Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыста Виктория кресімен марапатталған және британдық сауда флотының аға офицері, канадалық баскетболшы Рональд Нил Стюарт, ВК, ДСО, РД, РНР (1886 жылғы 26 тамыз – 1954 жылғы 8 ақпан) – британдық сауда флотының коммодоры және Корольдік теңіз флотының капитаны. Ол отыз бес жылдан астам теңізде кең көлемде және ерекше қызмет атқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Виктория кресімен, «Құрмет көрсету орденімен», француз «Крест де Герре с палмамен» және АҚШ-тың Әскери-теңіз кресімен марапатталды. Ол Атлантикадағы неміс су асты қайықтарына қарсы Корольдік теңіз флотында қызмет еткен кезде жүргізген қажырлы операциялары үшін марапатталды. Стюарт өзінің қол астындағы адамдардың дауыс беруінен кейін Виктория кресіне ие болды. Бұл ерекше таңдау әдісі Адмиралтейство кеңесі Ирландия жағалауындағы Q кемесі мен неміс су асты қайығы арасындағы қаһарлы шайқастан кейін экипаж мүшелерінің қайсысы құрметке лайық екенін анықтай алмағандықтан қолданылды. Оның кейінгі мансабында RMS Empress of Britain лайнерін басқару және ірі трансатлантикалық кеме компаниясының Лондон кеңсесін басқару болды. 1951 жылы зейнетке шыққаннан кейін Стюарт Кенттегі әпкесінің үйіне көшіп, үш жылдан кейін қайтыс болды. Кейде ашуланшақ мінезді болған ол өзінің танымал болуына байланысты қылықтардан ұялатын және кез келген күшті эмоциялық көрініске «Муш!» деп айқайлаған. Нейл аға Канаданың Принс-Эдвард аралында дүниеге келген, Монреальде Мэримен танысып, үйленген. Ол Австралиядан келген кеме жүргізушісінің қызы еді. Стюарттың ұлы: «Ол [жұмысты] жек көреді. Ол Ливерпульді жек көретін». 1902 жылы Стюарт қаладан кетіп, басқа жерде жұмыс іздеуге шешім қабылдады. Ол Steele & Co кеме компаниясында тағылымдамадан өтіп, Kirkhill желкенді кемесіне кәсібін үйренуге жіберілді. Оның Q кемесіндегі қызметінің алғашқы жылы Стюарт пен экипаж үшін көңілсіз болды. Кемеге қосылғанға дейін Фарнбороу жаудың су асты қайығын (1916 жылғы наурызда U 68) батырған болса да, содан бері ешқандай жетістік болған жоқ. 1917 жылдың ақпан айында Кэмпбелл шабуылға шақыру үшін Фарнбороға торпедамен соққы беру керектігін және содан кейін кеме жақындаған кезде оны шабуылдауды аяқтауға мәжбүрлеу керектігін шешті. 17 ақпанда бұл теория Оңтүстік Ирландияда жалғыз Фарнбороға алыс қашықтықтан атқан торпеда соққы бергенде дұрыс екені дәлелденді. Кэмпбелл қасақана зымыраннан қашып құтыла алмады және кеме жүк қоймасында соққы алды, бұл экипажға аздап жарақаттар келтірді, бірақ кемеге үлкен залал келді. Экипаж жақсы жаттықтырылды және «паникаға түскен топ» қайықтарына үлкен алаңдаушылық пен тәртіпсіздікпен барды, ал пулеметшілер жасырын қаруларын ұстады. Төрт құтқару қайығы босатылып, кеме суға батып, суға батып бара жатқаны анық болған кезде U 83 су асты қайығы апаттан он метр қашықтықта тоқтады. Содан кейін Фарнбороның қалған экипажы алты фунттық және бірнеше пулеметтерімен стационарлық су асты қайығына оқ атуды бастады. Бірінші оқ неміс капитаны Бруно Хоппені өлтірді, ал U қайығы тез арада қирады. Сегіз