Кіріспе

Сингида аймағы (суахили тілінде Mkoa wa Singida) – Танзанияның 31 әкімшілік аймағының бірі. Аймақтың жер аумағы Словакия мемлекетінің жер аумағымен шамалас. Аймақ солтүстігінде Шинья, Симию және Аруша аймақтарымен, солтүстік-шығысында Маньяра аймағымен, шығысында Додома аймағымен, оңтүстік-шығысында Иринга аймағымен, оңтүстік-батысында Мбея аймағымен және батысында Табора аймағымен шектеседі. Аймақтың орталығы – Сингида муниципалитеті. 2022 жылғы ұлттық халық санағы бойынша аймақта 2,008,058 адам тұрады.

География

Сингида аймағы экватордан төмен 3°52’ және 7°34’ ендіктер арасында орналасқан. Бойлық бойынша аймақ Гринвичтен шығысқа қарай 33°27’ және 35°26’ аралығында жатыр. Солтүстік жағынан Шиньяга аймағымен, Аруша және Маниарамен, ал шығыс жағынан Додомамен шектеседі. Оңтүстік жағынан Иринга және Мбеямен, батыс жағынан Табора аймағымен көршілес. Сингида аймағының жалпы ауданы 49 438 км² құрайды, оның ішінде 95,5 км² немесе 0,19 пайызы Еяси, Китангири, Сингидани, Киндай, Мунанг және Баленгида көлдерінің су жатқан жерлерімен жабылған. Қалған 49 342,5 км² жер көлемі. Бұл Танзанияның құрлық бөлігінің 881 289 км² жалпы ауданының шамамен 5,6 пайызын құрайды. Manyoni аудандық кеңесі (57,9%) Сингида аймағындағы ең үлкен аудан болып табылады, одан кейін Икунги аудандық кеңесі (14,9%), Ирамба ауданы, Сингида аудандық кеңесі, Мкалама аудандық кеңесі және Сингида қалалық әкімдігі орналасқан.

Климат

Бұл аймақ Танзанияның жартылай құрғақ орталық аймағының бір бөлігі болып табылады, онда жауын-шашынның болжамсыз үлгісі, қысқа жаңбырлы маусымдар және төрт жылда бір рет қатты құрғақшылық байқалады. Жылдық жауын-шашынның жалпы мөлшері географиялық және маусымдық факторларға байланысты 500 мм-ден 800 мм-ге дейін өзгереді. Екі маусым бар: сәуір/мамырдан қарашаға дейінгі ұзақ құрғақ маусым және желтоқсаннан наурызға дейінгі (немесе кейде сәуірге дейінгі) қысқа жаңбырлы маусым. Сингида аймағындағы жауын-шашынның ең көп мөлшері Маниони ауданының оңтүстік-батысында, Рунгаға жақын және Ирамба ауданындағы Киомбой жар бойында байқалады, мұндағы жылдық жауын-шашынның орташа көрсеткіші 800 мм-ден асады. Ирамба және Сингида аудандарының үлкен бөлігінде орташа жылдық жауын-шашын 600 мм мен 800 мм аралығында құрайды. Аймақтың ең құрғақ бөлігі, орташа жылдық жауын-шашын 550 мм-ден кем, Маниони ауданының шығыс жағында, Бахи батпағына және Мгори мен Шелюи бөлімдерінің Рифт аңғарының депрессиясына жақын орналасқан. Аймақтағы жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 700 мм-ге жуық. Аймақтағы температура биіктікке байланысты өзгереді, бірақ әдетте шілдеде шамамен 15 °C-тан қазан айында 30 °C-қа дейін ауыспайды. Күндізгі және түнгі температура арасындағы айырмашылық та көрінеді, кейде өте жоғары болып, ыстық түстен кейін 35 °C-қа дейін, ал салқын түндерде 10 °C-қа дейін төмендейді. Желдің бағыты муссондық маусымға байланысты: қарашадан наурызға дейін солтүстік-шығыстан, ал жылдың қалған бөлігінде (құрғақ маусымда) оңтүстік-шығыстан соғады. Аймақ мамырдан қазанға дейін әдетте жартылай құрғақ болып келеді, себебі бұл кезеңде құрғақ желдің әсері күшті. Күшті желдің ылғалдың жоғалуына және одан туындайтын шөлейттенуге тигізетін әсері, су тапшылығының ең жоғары деңгейіне сәйкес келетін желдің максималды жылдамдығымен анықталады.

