Кіріспе
Гринсбург – АҚШ-тың Канзас штатындағы Киова округінің орталығы. Бұл қалада әлемдегі ең үлкен қолмен қазылған құдық орналасқан. 2007 жылдың 4 мамырында Гринсбургті EF5 торнадосы қиратты, нәтижесінде қаланың кем дегенде 95 пайызы қирады және 46 мен 84 жас аралығындағы он бір адам қаза тапты. 1990 жылдардың соңында қалада 2000 адам тұрды, ал торнадо қаланы қиратқанға дейін 1400 адам болған. Кейбір адамдар қалаға оралуға, оны қайта құруға немесе экологиялық тұрғыдан дамытуға қарсы болды. Бүгінде Гринсбург – үлгілі «жасыл қала» ретінде танымал, көбінесе ол Америкадағы ең экологиялық таза қала деп есептеледі. Аурухана, қалалық әкімдік және мектеп Energy and Environmental Design (LEED) басшылығының ең жоғары сертификация деңгейіне сәйкес салынған.
Greensburg is a city in, and the county seat of, Kiowa County, Kansas, United States. It is home to the world's largest hand dug well. On the evening of May 4, 2007, Greensburg was devastated by an EF5 tornado that leveled at least 95 percent of the city, killing eleven people between the ages of 46 and 84. The town had a population of 2,000 people in the late 1990s, and 1,400 people before the tornado leveled the town. Some people did not want to come back, or rebuild the town, or build green. Today, Greensburg stands as a model "green town", often described as the greenest in America. The hospital, city hall, and school have all been built to the highest certification level issued by Leadership in Energy and Environmental Design (LEED).
Ерте тарих
Мыңжылдар бойы Солтүстік Американың Ұлы жазықтары көшпелі жергілікті американдықтармен мекенделген.
19 ғасыр
Алғашқы қоныс 1885 жылы Гринсбургте салынды. Гринсбург қаласы Д. Р. "Каннонболл" Гриннің құрметіне аталған, ол пошта атты көлік компаниясының иесі болған және қаланың құрылуына көмектескен. 1887 жылы әлемдегі ең үлкен қолмен қазылған құдық – Үлкен құдықтың құрылысы басталды. 1888 жылы Гринсбург "штаттағы ең белсенді қала" деп жарнамаланды. Осы жылы Үлкен құдықтың құрылысы аяқталды.
20 ғасыр
Үлкен құдық 1932 жылы қаланың су көзі болуын тоқтатты. 1949 жылы Гринсбург маңынан ең ірі паллазит метеориттерінің бірі табылды, салмағы 1000 фунттан асты. 1972 жылы Үлкен құдық ұлттық мұражай деп жарияланды. Гринсбургке EF5 торнадосы соқты. Торнадоның ені 1,7 миль (3 км) деп есептелді — қаланың өзінен де кең, және ол шамамен 22 миль (35 км) қашықтыққа дейін жылды. Қаланың 95 пайызы қиратылғаны расталды, ал қалған 5 пайызы ауыр зақымдарға ұшырады. Ұлттық ауа райы қызметі торнадоның жел жылдамдығына баға берді. Бұл, жылдың басында күшейтілген Фуджита шкаласы енгізілгеннен кейін EF5 санатындағы алғашқы торнадо болды және 1999 жылғы 3 мамырда Оклахома штатының Мур қаласынан өткен F5 торнадосынан бері алғашқы F5 немесе EF5 торнадосы еді. Торнадо соққанға жиырма минут бұрын қалада дабыл берілді және төтенше жағдай жарияланды, бұл көптеген өмірді сақтап қалды. Торнадо жалпы алғанда бір сағат бес минутқа созылды және 250 миллион долларлық зиян келтірді. Канзас штатының губернаторы Кэтлин Себелиус және президент Джордж Буш Киова округін апат аймағы деп жариялады, бұл зардап шеккен аймақтарға ұлттық және халықаралық көмек көрсетуге мүмкіндік берді. Торнадо Гринсбургте 10 адамның, ал көршілес қалаларда тағы екі адамның өмірін қиды. Кейбір жаңару жұмыстары жүргізілгенімен, 2010 жылға қарай халық саны 2000 жылғы деңгейдің шамамен 50 пайызын құрады, себебі 2000 жылғы халық санауы 1574 тұрғынды көрсетсе, 2010 жылғы санауда 777 адам тіркелді. Федералдық төтенше жағдайларды басқару агенттігінің (FEMA) көмегімен Гринсбург тұрғындары Гринсбург үшін ұзақ мерзімді жоспар жасады. Қаланың қуаты он 1,25 МВт жел турбинасымен қамтамасыз етіледі. Турбиналардан алынған көміртегі офсеттерін NativeEnergy басқарады және оларды Ben & Jerry's, Clif Bar, Green Mountain Coffee Roasters және Stonyfield Farm сияқты серіктес компаниялар сатып алады. Гринсбургте көптеген электр көліктерін зарядтау станциялары және тегін велосипедтер де бар.
