Кіріспе

Жоғары кернеулі электр зарядын сақтайтын көне электр құрылғысы.

Лейден ыдысы (немесе Лейден ыдысы, немесе көнеше Клейстиан ыдысы) – шыны ыдыстың ішкі және сыртқы электр өткізгіштері арасында жоғары кернеулі электр зарядын (сыртқы көзден) сақтайтын электр компоненті. Ол әдетте ішкі және сыртқы беттеріне жабыстырылған металл фольгасы бар шыны ыдыстан және ішкі фольгамен байланысу үшін ыдыс қақпағы арқылы тік созылған металл терминалынан тұрады. Бұл конденсатордың (немесе жинауыш деп те атайды) бастапқы түрі. Оның табылуын 1745 жылдың 11 қазанында неміс дін қызметкері Эвальд Георг фон Клейст, ал 1745-1746 жылдары Нидерландының Лейден қаласынан (Лейден) голланд ғалымы Питер ван Мусшенбрук дербес түрде жасаған. Лейден ыдысы электрмен байланысты көптеген алғашқы тәжірибелерді жүргізу үшін қолданылды, ал оның ашылуы электростатиканы зерттеуде маңызды рөл атқарды. Бұл экспериментшінің қалауынша босатылатын үлкен мөлшерде электр зарядын жинақтау және сақтаудың алғашқы құралы болды, соның арқасында электр өткізгіштігі туралы алғашқы зерттеулердегі маңызды шектеулер жеңілді. Лейден ыдыстары электростатика принциптерін көрсету үшін білім беру саласында әлі де қолданылады.

Бұрынғы еңбектері

Ежелгі гректердің зәулім қыш бөлшектерін сүрткеннен кейін жеңіл бөлшектерді тарта алатынын білгені мәлім. Күлтірді трибоэлектрлік эффект арқылы электрлендіреді, бұл диэлектрлік материалдағы зарядты механикалық түрде бөлу болып табылады. Грек тілінде күлтір сөзі "ἤλεκτρον" ("ēlektron") деп аталады және "электр" сөзінің бастауы осы сөзден шыққан. Милеттік Талес, Сократтан бұрынғы философ, өмірсіз нәрселердің де жаны бар деген сенімінен электр зарядталу құбылысына кездейсоқ түсініктеме берген деп есептеледі, содан ұшқын туралы танымал теңеу пайда болды. Шамамен 1650 жылы Отто фон Герике қарапайым электр генераторын жасады: білігінде айналатын күкірт шар. Герике шарға қолын тигізіп, білікті жылдам бұрғанда, статикалық электр заряды жинала бастады. Бұл тәжірибе электрді зерттеуге үлкен көмек болған «сүргіш машиналардың» бірнеше түрін жасауға түрткі болды. Георг Маттиас Боз (22 қыркүйек 1710 – 17 қыркүйек 1761) электростатиканың дамуының алғашқы кезеңдеріндегі белгілі электр тәжірибешісі болды. Ол статикалық зарядтарды уақытша сақтаудың алғашқы әдісін – оқшауланған өткізгіш (негізгі өткізгіш деп аталады) арқылы жасаған адам ретінде танылады. Оның көрсетулері мен тәжірибелері неміс ғылыми қауымдастығының және халықтың электр зерттеулерін дамытуға деген қызығушылығын арттырды.

Ашылу

Лейден құмырасы екі топтың тәуелсіз зерттеулерінің нәтижесінде табылды: алғашқы ашушы неміс диаконы Эвальд Георг фон Клейст және голланд ғалымдары Питер ван Мусшенбрук пен Андреас Кунейс, олар оның неге тек қолда ұстағанда ғана жұмыс істейтінін түсіндірді.