Топография

Сингида аймағы Танзанияның орталық үстірттігінің солтүстік бөлігінде орналасқан, биіктігі теңіз деңгейінен 1200-1500 метрге жетеді. Ұлы Рифт аңғарының шығыс бөлігі болып табылатын, 180 метрге дейін биіктігі бар елеулі жар, оңтүстік-шығыс шекарадан басқа барлық жағынан аймақты қоршап тұрады. Ирамба және Сингида аймақтарындағы жер бетінің ерекше белгісі – гранит және метаморфтық тау жыныстарынан тұратын үлкен шұңқырлар немесе таулы шыңдар. Бұл шұңқырлар, көбінесе инзельбергтер деп аталатын, бұрынғы жер бетінің қалдықтары болып табылады, олар эрозияға ұшырап, жақын жерлерде кең, көлбеу жазықтарды – пенеплендерді қалыптастырған.

Флора

Биік жерлердегі бұталар мен қалыңдықтар – онда кездесетін өсімдіктердің мысалы. Сулы жерлердегі өсімдіктер – мүлдем басқа нәрсе, ол шөптесін және ағаштарды біріктіреді. Ирамба және Орталық Сингида аудандарында (Илонгеро/Мгори) бұталы өсімдіктер басым. Икунги ауданының бір бөлігі (Исуна, Икунги, солтүстік Маниони, Итигидің солтүстік-шығыс бөлігі және Маканданың бір бөлігі) көп сабақты бұталардан тұратын тығыз, жапырақтары түсетін қалыңдықтармен жабылған, бұл қалыңдықтар "Итиги қалыңдықтары" деп аталады. Орманды дала және батпақты өсімдіктердің жиегінде, сулы жерлердегі өсімдіктер ылғалды "мбуга"ларда кездеседі, олар жаңбырлы маусымда ұзақ уақыт бойы суға толып жатады. Манионидің солтүстік-шығысындағы Кинтинку, Мухалала және Саранда, сондай-ақ Манионидің оңтүстік-шығысында осы типтегі өсімдіктер кездеседі.

Экономика

Сингида аймағындағы халықтың шамамен 90 пайызы ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істейді, бұл аймақтың экономикасын басып тастайды. Аймақтың ақшалай кірісінің көп бөлігі ауыл шаруашылығынан түседі, негізінен жүгері, тәтті картоп, күріш, сорго, жержаңғақ, мақта, күнбағыс, кашу және маниок өндірісінен. Ауыл шаруашылығынан бөлек, мал шаруашылығы – оның ішінде құс шаруашылығы – жергілікті экономикада маңызды рөл атқарады.

Ауыл шаруашылығы

Сингида аймағында негізгі азық-түлік дақылдары жүгері, тәтті картоп, күріш, сорго және маниока. Аймақта егілетін басты азық-түлік дақылы – жүгері, ол азық-түлік дақылдары егілетін жылдық орташа алқаптың 45,9% құрайды. Сорго екінші орында тұр, ол 23,5% құрайды, одан кейін тәтті картоп (14,0%) және саусақ тары (11,1%) келеді. Күріш (2,2%) және маниока (2,0%) тағы бір өсірілетін азық-түлік дақылдары. 2016–2017 жылдардан 2018–2019 жылдарға дейінгі үш жыл ішінде аймақ 595 530,8 тонна азық-түлік дақылдары жинады. Ең жақсы жыл 2017–2018 жылдар болды, онда аймақ барлық дақылдардан рекордтық 708 838,4 тонна өндірді. Жылдық орташа өнімі 256 915,9 тоннаны құрайтын жүгері аймақтағы негізгі азық-түлік дақылы болып табылады, ол азық-түлік дақылдарының орташа жылдық өнімінің 43,1% құрайды. Сорго (21,4%), тәтті картоп (15,6%), саусақ тары (9,1%), күріш (5,6%), маниока (3,8%) және қара бидай (1,5%) ең көп таралған дақылдар. Көптеген ауылдарда мал шаруашылығы табыстың маңызды көзі және отбасының экономикалық және әлеуметтік жағдайының көрсеткіші болып табылады. Қазіргі нарықтық құнмен есептегенде, Сингиданың аймақтық жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 2012 жылы шамамен 1,2 триллион теңгеден 2018 жылы шамамен 2,42 триллион теңгеге дейін өсті. Қазіргі нарықтық құн бойынша, жан басына шаққандағы аймақтық ЖІӨ 2012 жылы 872 866 теңгеден 2018 жылы 1 500 190 теңгеге дейін өсті.