География
АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 1,48 шаршы миль (4 км²) – барлығы құрлық.
Климат
Бұл аймақтың климаты ыстық, ылғалды жаздармен және көбінесе жұмсақ немесе салқын қыстармен сипатталады. Кёппен климат жіктеу жүйесі бойынша, Гринсбургтің климаты ылғалды субтропикалық, климат карталарында "CFA" деп белгіленеді.
2020 жылғы халық санағы
2020 жылғы АҚШ халық санағында Гринсбургте 740 адам, 329 шаруашылық және 176 отбасы тіркелді. Халықтың этникалық құрамы: 88,65% (656) ақ немесе еуропалық американдықтар (87,43% испандық емес ақтар), 2,3% (17) қара немесе африкалық американдықтар, 0,27% (2) американдық немесе Аляска тумалары, 1,76% (13) азиялықтар, 0,54% (4) Тынық мұхиты аралдары немесе Гавайи тумалары, 0,41% (3) басқа нәсілдерден және 6,08% (45) екі немесе одан көп нәсілділер. Кез келген нәсілге жататын испандықтар немесе латиноамерикандықтар халықтың 2,57% құрады (19 адам). 329 шаруашылықтың 25,8%-ында 18 жасқа дейінгі балалар бар; 43,8%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар; 34,0%-ында күйеуі немесе серігі жоқ әйел басшылық етеді. Шаруашылықтың 41,3%-ы жеке тұлғалардан тұрады, ал 21,0%-ында 65 жасқа толған жалғыз адамдар тұрады. Халықтың 19,5%-ы бакалавр немесе одан жоғары білімге ие деп есептеледі. Халықтың 22,2%-ы 18 жасқа дейінгілер, 5,1%-ы 18-24 жас аралығындағылар, 23,9%-ы 25-44 жас аралығындағылар, 24,1%-ы 45-64 жас аралығындағылар, ал 24,7%-ы 65 жасқа толғандар. Орташа жас 44,4 жас. Әр 100 әйелге 101,6 еркек келеді. Ер адамдардың орташа табысы 40 221 доллар (+/- 4 038 доллар) болса, әйелдердің орташа табысы 24 000 доллар (+/- 11 825 доллар) құрайды. 16 жастан асқандардың орташа табысы 32 868 доллар (+/- 5 509 доллар) шамасында. Шамамен 3,5% отбасы және халықтың 11,0%-ы кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 13,8%-ы және 65 жастан асқандардың 5,2%-ы.