Фон Клейст

Эвальд Георг фон Клейст Помераниядағы Камин соборының диаконы болды, бұл аймақ қазір Германия мен Польша арасында бөлінген. Фон Клейст электр энергиясына сұйықтық аналогиясын алғаш рет қолданғанымен және Бозеге саусағымен судан ұшқын шығарып көрсеткенімен белгілі. Ол Лейден банкасының зор сақтау мүмкіндігін алкогольге толы шыны банканың осы сұйықтықты "ұстайтынын" көрсетуге тырысқанда ашты. 1745 жылдың қазан айында фон Клейст алкогольге толы кішкентай дәрілік бөтелкеде электр қуатын жинақтауға тырысты. Ол Георг Маттиас Бозе жасаған тәжірибеге сүйене отырып, алкогольді спирттерді тұтандыру үшін су арқылы электр тогын жіберді. Ол бөтелкені үлкен негізгі өткізгіштен (Бозе ойлап тапқан) зарядтауға тырысты. Фон Клейст шынының "ағудың" алдын келетінін білгендіктен, оның ішінде айтарлықтай электр заряды жиналып, сақталуы мүмкін деген сенімде болды. Ол бөтелкені бір қолымен ұстап тұрғанда, екінші қолымен тырнаққа тиіп кетіп, күшті соққыға ұшырады. Ол 1745 жылдың қарашасынан 1746 жылдың наурызына дейінгі бірнеше хаттар арқылы нәтижелерін кем дегенде бес түрлі электр тәжірибешісіне жеткізді, бірақ 1746 жылдың сәуіріне дейін олар оның нәтижелерін қайталағанын растамайды. Польша-Литва физигі Даниэль Гралат фон Клейсттің 1745 жылдың қарашасында Пауль Свиетлицкиге жазған хатынан оның тәжірибесі туралы білді. 1745 жылдың желтоқсанында тәжірибені қайта жасауға жасаған алғашқы тырысы сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол фон Клейсттен қосымша ақпарат сұрады (және түтік жартылай алкогольмен толтырылса, тәжірибе жақсы жұмыс істейтінін естіді). Гралат (Грелафпен бірлесіп) 1746 жылдың 5 наурызында бір қолымен кішкентай шыны дәрілік бөтелкені ұстап, оны электростатикалық генераторға жақындатып, екінші қолын тырнаққа жақындатып, күтілген нәтижеге қол жеткізді. Фон Клейст бөтелкені ұстап тұрған қолының өткізгіштік қасиетін түсінбеді, ал ол және оның корреспонденттері шок оларды бөлмеден шығарып жіберуі мүмкін екенін естіген соң құрылғыны ұстауға құлшынбады. Лейдендегі фон Клейсттің студенттеріне қолдың маңызды элемент екенін анықтауға біраз уақыт кетті.

Мушшенбрук пен Куней

Лейден ыдысының өнертабысы ұзақ уақыт бойы Лейден университетінің физика профессоры Питер ван Мусшенбрукке есептелді, ол отбасылық қорыту шеберханасында мыс зеңбіректер құйды, сонымен қатар физикадағы жаңа университет курстарына және өздерінің "кабинеттерін" құруға құштар ғалымдарға арналған ғылыми және медициналық құралдар жасайтын шағын бизнеспен ("De Oosterse Lamp – "Шығыс шам") айналысты. Клейст сияқты, Мусшенбрук та Бозе экспериментіне қызығушылық танытып, оны қайталауға тырысты. Осы кезеңде заңгер Андреас Кунейс бұл эксперимент туралы Мусшенбруктан естіп, үйдегі заттарды пайдаланып оны қайталауға әрекеттенді. "Дюфай ережесін" білмей, Куней эксперименттік құралды оқшаулау қажеттігін түсінбеді, сондықтан оны зарядтағанда ыдысты қолында ұстады және осылайша мұндай құрылыммен күшті соққы алуға болатынын бірінші болып анықтады. Ол өзінің процедурасы мен тәжірибесі туралы Мусшенбруктың әріптесі, швейцариялық-голландиялық табиғат зерттеушісі Жан Николас Себастьян Аламанға хабарлады. Аламан мен Мусшенбрук та күшті соққыға ұшырады. Мусшенбрук 1746 жылғы 20 қаңтардағы хатында француз энтомологы Рене Антуан Фершо де Реамурға осы эксперимент туралы мәлімдеді, ол Мусшенбруктың Париж академиясындағы өкілі болды. Аббат Жан Антуан Ноле бұл есепті оқып, экспериментті растады, содан кейін 1746 жылғы сәуірде Париж академиясының ашық отырысында Мусшенбруктың хатын оқыды. Францияда Мусшенбруктың компаниясының "кабинет" құрылғыларын сату арнасы – Аббат Ноле (ол 1735 жылдан бастап көшірме құралдар жасап сатуды бастады). Ноле осы электр энергиясын сақтайтын құрылғыға "Лейден ыдысы" деген ат берді және оны ғылыми қызығушылық танытқан бай адамдарға ерекше құмыра ретінде насияттады. Сондықтан "Клейст ыдысы" Лейден ыдысы ретінде танымал болды және оны Питер ван Мусшенбрук пен оның танысы Андреас Куней ашқан деп есептелді. Алайда Мусшенбрук оны өзі өнертабырған деп ешқашан мәлімдемеген.