Ақша өсірілетін дақылдар

2016–2017 жылғы егін жинау маусымынан 2018–2019 жылғы егін жинау маусымына дейін аймақтағы ақшалық дақылдар орташа жылдық 210 302,0 гектар жерді алып келді. Күнбағыс, мақта, жер жаңғағы, пияз, сиссим, саусақ арпасы және бұршақ – ең маңызды ақшалық дақылдардың қатарында. Күнбағыс ақшалық дақылдарды өсіру үшін пайдаланылатын жердің көп бөлігін құрады, жылына орташа есеппен 108 629,5 гектарды, содан кейін жер жаңғағы 23 319,5 гектарды (11,1%) және басқа дақылдарды қамтыды. 2016–2017 жылдан 2018–2019 жылға дейінгі үш жыл ішінде Сингида аймағы ақшалық дақылдардан жалпы 407 911,5 тонна өнім жинап, рекордтық көрсеткішті орнатты. Ең жақсы жыл 2018–2019 болды, оның жылдық орташа жиынтығы 274 115,4 тоннаны құрады. Күнбағыс – аймақтағы басты ақшалық дақыл, ол жылына орташа есеппен 133 869,5 тонна өнім береді, бұл аймақтағы азық-түлік дақылдарының орташа жылдық өндірісінің 48,8% құрайды. Пияз (30,19%), бұршақ (6,7%), жер жаңғағы (6,2%), мақта (2,4%), сиссим (1,8%), Картаму (1,4%), денгу (1,2%), қант құмы (0,3%), темекі (0,1%) және кажау (0,1%) – келесі ең ірі тауарлар. Сингида аймағында 8977 гектар жерді суаруға болады. Қазіргі уақытта суарылатын жердің көлемі 2531 гектарды құрайды, бұл жалпы аумақтың 28,2 пайызы. Суарылатын дақылдардың ішінде күріш, жүгері және бау-бақша дақылдары, негізінен, қызанақ, пияз, капуста, баклажан, қарбыз және бұрыш бар.

Күнбағыс

2016/17-2018/19 жылдар аралығындағы жиынтық жылдық орташа өнім 133 869,5 тоннаны құрады, бұл аймақтағы ең табысты ақшалық дақыл болды. Аймақтағы ең ірі өндіруші – Сингида ауданы, ол аймақта жиналған күнбағыс тоннажының 24,8 пайызын құрады. Екінші орында 16,5% үлесімен Икунги аудандық кеңесі, одан кейін 16,5% үлесімен Мкалама аудандық кеңесі, 10,4% үлесімен Маниони аудандық кеңесі және 2,3% үлесімен Сингида қалалық әкімдігі орналасты. Ирамба аудандық кеңесі 23,5% үлесімен екінші орында тұр.

Бақша

2016/17-2018/19 жылдар аралығында пияздың жалпы жылдық орташа өнімі 84 835,1 тоннаны құрады, бұл оны күнбағыстан кейін көлем бойынша екінші орынға қойды. Аймақтағы ең ірі пияз өндіруші Мкалама аудандық кеңесі болды, ол аймақта жиналған пияздың жалпы тоннажының 59,2%-ын қамтамасыз етті. Икунги аудандық кеңесі (11,7%), Ирамба аудандық кеңесі (8,5%) және Итиги аудандық кеңесі (1,3%) Сингида аудандық кеңесінен (19,3%) кейін тиісінше екінші, үшінші және төртінші орындарда болды.

