Кіріспе

Мұздың мұзған су бетінен жоғары қарай өсуі

Мұз тігізігі – мұзды судың бетінен жоғары қарай көтерілетін, көбінесе кері айналған мұз қылышы пішіндес мұз құрылымы. Табиғи процестер нәтижесінде пайда болған мұз тігізіктері шағын мұзды су денелерінің бетінде ондаған жылдар бойы тіркелген, бірақ олардың кездесуі өте сирек. Олардың қалыптасу механизмі, қазір Балли-Дорси моделі деп аталады, 20-ғасырдың басында ұсынылған, бірақ бұл көп жылдар бойы зертханада тексерілмеді. Соңғы жылдары интернетте табиғи мұз тігізіктерінің суреттері, сондай-ақ оларды тұрмыстық тоңазытқыштарда немесе мұздатқыштарда тазартылған суды мұздату арқылы жасанды түрде жасау әдістері пайда болды. Бұл ғалымдардың шағын тобына гипотезаны зертханалық жағдайда тексеруге мүмкіндік берді және эксперименттер Балли-Дорси моделінің дұрыстығын растағандай болса да, табиғи мұз тігізіктерінің қалай пайда болатыны туралы қосымша сұрақтар тудырды, ал құбылысты толық түсіну үшін тағы көп жұмыс істеу қажет. Табиғи мұз тігізіктері классикалық тігізік пішінінен басқа пішіндерге де өсе алады және олар мұз шамдары, мұз мұнаралары немесе мұз құмыралары деп әртүрлі аталады, себебі осы басқа формалар үшін стандартты номенклатура жоқ. Ерекше бір түрі кері пирамида пішіндес болады. Табиғи мұз тігізіктері әдетте дюймдермен немесе сантиметрлермен өлшенсе де, 1963 жылы мұздаған Эри көлін аралап өткен канадалық Джин Хаузердің Harbor Creek Historical Society Newsletter хабарламасында "мұздың астындағы су үнемі қысыммен жоғары шығып, ауада мұздап қалатын кішкентай тесіктер болды" делінген, нәтижесінде көлдің бойында тік тұрған телефон бағаналары сияқты 5 фут (2 метр) биіктіктегі "мұзды шашыраулар" пайда болды.

Өмірбаян

Мұз шыңдары ондаған жылдар бойы сирек кездесетін табиғи құбылыс ретінде хабарланды. Құрылыс механизмін модельдеуді О. Балли мен Х. Э. Дорси 20-ғасырдың басында тәуелсіз түрде ұсынды және бұл әлі күнге дейін құбылыстың ең көп қабылданған түсіндірмесі болып табылады. Шыңдар көлдер мен тоғандар сияқты үлкен су көлемінде емес, құс моншалары мен үй жануарларының су ішетін ыдыстары сияқты, су тез мұздайтын ыдыстарда пайда болады. Әдеттен тыс мұз түзілімдерінің суреттерін көрсетіп, құбылысты талқылайтын көптеген веб-беттер жарияланды, сондай-ақ үй тоңазытқыштарындағы мұз кубиктерінде мұз шыңдарының пайда болуының бірнеше жағдайлары туралы хабарланды. Бақыланатын ортада мұз шыңдарын өсіру мүмкіндігі Калифорния технология институтының физика бөлімінің зерттеушілері, Кеннет Г. Либбрехттің басшылығымен, шыңдардың пайда болуына қажетті жағдайларды зерттеуге шағын зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді. Су мұзға айналғанда 9% кеңейеді және мұз кристаллының ең қарапайым пішіні оның ішкі құрылымын көрсететін алтыбұрышты призма болып табылады. Кристаллдың жоғарғы және төменгі беттері алтыбұрышты жазықтықтар, базалық жазықтықтар деп аталады, ал базалық жазықтықтарға перпендикуляр бағыт c ось деп аталады. Процесс судың контейнер қабырғасымен кездесетін жердегі бұзылыстардың маңында ядролық түзілуімен басталады. Егер алғашқы кристалдың c осі тік болмаса, базалық жазықтық бетін c осіне перпендикуляр сызық бойымен кесіп өтеді және мұз инелері осы сызық бойымен бетте таралады. Қарапайым тілмен айтқанда, бет шетінен ішке қарай мұздап қалады, сондықтан бетте тек шағын тесік мұздамай қалады. Судың бетіндегі тоңазылуы қалған суды тесіктен баяу жоғары итеріп шығарады. Өте суық ауаға жеткенде, сығылып шыққан судың шеті мұздап қалады, ал ортасы сұйық күйде қалады. Төменде тоңазылу жалғасқанда, көбірек су жоғары итеріледі, шеттері мұздап қалады және т.б. Егер судың сығылып шығу жылдамдығы тесіктің шетіндегі тоңазылу жылдамдығымен бірдей болса, бұл процесс үнемі қайталанады және тік өсетін мұз түтігінің қабаттары қалыптасады. Бұл табиғи жағдайда, әсіресе, крандағы немесе жаңбыр суында мұз шыңдарының қалай пайда болатыны туралы сұрақ тудырады. Либбрехт пен Луи тоңазытқышта өсірілген кішкентай шыңдардың жағдайында, ластанушы заттар түтіктің жоғарғы жағындағы тоңазылмаған тамшыда жинақтала бастайтынын, бұл тоңазылу жылдамдығын және түтіктің өсуін азайтатынын болжайды. Алайда, олар табиғи, ашық ауадағы мұз түзілімдерінде сирек кездесетін, өте үлкен шыңдар өскен кезде, басқа механизмдер өсіп келе жатқан түтіктің жоғарғы жағында жиналған ластанушы заттарды жоюы керек деп санайды. Ластанушы заттар баяу тоңазылатын қалталарға жіберілуі мүмкін, немесе конвективтік ағын, бұл кішкентай, жасанды өсірілген шыңдарда маңызды емес, түтіктің жоғарғы жағындағы суды төменнен таза сумен алмастырады. Калтехте жүргізілген жұмыстың нәтижелері осы құбылысты одан әрі түсіндіруге мүмкіндік беретін тәжірибелерді ұсынды.