неміс теңізшісі су асты қайығы суға батқанға дейін құтылды, бірақ тек екеуін ғана судан шығаруға болды, олардың бірі кейіннен жарақаттан қайтыс болды. «Фарнборо» да торпедадан зақымдалғандықтан суға батып бара жатты. Мұны түсінген Кэмпбелл жігіттерді қайықтарда қалдырып, барлық құпия құжаттарды жойып, радио арқылы көмек сұрады. Оның ерекше хабарында: «Q5 ақырындап батып, сізге қош демекші». Бұл хабар жақын маңдағы теңіз кемелеріне жетті, бір сағаттан соң «Нарвал» және «Баттеркап» жойғыш кемелері келіп, апатқа ұшыраған кемені құрлыққа сүйреп әкелді. Түнде Farnborough кемесінде тереңдіктегі заряд жарылып, сүйрегіш тасталды. Кэмпбелл кемеде қалған он екі адамға құтқару қайығына отыруға бұйырды және кемеге соңғы тексеру жүргізуге тырысты, бірақ оны тағы бір жарылған тереңдік заряды кері қайтарды. Ол темір жолға оралғанда Стюарт оның бұйрығына бағынбағанын және капитанның қауіпсіз жерге түсірілуін қамтамасыз ету үшін бортта қалғанын анықтады. Кэмпбеллге іс-әрекеттегі қызметі үшін Виктория кресі берілді және экипаж арасында 1000 фунт стерлинг бөлінді. Стюарт пен инженер-лейтенант Лен Лавлесс екеуіне де «Құрмет көрсету ордені» берілді.

HMS Pargust кемесі

Сьюарт Кэмпбелл мен Лавлесспен бірге Кеме жөнелтпесі инспекторлары болып қалды, теңіз қызметі үшін Q кемесіне ең лайықты деп санаған кемелерді таңдады. Бірнеше уақыт жағалауда болғаннан кейін, үшеуі де жеке таңдаған, ескі, тозығы жеткен SS Vittoria бу кемесіне мініп теңізге қайтып оралды. Олар кемеге бір зеңбірек, екі 12 фунттық пулемет, екі автомат, торпедалық түтіктер мен тереңдік зарядтарын орнатты. Осылай қаруланған "Паргуст" кемесі алғашқы патрульдік сапарында Ирландияның оңтүстігінде, U 83 суасты кемесі батып кеткен жерге бет алды. Алғашқы бірнеше күндегі міндеттері батқан жүк кемелерінен аман қалғандарды құтқарудан ғана тұрды, бірақ неміс әрекетінің күшеюімен кез келген сәтте шабуыл болуы мүмкін еді. 1917 жылғы 7 маусымда "Паргуст" көрінбейтін неміс суасты кемесінен өте жақын аралықтан атылған торпедадан зардап шекті. "Фарнборо" оқиғасынан айырмашылығы, "Паргуст" кемесіне келтірілген зиян зор болды. Кеме су сызығына жақын тесілді, ал он екі фунттық зеңбірек портының бірі орнынан жұлынып кеткенімен, кеменің жасырынышы дерлік ашылып кетті. Теңізші Уильям Уильямс зеңбірек портының салмағын толығымен өзіне алғандықтан, зеңбірек ашылып қалмады. Бір офицер қаза тауып, бірнеше адам жараланды. Соғыстың осы кезеңінде неміс суасты кемелерінің басшылығы Q кемелерінің бар екенін білді, ал SM UC 29 капитаны Эрнст Розенов өзінің нысанасымен тәуекелге бармады, қашықтықта тұрып кеменің дүрбелеңмен эвакуациялануын бақылады. Жасырын зеңбірек экипажы жаудың құтқару қайықтарына жақындағанын бақылап тұрғанда, қайықтардың жауапты офицері, лейтенант Фрэнсис Херефорд, командирдің оны капитан деп есептейтінін түсінді, сондықтан суасты кемесі оның қозғалысын қайталайды. Сондықтан Херефорд өзінің адамдарына кемеге қайта қайықпен оралуға бұйрық берді, осылайша жауды қашықтыққа шақырып алды. Бұл суасты кемесінің командирін кеме экипажы кемесіне қайта оралуды