Мал шаруашылығы

Сингидада ірі қара малдың саны көп, шамамен 1,4 миллион ірі қара, 0,7 миллион ешкі, 0,4 миллион қой, 42 000 есек және 1,1 миллион тауық бар. Мал шаруашылығы экономиканың маңызды ресурсы ретінде екінші орында тұр. 2018 жылы 594 280 мал (оның ішінде 437 884 тауық, 19 333 шошқа, 31 535 қой, 104 сүт сиыры, 51 326 ешкі және 54 098 жергілікті ірі қара) сатылды. 2018 жылы 110 252 тері (43 360 ірі қара терісі, 54 034 ешкі терісі және 12 858 қой терісі) белгіленді. 2018 жылы шамамен 1 410 293 литр сүт өндірілді. Икунги аудандық кеңесі аймақтағы жалпы ірі қара малдың ең көп үлесіне ие болды (34,02%; 417 746 бас). Ірамба аудандық кеңесі 15,56 пайыз (190 989 бас), одан кейін Сингида аудандық кеңесі (14,53%; 178 426 бас), Маниони ауданы (13,36%; 164 081 бас), Мкалама аудандық кеңесі (10,61%; 130 289 бас) және Итиги аудандық кеңесі (8,80%; 108 020 бас) екінші орынды иеленді, ал Сингида қалалық кеңесі Сингида аймағында ірі қара малдың ең төмен үлесін – 3,11 пайызды құрады. Икунги аудандық кеңесінде ешкілер ең көп таралған мал болды, олар жалпы халықтың 32,29 пайызын құрады. Маниони аудандық кеңесі 16,22 пайызбен екінші орынға шықты, одан кейін Ірамба аудандық кеңесі (15,16 пайыз), Итиги аудандық кеңесі (7,48 пайыз), Сингида қалалық кеңесі (5,32%), Сингида аудандық кеңесі (10,70 пайыз) және Мкалама аудандық кеңесі (12,83 пайыз) орналасты. Құс шаруашылығы ауылдық және қалалық тұрғындар үшін өмірдің маңызды бөлігі болып табылады және кедейлікті азайту мен азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға үлкен үлес қосады. Сингида аймағының тауық саны 2 632 584 басқа жетеді. Ең көп саны Икунги аудандық кеңесінде тіркелді (913 137 бас), одан кейін Ірамба аудандық кеңесі (718 000 бас), Сингида аудандық кеңесі (371 878 бас), Мкалама аудандық кеңесі (308 188 бас) және Маниони аудандық кеңесі (205 085 бас). Итиги ауданында (62 403 бас) және Сингида қалалық кеңесінде (53 893 бас) салыстырмалы түрде аз тауық тіркелді. Қойлардың саны ең көп Икунги аудандық кеңесінде (28%; 79 945 бас), одан кейін Ірамба аудандық кеңесі (46 921 бас; 16,4%), Маниони аудандық кеңесі (45 106 бас; 15,8%), Мкалама аудандық кеңесі (44 673 бас; 15,7%), Сингида аудандық кеңесі (41 183 бас; 14,4%), Сингида қалалық кеңесі (13 966 бас; 4,9%) және Итиги аудандық кеңесі (13 637 бас; 4,8%) орналасты. 2019 жылы Сингида аймағында шошқалар (15 678 бас) қала тұрғындарының өміріне үлес қосатын малдың бірі болды. Ірамба аудандық кеңесі аймақтағы шошқалардың ең жоғары үлесіне ие болды (5 896 бас; 37,6%), одан кейін Мкалама аудандық кеңесі (3 606 бас; 23%), ал Сингида ауданы ең төмен үлеске ие болды (373 бас; 2,4%).

