Кіріспе

Гимнастика және ат үстінде билеу

Ат үстінде секіру, немесе жай ғана секіру, көбінесе ат үстіндегі гимнастика және би ретінде сипатталады, оны жарыс түрінде де, жарыссыз түрде де орындауға болады. Секірудің цирктерде атпен көрсетілетін өнер ретінде тарихы бар, бірақ оның тамыры кем дегенде екі мың жылға дейін жетеді. Бұл спортқа ерлер де, әйелдер де қатыса алады және Халықаралық Ат спорты федерациясы (Fédération Équestre Internationale немесе FEI) мойындаған он ат спортының бірі болып табылады. Терапиялық немесе интерактивті секіру, дененің тепе-теңдігіне, назарына, жалпы моторикалық дағдыларына немесе әлеуметтік қарым-қатынасқа қатысты қиындықтары бар балалар мен ересектер үшін пайдалы жаттығу ретінде қолданылады. Секіруге қызығушылар негізінен Еуропа мен Батыс әлемінің басқа да аймақтарында шоғырланған. Ол әсіресе Германия мен Швейцарияда кеңінен дамыған. Секіру алғаш рет 1950 және 60-шы жылдары АҚШ-та таныстырылды, бірақ бастапқыда Калифорния және Батыс жағалауының басқа да аймақтарымен шектелді. 2010 жылға қарай, ол АҚШ-тың солтүстік-шығысында да танымал бола бастады.

Тарих

Кейбіреулер вольтіжірудің бастауы ежелгі Рим ойындарына дейін жетеді деп санайды, онда акробаттар көбінесе шапшаң аттардың үстінде өз өнерлерін көрсеткен. Дегенмен, басқалары вольтіжірудің ежелгі Критте, бұқаға секіру кең таралған кезде пайда болғанына сенеді. Қай жағдайда болсын, адамдар 2000 жылдан бері жылқының/жануарлардың арқасында (немесе үстінде) акробатикалық және би сияқты қимылдарды орындап келеді. Қазіргі заманғы вольтіжіру соғыстан кейінгі Германияда балаларды ат спортына тарту мақсатымен дамыды. 1983 жылы вольтіжіру FEI мойындаған спорт түрлерінің біріне айналды. Еуропа чемпионаттары алғаш рет 1984 жылы Австрияның Эбреиксдорф қаласында, ал FEI әлем чемпионаты тұңғыш рет 1986 жылы Швейцарияның Буль қаласында өткізілді. Вольтіжіру 1990 жылы Стокгольмде өткен Әлемдік ат спорты ойындарының және одан кейінгі барлық ойындардың бағдарламасына енгізілді. 1984 және 1996 жылғы Олимпиада ойындарында бұл өнер ретінде көрсетілді. 2006 жылдан бері Inter Africa Cup жарысына қатысады. Бірінші Әлем кубогы вольтіжіру жарысы 2011 жылдың 29-30 сәуірінде Лейпцигте өтті.