2010 жылғы санақ
2010 жылғы АҚШ халық санағы бойынша қалада 777 адам, 355 үй шаруашылығы және 212 отбасы болды. Халық тығыздығы болды, орташа тығыздығы 431 тұрғын үй бірлігі. Қала тұрғындарының этникалық құрамы: 95,5% ақ нәсілді, 0,4% афроамерикалық, 1,0% американдық үндістер, 0,4% азиялық, 1,4% басқа нәсілдерден және 1,3% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілге жататын испан немесе латын американдықтары халықтың 3,9% құрады. 355 үй шаруашылығының 24,8% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 48,2% бірге тұратын некедегі жұбайлар, 8,2% күйеуі жоқ әйелдер, 3,4% күйеуі жоқ ерлер және 40,3% отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 36,9% жеке адамдардан тұрады, ал 16,3% 65 жасқа толған және жалғыз тұратын адамдарды құрайды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,18 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,83 адам. Қала тұрғындарының орташа жасы 45,2 жас. Қала халқының 22% 18 жасқа дейінгілер, 5,2% 18 мен 24 жас аралығындағылар, 22,6% 25 пен 44 жас аралығындағылар, 27,9% 45 пен 64 жас аралығындағылар және 22,3% 65 жастан асқандарды құрайды. Қала тұрғындарының жыныстық құрамы: 47,4% ерлер және 52,6% әйелдер.
2000 жылғы халық санағы
2000 жылғы АҚШ халық санағы бойынша, қалада 1574 адам, 730 үй шаруашылығы және 453 отбасы болды. Халық тығыздығы көрсетілмеген. 887 тұрғын үй бірлігі орташа тығыздықпен орналасқан. Қаланың нәсілдік құрамы: 97,01% ақ нәсілді, 0,83% американдық индейлер, 0,06% азиялықтар, 1,02% басқа нәсілдерден және 1,08% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 1,59% құрады. 730 үй шаруашылығының ішінде 23,8% 18 жасқа дейінгі балаларымен бірге тұрады, 53,3% бірге тұратын некедегі жұбайлар, 6,2% күйеуі жоқ әйелдер басқарады, ал 37,9% отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 35,9% жеке адамдардан тұрады, ал 19,9% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткен жалғыз тұратын адамдарды құрайды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,14 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,76 адамды құрады. Қала халқының 21,5% 18 жасқа дейінгілер, 6,5% 18-24 жас аралығындағылар, 20,5% 25-44 жас аралығындағылар, 25,2% 45-64 жас аралығындағылар және 26,4% 65 жасқа толған немесе одан асып кеткендерді құрады. Орташа жас 46 жас. Әр 100 әйелге 91,0 еркек келеді. 18 жастан асқан әйелдердің әр 100-іне 88,1 еркек келеді. Үй шаруашылығының орташа табысы 28 438 доллар, ал отбасының орташа табысы 39 188 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 28 426 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 20 875 долларды құрады. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 18 054 доллар. Отбасылардың 8,4% және халықтың 12,4% кедейлік шегінен төмен тұрады, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 16,6% және 65 жастан асқандардың 8,0% кедейлікте өмір сүреді.
Білім
Қоғамға Киова округінің USD 422 мемлекеттік мектеп округі қызмет көрсетеді. Гринсбург мектептері мектептерді біріктіру нәтижесінде жабылды. Гринсбург Рейнджерс 1948 жылы Канзас штатының жоғары мектептері арасындағы B классының баскетбол чемпионатында жеңіске жетті. 2019 жылғы АҚШ Халық санағының 5 жылдық есебіне сәйкес, Гринсбургтегі мектепке қатысушы халықтың 82,35%-ы балабақшадан 12-ші сыныпқа дейін білім алады. Тұрғындардың 27,4%-ы жоғары мектеп немесе оған тең дәрежедегі білімі бар, 27,4%-ы жоғары білім алған, бірақ дипломы жоқ, 8,6%-ында орта білімнен кейінгі білім (associate degree) бар, 16,8%-ы бакалавр дәрежесіне ие, ал 7,2%-ы жоғары білімді немесе кәсіби білімі бар.