Қосымша өзгерістер

Мусшенбруктың Лейден банкасын қалай сенімді жасау туралы есебінен кейін бірнеше ай өткен соң, басқа электр зерттеушілері өздерінің Лейден банкаларын жасап, тәжірибелер жүргізді. Оның бастапқы қызығушылықтарының бірі – мүмкін болатын жалпы зарядты арттыруға болатынын қарастыру еді. Иоганн Генрих Винклер, оның бір Лейден банкасымен алғашқы тәжірибесі 1746 жылғы 29 мамырдағы Корольдік қоғамға жолданған хатында баяндалған, 1746 жылғы 28 шілдеде үш Лейден банкасын электростатикалық батарея түрінде біріктірген. 1746 жылы Аббат Ноле Франция королі Людовик XV үшін екі тәжірибе көрсетті, біріншісінде ол Лейден банкасының зарядын 180 корольдік сақшыға, ал екіншісінде көптеген картуздық монахтарға жіберді; олардың барлығы дерлік бір уақытта секіріп тұрды. Корольдің де, тәжірибеге қатысушылардың да пікірлері тіркелмеген. Дэниел Грэлат 1747 жылы 1746 жылы екі немесе үш банканы біріктіру тәжірибесін жүргізгенін, мүмкін тізбектей қосып, содан кейін біріктірілген, әр жағына жұқа қорғасын пластинасы жабыстырылған 11 шыны панельден тұратын жүйені жасағанын хабарлады. Ол 1748 жылғы электр зерттеулері туралы 1749 жылғы хатында электростатикалық батареясын сипаттау үшін «электр батареясы» терминін қолданды. Франклиннің «батарея» сөзін таңдауы, хатының соңындағы әзілге негіделген болуы мүмкін, онда ол электр зерттеушілеріне қару-жарақ батареясынан жасалған салют туралы жазған. Бұл «электр батареясы» терминінің алғаш рет тіркелген пайдалануы. 1756 жылдың соңында Франц Эпинус, Йохан Вилькемен бірлесіп, тәуелсіз жұмыстардың және ынтымақтастықтың күрделі үйлесімінде, диэлектрик ретінде шынының орнына ауаны пайдаланып, Лейден банкасының нұсқасы – «ауа конденсаторын» жасады. Шынысыз жасалған бұл жұмыс істейтін құрылғы, Бенджамин Франклиннің зарядтың шыныда орналасқандығын айтқан Лейден банкасының түсіндірмесіне қарама-қайшы келді.

Дизайн

Кәдімгі конструкцияда ішкі және сыртқы беттері өткізгіш қалайымен жабылған шыны ыдыс болады. Фольга жабындары зарядтың фольгалар арасында секіруіне жол бермеу үшін ыдыстың аузына жетпей тоқтатылады. Ыдыстың аузындағы өткізгіш емес тығырық арқылы металл таяқша электрод созылып шығады, ол зарядтау үшін әдетте ілмек тізбек арқылы ішкі фольгаға электрлік түрде қосылады. Ыдыс электростатикалық генератормен немесе басқа электр заряды көзімен ішкі электродқа қосылып зарядталады, ал сыртқы фольга жерге жалғастырылады. Ыдыстың ішкі және сыртқы беттері тең, бірақ қарама-қарсы зарядтарды сақтайды. Бұл құрылғының бастапқы түрі – жартылай сумен толтырылған шыны бөтелке, оның үстін тығынмен жабылып, металл сым арқылы өтеді. Сыртқы пластинаның рөлін тәжірибешінің қолы атқарады. Біраз уақыттан кейін Джон Бевис (1747 жылы) ыдыстың сыртын металл фольгамен жабуға болатынын тапты, сондай-ақ екі жағынан металл фольгасы бар шыны табақ қолданып, сол эффектке қол жеткізе алатынын анықтады. Осы жетістіктер Уильям Уотсонды сол жылы суды пайдалануды тоқтатып, ішкі және сыртқы жағынан металл фольгамен жабылған ыдыс жасауға ынталандырды. Алғашқы тәжірибешілер (мысалы, Бенджамин Уилсон 1746 жылы) диэлектрик неғұрлым жұқа және беті неғұрлым үлкен болса, соғұрлым көп заряд жинақталуы мүмкін екенін хабарлады. Электростатиканың одан әрі дамуы диэлектрикалық материалдың қажет емес екенін көрсетті, бірақ сақтау қабілетін (сыйымдылығын) арттырды және пластиналар арасында доғаның пайда болуын болдырмады. Шамалы қашықтықта орналасқан екі пластина тіпті вакуумда да конденсатор ретінде әрекет етеді.

