарынан жерге қосу жолдарының бірі нашар болған жағдайда, қосымша сенімділікті қамтамасыз етеді. Қосымша электр желісі қуат тасымайды, ол қосалқы рөл атқарады, жоғары токпен қысқа тұйықталу жолын қамтамасыз етеді, сақтандырғыштарды тез арада істен шығарып, зақымдалған құрылғыны қауіпсіз етеді, ал нашар оқшауланған зақымдалған құрылғы желілік қуат көзі арқылы "қуаттандырылып", тигілуге қауіпті болып қалмас үшін. Айнымалы ток тарату желісіндегі әрбір трансформатор жерге қосу жүйесін жаңа, жеке контурға бөледі. Бұл жеке желілер де бір жағынан жерге қосылуы керек, олардың ішінде заряд жиналуын болдырмау үшін, себебі бұл зарядтық потенциалдар трансформатор орамдары арқылы тарату желісінің екінші жерге қосылған жағына өтіп, зақымдануға әкелуі мүмкін.
Atmospheric charges can cause undesirable, dangerous, and potentially lethal charge potential buildup in suspended electric wire power distribution systems. Bare wires suspended in the air spanning many kilometers and isolated from the ground can collect very large stored charges at high voltage, even when there is no thunderstorm or lightning occurring. This charge will seek to discharge itself through the path of least insulation, which can occur when a person reaches out to activate a power switch or to use an electric device. To dissipate atmospheric charge buildup, one side of the electrical distribution system is connected to the earth at many points throughout the distribution system, as often as on every support pole. The one earth connected wire is commonly referred to as the "protective earth", and provides path for the charge potential to dissipate without causing damage, and provides redundancy in case any one of the ground paths is poor due to corrosion or poor ground conductivity. The additional electric grounding wire that carries no power serves a secondary role, providing a high current short circuit path to rapidly blow fuses and render a damaged device safe, rather than have an ungrounded device with damaged insulation become "electrically live" via the grid power supply, and hazardous to touch. Each transformer in an alternating current distribution grid segments the grounding system into a new separate circuit loop. These separate grids must also be grounded on one side to prevent charge buildup within them relative to the rest of the system, and which could cause damage from charge potentials discharging across the transformer coils to the other grounded side of the distribution network.
Басқа оқу
Ричард Э. Орвилл (ред.), "Атмосфералық және ғарыш электр энергиясы". ("Editor's Choice" виртуалды журналы) – "Америкалық геофизикалық одақ". (AGU) Вашингтон, DC 20009 1277 АҚШ.
Шонланд, Б. Ф. Дж., "Атмосфералық электр энергиясы". Methuen and Co., Ltd., Лондон, 1932.
Макгорман, Дональд Р., У. Дэвид Раст, Д. Р. Макгорман және У. Д. Раст, "Дауылдардың электрлік сипаты". Оксфорд университетінің баспасы, 1998 жылғы наурыз.
Волланд, Х., "Атмосфералық электродинамика", Springer, Берлин, 1984.
Richard E. Orville (ed. ), "Atmospheric and Space Electricity". ("Editor's Choice" virtual journal) – "American Geophysical Union". (AGU) Washington, DC 20009 1277 USA
Schonland, B. F. J., "Atmospheric Electricity". Methuen and Co., Ltd., London, 1932. MacGorman, Donald R., W. David Rust, D. R. Macgorman, and W. D. Rust, "The Electrical Nature of Storms". Oxford University Press, March 1998. Volland, H., "Atmospheric Electrodynamics", Springer, Berlin, 1984.