Балық аулау

Ирамба ауданындағы Китангири көлі – аймақтағы балық аулаудың басты орны болып табылады. Сонымен қатар, Сингида ауданының Туля және Мкалама ауданының Мпамбала бөлімшелері балық аулау ресурстарын ұсынуда. Барлығы 170 балық аулау лицензиясы бар, ал 386 балықшы өз қызметін жүзеге асыру үшін 274 тіркелген балық аулау кемесін пайдаланады. 94 тіркелмеген балық аулау қайығы да бар. 2015 жылы шамамен 193,2 тонна балық (көбінесе Сингида тилапиясы) ауланды, оның жалпы құны 474 940 000 теңгеге жетті.

Өнеркәсіп

2019 жылы Сингида өңіріндегі 1805 өнеркәсіптің ішінде 1 ірі, 10 орта, 309 шағын және 1485 микро өнеркәсіп кездеседі. Сингида – елдің аймақтарының бірі, және оның өнеркәсіптік секторы күнбағыс майын өңдеуге негіделген. Аймақтағы 119 күнбағыс майын өңдеу кәсіпорнының 1-і ірі, 3-і орта, ал 115-і шағын, олар жергілікті және аймақтық шикізатпен қамтамасыз етіледі. Ірі «Mount Meru Millers» күнбағыс майын өңдеу зауыты жылына 182 500 тонна өнім өндіруге қабілетті. Үш орта өлшемді зауыттың біріктірілген жылдық өңдеу қуаты 89 790 тонна күнбағыс құрайды. 115 шағын зауыттың жылдық өңдеу қуаты 162 435 тоннаны құрайды. Сингида өңірінде мал өнеркәсібі үшін тері өңдейтін 11 шағын, жекеменшік зауыт және 1 орта бизнес жұмыс істейді. Аймақтағы 7851 мемлекеттік тіркелген саудагердің арасында 6113 лицензияланған сатушы бар. Бүгінгі күнге дейін SIDO, Measurement Agency және TPSF ұйымдары әр түрлі уақытта барлығы 4548 саудагерге бизнес-тренингтер өткізді. Сонымен қатар, шамамен 1546 жергілікті тұрғын егін өңдеу бойынша оқудан өтті.

Тау-кен өндірісі

Сингида аймағында әртүрлі минералды ресурстарды табуға болатын 46 түрлі орналасқан жер бар. Әртүрлі минералдарды қолжетімділік деңгейіне қарай жіктеу үшін алты санат қолданылады: I металл минералдары (алтын, мыс, темір, титан); (ii) энергия (уран); (iii) әшекей тастар (циркон, кварц, аметист және гранат); (iv) кимберлит алмаздары; (v) өнеркәсіптік (гипс тұзы және қызыл топырақ); және (vi) құрылыс материалдары (тас, қиыршық тас, кесек тас, тас). Осы 46 минералды ресурстың тек жетісі ғана шағын көлемде өндірілуде. Көбінесе шағын кеншілер осы жеті минералды іздейді, ал аймақтық кен сапасын бақылау басқармасы осы саланың басқаруын қадағалайды. "Шинта" атты компания қазір аймақта ірі алтын кенін ашуда. Гипс өндірісі 5 290,83 тоннаға 411,3 миллион теңге, алтын өндірісі 31 383,26 граммға 2,089 миллиард теңге, ал құрылыс минералдарының өндірісі 34 102,50 тоннаға 125,5 миллион теңге, жалпы кіріс 2,6 миллиард теңгеге жетті. 2016–2017 жылдарға арналған рұқсаттардың жалпы сомасы 115,05 миллион теңге болды, оның ішінде 83,6 миллион теңге алтын өндіруге, 12,4 миллион теңге гипс өндіруге және 19,02 миллион теңге құрылыс минералдарына бөлінді.