Зарядты сақтау

Алғашында заряд Лейден банкаларының ішінде сақталатынына сенген. 1700-ші жылдары американдық мемлекет қайраткері және ғалым Бенджамин Франклин сумен толтырылған және фольгамен қапталған Лейден банкаларын жан-жақты зерттеді, бұл оған зарядтың суда емес, шыныда сақталатынын анықтауға көмектесті. Франклиннің арқасында кең таралған тәжірибе – банка зарядталғаннан кейін оны бөліп, металл пластиналарында аз заряд табылатынын көрсету, демек заряд диэлектрикте болуы керек. Бұл демонстрацияның алғашқы жазбасы 1749 жылғы Франклиннің хатында кездеседі. Франклин "бөлшектенетін" Лейден банкасын (оң жақта) жасады, ол демонстрацияларда жиі қолданылды. Банка екі металл стақанның арасына орналасқан шыны стақаннан құралады. Банкаға жоғары кернеу беріліп, сақтықпен бөліп алғанда, оның бөліктерін зарядты босатпай еркін ұстауға болады. Егер бөліктер қайта жиналса, онда үлкен ұшқын алуға болады. Бұл демонстрация конденсаторлардың зарядын диэлектрик ішінде сақтайтынын көрсетеді. Бұл теория 1800 жылдар бойы оқытылды. Дегенмен, бұл құбылыс Лейден банкасындағы жоғары кернеудің салдарынан туындаған ерекше эффект. Бөлшектенетін Лейден банкасында заряд, банканы бөлген кезде шыны стақанның бетіне короналық разряд арқылы ауысады; осы ауысу банка қайта жиналғаннан кейін қалдық зарядтың көзі болып табылады. Бөліктерді ұстағанда беткі зарядты толығымен жою үшін жеткілікті контакті жасалмайды. Содалы шыны ылғалды сіңіретін қасиетке ие және оның бетінде жартылай өткізгіш қабат пайда болады, ол зарядты ұстап тұрады. Зелены (1944) осы нәтижелерді растап, короналық зарядтың ауысуын байқады. Егер зарядталған Лейден банкасының ішкі және сыртқы қабаттары қысқа тұйықталып, бірнеше минутқа қалдырылса, банка өзінің бұрынғы зарядының бір бөлігін қалпына келтіреді және одан екінші ұшқын алуға болады. Көбінесе мұны қайталап, ұзындығы азаятын 4 немесе 5 ұшқынды белгілі интервалдармен алуға болады. Бұл эффект диэлектрлік сіңіруден туындайды.

Қуаттылығы

Лейден құмырасы – жоғары кернеулі құрылғы; алғашқы Лейден құмыраларының ең жоғары кернеуі 20 000-нан 60 000 вольтқа дейін жете алатыны есептеледі. Орталық таған электродының ұшында металл шар орналасқан, ол зарядтың короналық разряд арқылы ауаға ағып кетуін қамтамасыз етеді. Ол алғаш рет электростатикалық тәжірибелерде, содан кейін ұшқыш тізбекті радио хабарлағыштар және электротерапия машиналары сияқты жоғары кернеулі жабдықтарда қолданылды. Бастапқыда сыйымдылықтың мөлшері белгілі бір көлемдегі "құмыралардың" санымен немесе шынының стандартты қалыңдығы мен құрамын ескере отырып, жалпы жабынған беті арқылы өлшенді. Бір пинт көлеміндегі стандартты Лейден құмырасының сыйымдылығы шамамен 1 нФ құрайды.

Қолданылуы

18 ғасырдың соңынан бастап, Лейден құмырасы Виктория дәуіріндегі медицинада электротерапия саласында түрлі ауруларды электр тогының соққысы арқылы емдеу үшін қолданылды. 19 ғасырдың ортасына қарай Лейден құмырасы настолько кең таралды ki, жазушылар оқырмандары оның негізгі принциптерін білетініне және түсінетініне сенді. 20 ғасырдың басында оны ұшқыш тізбектерде (spark gap transmitters) және медициналық электротерапия құралдарында кеңінен қолдана бастады. 20 ғасырдың басында радио технологиясының дамуы Лейден құмырасының өлшемдерін кішірейтуге, сондай-ақ қажетсіз индуктивтілік пен кедергіні азайтуға ықпал етті. Осы жетістіктер және жақсартылған диэлектриктер Лейден құмырасының қазіргі заманғы конденсатордың ықшам түріне эволюциялануына әкелді.