Көрікті жерлер
Гринсбургте әлемдегі ең үлкен қолмен қазылған құдық орналасқан. 1887 жылы Атчисон, Топека және Санта-Фе темір жолы мен Чикаго, Рок-Айленд және Тынық мұхиты темір жолының бу машиналарына су жеткізу үшін құдық қазу жұмыстары басталды. 1888 жылы құдық 33 метр тереңдікте және 10 метр диаметрде аяқталды. Бұл құдық 1932 жылға дейін қаланың сумен қамтамасыз етілуін қамтамасыз етті. 1939 жылы ол туристерге ашылды, олар құдықтың түбіне түсуге мүмкіндік алды. Мұражайдың жанында 1000 фунт салмақтағы палласит метеориті қойылған. 2007 жылы қаланы қиратқан дауыл кезінде мұражай метеориттің үстіне құлап, зардап шекті. Метеорит мұражайдың қираған қалдықтарынан табылып, Гринсбург қайта жарақтандырылып біткенше Канзас штатының Хейс қаласындағы уақытша орынға көшірілді. 2012 жылдың мамыр айында Гринсбург тарихы, Үлкен құдық, 2007 жылғы дауыл, қайта құру процесі және метеорит туралы көрмелерді ұсынатын жаңа Үлкен құдық мұражайы мен келушілер ақпарат орталығы ашылды. 2006 жылдың 16 қазанында Гринсбургке (8 км) және Хавилендке (6 км) жақын жерден 70 килограмм салмақтағы кішкентай метеорит табылды. Метеориттің жерге түскен уақыты туралы жалғыз ғылыми жарияланым оның жасы 20 000 жылға жуық екенін көрсетеді. Бұрын оның жасы шамамен 10 000 жыл деп есептелген. Қала жыл сайынғы Американы кесіп өтетін 3000 мильді (4828 км) велосипед жарысы – Race Across America үшін уақыт станциясы қызметін атқарады. 5.4.7 өнер орталығы бейімделген және көркем өнерді ұйымдастыратын коммерциялық емес ұйым болып табылады және Канзас штатының Додж-Сити мен Уичита қалалары арасындағы жалғыз өнер орталығы болып табылады. Киова округінің тарихи мұражайы мен сода суынатын орны Киова округінің мұражайы ретінде жұмыс істейді. Онда АҚШ-тың батысқа қарай кеңею кезеңінен қалған артефакттар мен ақпараттар, сондай-ақ Киова округының жергілікті тарихы, спорттық жабдықтары және танымал тұлғалары туралы мәліметтер бар. Гринсбургтің батысында М.Т. Лиггет өнер айналасы тасталған металл бөлшектерін және жел энергиясын пайдаланып, жол бойында қызығушылық тудыратын кинетикалық өнер көрмесін ұсынады. Fromme Birney Round Barn 1912 жылы салынған ерекше ат қорасы болып табылады. Ол Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген.
Медиа
Бірнеше телеарна Гринсбургті шындыққа негізделген телешоулардың тақырыбы ретінде қарастырып отыр, себебі Гринсбург қалалық кеңесі қаланы "жасыл" қалаға айналдыру туралы шешім қабылдады. Қаланың қайта құрылысы туралы "Гринсбург" атты деректі фильм Discovery Channel-дің серік телеарнасы Planet Green-де көрсетілді. "Earth 2100" атты тағы бір деректі фильм Гринсбургті 2007 жылғы қырып өткен дауылдан кейін салынған "жасыл қала" деп таныстырды. ABC фильмінде Гринсбургтің болашақ бейнесі американдық қалалардың жасыл технологияларды қалай табысты енгізе алатынын көрсететін үлгі ретінде ұсынылды, сондай-ақ климаттың өзгеруі мен халық санының артуынан құрылысы қиын планетада үміт шамына айналу мүмкіндігі көрсетілді. Гринсбург және 2007 жылғы дауыл туралы бірнеше кітап жарық көрді. Жанис Хейнидің "Гринсбург: The Twisted Tales" кітабы бірнеше тұрғынның дауылмен байланысты тәжірибелерін баяндайды. Мерлин Пектің "Aftermath: Scenes from the Sudden Destruction of an American Hometown" кітабы оқиға кезінде болған қиратулар мен қиындықтардың суреттерін ұсынады.