Табиғат, қорықтар және туризм

Танзанияның орман шаруашылығы стратегиясында жергілікті халыққа өз жерлерін қорғауға көмектесуге ерекше мән беріледі. Сингида аймағындағы 441 қауымның 230-ында жалпы көлемі 520 325,48 гектарды құрайтын жергілікті табиғи орман қорықтары бар. Осының нәтижесінде Сингида аймағындағы қауымдардың шамамен елу пайызында (50%) жергілікті табиғи орман қорықтары орналасқан. 39 361 гектар жерді алып жатқан Мгори орман қорығы – жақсы орман қорығының үлгісі. Налогва (36 га), Мвигаджи (346,22 га), Мунхола (1393,62 га), Мугамо (462,44 га) және Сомби – басқа орман қорықтары (50 га). Мгори орман қорығы: Мгунга, Унямпанда, Ндуамуганда, Похама және Нгиму қауымдары 39 361 акрлық Мгори орман қорығына иелік етеді және басқарады. Орман әртүрлі жануарлар мен ағаштарға мекен. Амарула – жеуге жарамды жемістер беретін сирек кездесетін өсімдік түрі. Бұған қоса, осы орманды аймақта ара шаруашылығы да дамыған. Маниони ауданында жалпы ауданы 15 836 шаршы километр болатын үш аң қорығы орналасқан. Бұл – Мухеси, Кизиго және Рунга аң қорықтары. Бұл қорықтардың оңтүстік шекарасы Руаха ұлттық паркімен шектеседі. Бұл аң қорықтарында пілдер, бұқалар, арыстандар, барыстар, жирафтар, импала, зебра, бабуиндер, маймылдар және көптеген түрлі құстар сияқты көптеген жануарлар тіршілік етеді. Сонымен қатар, аумақта шамамен 27 206 шаршы километрді құрайтын 12 ашық аң аулау аймағы (аң аулауды бақылайтын аймақтар) бар. Бұл аймақтар – Уембере жазығы, Ирамба ауданындағы Эндасику, Маньонидегі Чая аң аулау аймағы, Сингида ауданындағы Минюге, Мгори, Исуна, Мвару және Ндуамганга. Мәдени тартымдылықтар: аймақтағы бірнеше жерлерде, соның ішінде Илонгеродағы Мвакитеу, Мангуа және Сингида ауданының Мисугаа аймақтарында тасқа салынған суреттерді көруге болады. Сондай-ақ Кисана Вангудағы тасқа салынған суреттер бар. Мсуле ауылында (Сингида ауданындағы Самбаруда) және Ирамба ауданындағы Нконкиланги ауылында ыстық бұлақтарды табуға болады. Сингида қаласындағы Сингида аймақтық мұражайы Танзанияның Ашық университетіне қарасты және көпшілікке ашық. Kilimatinde-дегі неміс бекінісі (Boma): Бекініс 1880 және 1890 жылдар аралығында салынған деп есептеледі. Ауруханаға айналғанға дейін бұл құрылыс неміс отаршылдық кезеңінде әскери және әкімшілік мақсаттар үшін салынған. Жақын жерде Hewani деген бақылау орны орналасқан, онда Рифт аңғарының толық көрінісін тамашалауға болады. Танзанияның құрлық бөлігіндегі ең көне аурухана – Kilimatinde. 1900 жылдардың басындағы жас неміс әскерлерінің бірнеше қабірлері сақталған.

Денсаулық

Көп жағдайда Сингида балалар өлімі, денсаулық сақтау орталықтарының халыққа шаққандағы саны және аналар өлімі көрсеткіштері бойынша ұлттық стандарттарды жақсартады.

Білім

Сингида аймағында 555 бастауыш мектеп болды, олардың тоқсан бестен астам пайызы (95,5%) мемлекеттік меншікте. Ал 2020 жылы 25 бастауыш мектеп жеке секторға тиесілі болды. Осы кезеңде Сингида аймағындағы 164 орта мектептің 22-сі жекеменшік болды, бұл барлық орта мектептердің 13,4 пайызын құрайды. Танзания ашық университеті (OUT) және Танзания есеп институты аймақта физикалық орналасқан жалғыз екі университет. Бұдан өзге, техникалық колледждер, мұғалімдер дайындау колледждері, VETA тіркелген оқу орталықтары және халықтық даму колледждері (FDC) де бар.