жоспарлап отыр деп сендірді, ол дереу жақындап, су бетіне шығып, қайықтағы "аман қалғандарға" ашуланып семаформен хабарласа бастады. Бұл зеңбірек экипажы күткен нәрсе еді, сондықтан суасты кемесіне от ашылды. Суасты кемесінің бастионына көптеген тесіктер салынды, ал суасты кемесі су бетінде қашуға тырысты, бірақ баяулап, бір жағына қарай иеленді, мұнай тамшылап ағып жатты. Содан кейін зеңбірек экипажы оқ атуды тоқтатты, бірақ суасты кемесі кенеттен қозғалтқыштарын қайта іске қосып, қашуға тырысты. Соңғы атыс кезінде суасты кемесі зардап шекті, үлкен жарылыс кемені екіге бөлді. Розенов пен оның 22 экипаж мүшесі қаза тауып, екі аман қалған адамды дүрбелең тобы құтқарып алды. Кэмпбелл дауыс беруден бас тартқаннан кейін, Виктория кресі Стюарт пен Уильям Уильямске берілді. 14 басқа экипаж мүшесі медальдармен марапатталды, соның ішінде Кэмпбелл мен Херефордтың ДСО-лары. Сонымен қатар, әрбір теңізшінің қызметтік жазбаларына оның оқиғаға қатысуы және одан кейінгі дауыс беру туралы мәліметтер енгізілді. Басқа Виктория кресі наградалары сияқты, "душман суасты кемелерімен болған шайқастағы қызметі үшін" берілген награданың мән-жайлары соғыс аяқталғаннан кейін ғана жарияланды. "1917 жылғы 7 маусымда, британдық сауда кемесі ретінде маскировкаланып, артқы жағында макеттік зеңбірек орнатылған H. M. S. "Паргуст" кемесі өте жақын аралықтан торпедамен зардап шекті. Оның қазандық бөлмесі, машина бөлмесі және No. 5 ұңғымасы бірден суға батты, ал оң жақ құтқару қайығы бөлшектерге бөлінді. Бұл кезде ауа райы тұманды, желдің соғатын салқындауы мен теңіздің бұрқасынды болуы мүмкін. Лейтенант Ф. Р. Херефордтың басшылығымен "Дүрбелең тобы" кемені тастап кетті, ал соңғы қайық кетіп бара жатқанда, суасты кемесінің перископы қайықтан 400 метр қашықтықта орналасқан порттың алдында байқалды. Жау суға батып, перископ тікелей артқы жағына, оң жақ жаққа өтіп, содан кейін сол жақ жағына қарай бұрылды, содан кейін кемеге қарай қайтадан бұрылды, 50 метр қашықтықтағы бетін бұрды. Құтқару қайығы, құтқару қайығы ретінде әрекет ете отырып, құлаққапты айнала бастады; Суасты кемесі жақын ілесіп, лейтенант Херефорд кеме немесе суасты кемесінің отқа ұшыраған қауіпін мүлдем елемейтін (құтқару қайығына максимумды үйреткен) оны кемеден 50 метр қашықтықта ұстап тұруға жалғастырды. "Паргуст" барлық қаруларымен атысты ашып, оның жағында май ағып, экипаж кондитерлік мұнарадан ағып, қайықты баяу жүгіріп өтті. Жау экипажы қол көтерді, бұл - берілу белгісі, содан кейін атыс бірден тоқтады. Содан кейін суасты кемесі бірте-бірте жылдамдықпен алыстай бастады, көрінеу бұлт ішінде қашып құтылуға тырысты. Ол суға батқанша, от қайтадан ашылды, бір адам оның батысына тұрып қалды. Қайықтар, желге қарсы қиын күшпен, бір офицер мен бір адамды құтқаруға қол жеткізді. Американдық эсминецтер мен британдық шлюп кешірек келді, ал "Паргуст" портына буксирленді. Бұрынғыдай, офицерлер мен сарбаздар өз капитандарына ең жоғары батылдық пен сенімділік танытты, ал оқиға жақсы тәртіп пен осындай сенімділікпен неге қол жеткізілетінінің мысалы болып табылады."

