Кіріспе

Атрибис (грекше: θριβις, түпнұсқадағы мысырлық Хут херйиб, ) - Төменгі Мысырдағы ежелгі қала. Ол қазіргі Телл-Атрибте, Бенханың солтүстік-шығысында, Ком-Сиди-Юсуф төбесінде орналасқан. Қала Каирден солтүстікке қарай 40 км жерде, Нілдің Дамиетта тармағының шығыс жағалауында орналасқан. Ол негізінен Птолемей, Рим және Византия дәуірлерінде болған.

Өмірбаян

Атриб бір кездері төменгі Мысырдың оныншы номосының астанасы болған. Палермо тасы египеттердің бұл жерді Ескі патшалық кезеңінде басқарғанын көрсетеді, ал Атрибистің ең алғашқы аталуы Сахуре билігінің кезінде болған. Бұл 2010 жылы жақын маңдағы Кеснада үшінші династияның соңынан төртінші династияның басына дейінгі мастабаның ашылуымен расталған болуы мүмкін. Осыдан кейін археологиялық дәлелдер 12 -ші династияның Орта патшалық кезеңіндегі тұрақтанғандығын дәлелдейді. Қазіргі кезде ежелден сақталып келген көптеген жәдігерлер жыл сайын жоғалып барады, себебі жергілікті шаруалар себахты, яғни ғимараттардың көпшілігінде қолданылған ежелгі саз кірпіш блоктарынан алынған тыңайтқышты пайдаланады. Бұл қала Хапу ұлы Аменхотептің туған жері ретінде де белгілі. Аменхотеп III перғауынның мемлекеттік қызметкері, сәулетшісі және хатшысы ретінде едәуір танымал болды. Бұрынғы Аменхотеп өзінің ықпалын қолданып, перғауынды қала мен оның жергілікті құдайларын қорғауға көндірді. Жергілікті ғибадатхананы XVIII династия кезінде Аменхотеп III қайта салды, бірақ ол қазір жоқ. Каир мұражайындағы екі жатқан арыстан мүсіндерінің бірі ғибадатханадан деп есептеледі, бірақ оны Рамсес II тартып алғандықтан, оның шынайы шығу тегі белгісіз. Рамсес II жергілікті ғибадатхананы кеңейтіп, қара граниттен жасалған екі обелискті де Каир мұражайында орналастырды. Кейіннен 26-шы династия кезінде Ахмос II Атрибиске ғибадатхана салып берді. Ол Жерорта теңізі саудасы мен дипломатиясының маңызды тұлғасы болды. Жергілікті жазбаларда бұл жерде Хорус ханты-хетти құдайына арналған ғибадатхана болған деп айтылады. 1946 жылы Псамтик II патшасының ханымы Тахуиттің қабірі басқа соңғы кезеңдегі қабірлермен бірге табылды.

Птолемей дәуірі

Атрибтің кейінгі династиялық жылдары тұрып жатқандығы белгілі болғанымен, қала Птолемейдің алғашқы жылдарында ғана шынайы билікке ие болды. Сол кезде бұл египеттің оныншы номесі болды. Птолемей қабаттарының көпшілігі, негізінен б.з.д. Дәлелдер Грек-Римдік билік "Птолемей II" археологиялық кезеңінде басталған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Птолемей дәуірінің ортасында және біздің заманымыздың 3-ші ғасырына дейін Атрибис үлкен моншасы, виллалары және өнеркәсіптік ғимараттары бар қарқынды қала болды. Бұл Атрибистің шығыс бөлігі болып саналады. Ерте византиялық қазба жұмыстары қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Птолемей дәуірінің алғашқы жылдарында бұл жер қыш құмыра жасау шеберханасы ретінде пайдаланылған. Отын пештерінің көбісі дөңгелек пішінді. Бұл аймақта біздің заманымыздың төртінші ғасырының аяғына дейін ертедегі Византия шамдары жасалып келді. Сондай-ақ, үлкен керамикалық шеберхананың бар екендігіне дәлел болатын, күйдірілмеген керамиканың үлкен табылуы болды.

Орта ғасырлар

13 ғасырға жататын Мариан кереметтері туралы әңгімелерге сәйкес, Атриб сол кезде Мысырдың ең көне және ең әдемі шіркеуі болған, Қыз Мәриямға арналған үлкен шіркеуі бар бай қала болған. Ғибадатхананың төрт есігі мен әр есігінің үстінде төрт киелі үй, ал киелі үйдің үстінде төрт бағаналы ғимарат бар еді. Солардың үстіне жүз алпыс бағана тігілген еді. Олардың барлығы ақ таспен оюланған еді. Әр бағананың үстіне жүзім бұтақтары оюлып, үстіне алтын мен күміспен әшекейленген алтын тастар орнатылған еді. Қасиеттілердің жиырма төрт шіркеуінде жиырма төрт заң шатырлары (яғни, Евхаристиялық элементтер салынған аркалар) орналастырылған. Осы шіркеулердің бірінде біздің қасиетті әйелдің, құдайды көтеріп жүретін Мәриям анамыздың мүсіні бар еді, ол мүсінді және інкрустацияланған еді, және бұл мүсін Константинопольдің қызғылт түсті киімімен киінді. Ал Мәриямның мүсініне екі періште (яғни, Михаил мен Жәбірейіл) мүсіндері салынған, олар әрқайсысының екі жағында тұрды. Сол мүсіннің алдында алтын мен күміс шамдар ілінген еді. Олар күні-түні сөнбей жанып тұрды.

Қазба тарихы

Атрибіні алғаш рет 1789 жылы француз археологы Бонапарт және 1852 жылы Аугуст Мариетт қазбалаған. XIX ғасырдан бастап Атрибис аралықта қазба жұмыстары жүргізіліп келсе де, ол әлі толық қазбадан өтпеген. Флиндрс Петри Атриб туралы кітап жазды Жоғарғы Мысырда, сондықтан оны төменгі (солтүстік) Мысырмен шатастырмау керек. Ол 1908 жылы жарық көрді. Негізгі қазба жұмыстары тек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін профессор Казимеж Михаловский басталды. 11 жыл бойы ол Варшавадағы Жерорта теңізі археологиясының поляк орталығы және оның серіктестері ұйымдастырған археологиялық экспедицияны басқарды: Польша ғылым академиясының Жерорта теңізі археологиясы ғылыми-зерттеу орталығы (қазіргі Жерорта теңізі және шығыс мәдениеттері институты, PAS), Варшавадағы Ұлттық музей, Краковтың археологиялық мұражайы, Копт комитеті және Египет көнеліктері ұйымы. Атап айтқанда, "Ком А" жерін зерттеу барысында Тахарка мен Амасис дәуіріндегі ғибадатханалардың іргетастары ашылды. Сонымен қатар, зерттеушілер үлкен рим моншасын да тапты. 1960 және 1970 жылдары ерте христиан базиликасын анықтау үшін Ком-Сиди-Юсуфте зерттеулер жүргізілді. Барбара Рушчиц шығармаларды режиссерлік етті. Кейінгі директорлар Карол Мисливец пен Ханна Сыменская римдік және птолемеялық дәуірлерге жататын сайттың ескі қабаттарын зерттеді. және "Études et Travaux" журналдары (1966 жылдан бері).

Қазба жұмыстарының нәтижелері

300-ден астам мүсіндер бүкіл Атрибте, көбінесе Птолемей қабаттарында табылды. Кейбір артефактілер терракота пішіндес. Суреттегі мүсіндердің көбі кішкентай жәндік тәрізді жануарлардың басы болған, кейбіреулері моншаларда май шамдары ретінде де пайдаланылған. "Птолемей VI" кезеңінде ең көп артефактілер немесе мүсіндер бар екені анықталды. Сондай-ақ, олар басқа қабаттардағы табылған заттарға қарағанда мұқият жасалған және жақсы сақталған. Сондай-ақ, мысырлық және грек құдайлары мен әйел құдайларының суреттері де көп болған. Дионис пен Афродита Атрибте табылған заттардың ішінде танымал болған сияқты. Бұл мүсіндер қыш құмыра жасау шеберханаларында жасалуы мүмкін деп есептеледі, олардың көпшілігі терракотадан жасалған, ал басқалары мүсіндердің құлшылық мәні болуы мүмкін деп санайды. Дионис пен Афродитаның суреттері, көбінесе эротикалық сипатта, монша үйлеріндегі құнарлылық культі ретінде ойнаған болуы мүмкін, өйткені көптеген мүсіндер моншаның қазба қалдықтарынан табылған. Мысырлық құдайлар грек құдайлары ретінде бейнеленген. Изида кейбір жағдайларда Афродита ретінде суреттелген немесе Диониспен бірге көрсетілген Геркулестің мүсіні. Силен құдайы екінші ғасырдың аяғына таман табылған май шамдардың бірінде де бейнеленген. Бұл сол кездегі Атрибистің негізінен грек-римдік ықпалға ие болғанына қарамастан, мысырлық мәдениет әлі де олардың күнделікті өмірінде қолданылып жүргенін көрсетеді. Шеберханалардан алынған қыш бұйымдары да көп болды, бірақ мүсіндерге қарағанда қарапайым. Гректердің саздан немесе терракотадан жасалған, бірақ әбден жасалмаған құмыралар Птолемей дәуірінің ортасында кездеседі. Көптеген құмыралар үлкен, бірақ кішірек, күрделі дизайны да табылған. Алайда қыш құмыраның қалай жасалғанына қарамастан, барлық дайын және аяқталмаған бұйымдарда гүлдік безендірулер табылған. Птолемей дәуірінің ортасында да балшықтан жасалған қалыптар табылған. Олардың бір жағында суға батқан рельеф бар дөңгелек тәрізді. Птолемей дәуірінің басында бір табылған бұйым әк тастан жасалған, бірақ қалған қалыптар саздан жасалған.