HMS Тамариск

Виктория кресімен марапатталғаннан кейін Стюарт лейтенант-командир болып тағайындалды және оған «HMS Tamarisk» кемесі берілді. «Тамариск» – 1916 жылы салынған шағын шлюп, ол сауда кемесі кейпінде жасырынып, Q кемесі ретінде, Q11 белгісімен пайдаланылды. Командалық міндетін алғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 1917 жылдың 15 қазанында Стюарт АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «USS Cassin» эсминецін құтқаруға қатысты, ол ауыр дауылда U-61 су асты қайығымен торпедаланған болатын. Қайтыс болған экипаж мүшесі – Осмонд Инграм, ол өрт сөндіру үшін кемеден жануар оқ-дәрілерін лақтырып өлді, кейіннен қаһармандық ерлігі үшін марапатталды. Ирландия жағалауынан 20 шақырым қашықтықта және толығымен қараңғыда «Тамариск» тек зардап шеккен кемені ғана таба қоймай, күшті толқындар мен дауылда жақындасып, буксирлік арқанды өткізе алды. Түн бойы арқан екі рет үзіліп, екі рет қайта жалғанды, кемені құтқару үшін күрес жалғасты. Ертесі күні бірнеше траулерлер Q кемесіне көмекке келді және олар бірлесіп «Cassin» кемесінің портына жетіп, кемені және экипажын құтқаруға мүмкіндік берді. «Cassin» кемесі құтқарылғаннан кейін он жыл өткен соң АҚШ Әскери-теңіз күштері Стюартты операциядағы үлесі үшін Әскери-теңіз кресімен марапаттады; бұл шетелдік әскери-теңіз күштерінің теңізшісіне сирек берілетін награда еді және Виктория кресіне ие болған жалғыз жағдай болатын. Неміс су асты кемелеріне қарсы күрестегі жалпы еңбегі үшін Франция үкіметі оған «Croix de Guerre» орденін табыс етті. 1919 жылы Стюарт «Canadian Pacific» компаниясына оралды, оның Атлант мұхитының екі жағындағы теңіздік беделі соғыстағы жетістіктерімен одан әрі артты. Сол жылы ол әйелі Эвелинмен танысып, үйленді, олар үш ұл және екі қыз тәрбиеледі. Стюарт «Canadian Pacific» компаниясында жұмыс істеген Корольдік Әскери-теңіз резервінің офицерлерінің бірі болды, бұл компанияның мақсатты жұмысқа алу саясатының бір бөлігі еді. 1929 жылы ол жаңадан аяқталған 20 000 тонналық «Duchess of York» мұхит кемесіне командалық тағайындалды, бұл оның ең үлкен командалық міндеті болды. Ол бес жыл бойы Ливерпульден Сент-Джонға (Нью-Брансуик), Белфаст және Гринок қалаларында тоқтаулармен жүргізілді. Ол сондай-ақ Нью-Йорктан Бермуд аралдарына бағыт бойынша кемені қысқа мерзімге басқарды. 1935 жылы ол толық Әскери-теңіз резервінің капитаны болды. Өмірі бойы RNR-мен байланысын сақтап, RNR офицерлер клубының құрметті президенті және 1941 жылы король Георг VI-ның жартылай штаттық теңіз әскери көмекшісі болды – ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде жартылай штат бойынша қызмет етті. 1927 жылы оған кез келген сауда немесе әскери кемеде, оның командалық құрамында «Көк туды» көтеруге рұқсат беретін арнайы жарлық жазылды. Біріне «Құрметті қызмет көрсеткені үшін» кресі табысталды, ал екіншісі «Жұмысы ескерілді» деп тізімге енгізілді.

Зейнеткерлік

1951 жылы зейнеткерлікке шыққан Стюарт Кенттегі Чарингтегі әпкелерінің коттеджіне көшіп, күндерін кітап оқумен, серуендеумен, табиғатты бақылаумен және кинотеатрға барумен өткізді. Ол киноның қаһармандық, сезімтал немесе эмоционалдық сахналарын әжуалай қарсы айқайлап, ұнамайтын жерлерінде "Муш!" деп шулағандығы үшін танымал болған. Көп жылдар бойы оның қабір тасы нашар күйде болды, бірақ кейін ол стандартты ақ Commonwealth War Grave тас бағанымен ауыстырылды. Оның өлімінен кейін Ли-он-Соленттегі 'Стюарт Клоуз' оның құрметіне аталды, ал оның медальдары жиналып, Ұлттық теңіз мұражайына тұрақты негізде берілді, онда олар көрмеге қойылған.