Жарыс

Жарысқа қатысатын қақпашылар жеке, жұп (pas de deux) және командалар ретінде жарысады. Жаңа бастағандар жүріспен, ал тәжірибелілер шапқынмен жарысады. Қақпақ ат кемінде 15 метр диаметрлі шеңберде қозғалады және ортада тұрған ұшқыш (немесе "longeur") басқарады. Жарыс кезінде ат пен қақпашының екеуі де 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша бағаланады. Қақпақпен секіру жарыстары міндетті жаттығулар мен музыкаға сәйкес келетін еркін стильді жаттығулардан тұрады. Жеті міндетті жаттығу бар: міну, негізгі отырыс, ту, диірмен, қайшы, тұру және қабырға. Әр жаттығу 0-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша бағаланады. Аттар да баға алады және олардың қозғалысының сапасы мен мінез-құлқы бойынша бағаланады. Қақпашылар командалық, жұптық және жеке санаттарда жарысады. Жеке еркін стиль (Kür деп те аталады) 1 минуттық бағдарлама, жұптық Kür 2 минуттық, ал командалық – 4 минуттық болады. Олардың барлығы музыкамен үйлесімді. Эркін стильді қақпақпен секіру реттілігіне міну және түсу, қол тіреу, тізе бүгу және тұру, сондай-ақ секіру, домалап өту сияқты әуедегі қимылдар кіруі мүмкін. Дегенмен, осы дағдылардың көптеген түрлері тек жоғары деңгейде ғана кездеседі. Бала немесе жаңадан бастаған үшін әдеттегі реттілік қарапайым тізе бүгулер мен жаттығулардың түрлерін қамтиды. Командалар басқа қақпашыны көтеріп, тіпті ауаға лақтырады. Бағалау техникаға, өнер көрсетуге, формаға, қиындыққа, тепе-теңдікке, қауіпсіздікке және атты ескеруге негізделген; ат та бағаланады, бұл жалпы баллдың 25% құрайды. Қақпақпен секіруге арналған аттар елікпейді, бірақ арқасына қалың төсеніш салынып, тікпе (немесе дөңгелек) кигізіледі. Тікпеде атқа белгілі бір қимылдарды орындауға көмектесетін арнайы тұтқалар бар, сондай-ақ "косақ тіректер" деп аталатын былғары иірімдер де бар. Аттың бауырына бауыры мен бүйір тізгіштері кигізіледі. Ұңғыма желісі әдетте ішкі біт сақинасына бекітіледі. Қақпақ ат әдетте сол жақтан (сағат тіліне қарсы бағытта) қозғалады, бірақ кейбір жарыстарда ат басқа бағытта шапқындайды. Екі кезеңді жарыстарда ат оң жаққа да жұмыс істейді. Еуропалық клубтардың көпшілігі оң жаққа қарай жарыспаса да, үйде екі бағытта да тең жұмыс істейді, бұл ат пен қақпашыға пайдалы деп санайды. Әлемдік қақпақпен секіру жарыстары – екі жылда бір рет өткізілетін Әлем және Континенттік чемпионаттар және төрт жылда бір рет өткізілетін Әлемдік ат спорты ойындары. Көптеген елдерде қақпақпен секіру қауымдастықтары жыл сайын ұлттық, аймақтық және жергілікті шараларды ұйымдастырып, демеушілік етеді. 2011 жылы мұндай ұйымдар бар кемінде 24 ел болды.

Бәсекелестік қозғалыстары

Аңшы аттың арқасында қозғалыс жасайды. Жаңадан бастаған және бастауыш деңгейдегі аңшылар жүріс немесе шапшаң жүріс кезінде, ал жоғары деңгейдегі аңшылар сергіне орындауы мүмкін. Аңшылар өздерінің қатысатын санаты мен класына байланысты төмендегі тізімнен әртүрлі міндетті жаттығуларды орындайды:

Қозғалыс сипаттамасы: Атқа секіру. Атқа секіру қозғалысы аттың үстінде алға қарай отыруға әкеледі. Екі аяқпен секіріп шыққаннан кейін оң аяқ бірден мүмкіндігінше жоғары көтеріледі, жамбас бастан жоғары көтеріледі, ал сол аяқ төмен қарай созылады. Иықтар мен жамбас аттың иық осіне параллель орналасқан. Жамбас ең жоғары нүктеде болған кезде, аңшы созылған оң аяғын төмен түсіріп, тік, дененің жоғарғы бөлігі тік тұрып, орындықтың ортасына жұмсақ қонады.

Негізгі отырыс: Ат үстінде отыру (аңшы атқа мінгендей отырады), қолдары денесіне жақын, ал қолы құлақ деңгейінде көтерілген. Қолдар саусақтары жабық, алақандары төмен қаратылып, саусақтары сәл жоғары иілген күйде ұсталуы керек. Аяқтары аттың денесіне оралған, табандары артқа қаратылған, аяқ-бармақтары төмен және аяқтары иілген. Аңшы осы күйде төрт толық қадамға дейін тұрады.

Ту: Ат үстінде отырыстан, аңшы тізелеріне секіріп, оң аяғын басына қаратылып тік созады, аяғы аттың омыртқасына параллель болады. Екінші аяққа қысым тізе мен аяқ арқылы таратылады, салмақтың көп бөлігі тізе сүйегінің артқы жағында болуы керек, бұл тізе аттың арқасына батпауына көмектеседі. Сол қол тік созылып, оң аяқтың биіктігіне жуық деңгейде болады. Қол негізгі отырыстағыдай ұсталады (алақан төмен, саусақтар біріктірілген). Оң аяқ иілген және табаны көкке қаратылған. Бұл қозғалыс қол мен аяқ көтерілгеннен кейін төрт толық қадамға дейін сақталуы керек.

Тор: Ат үстінде отырыстан, аңшы оң аяғын аттың мойнының үстінен өткізеді. Тұтқаларды босатып, аяқ өткенде қайта ұстау керек. Содан кейін сол аяқ толық доғамен крупадан өткізіледі, тағы да тұтқаларды ауыстырып, оң аяқ одан кейін өтеді, ал сол аяқ мойыннан өтіп, аңшының толық айналымын аяқтайды. Аңшы әр аяқ қозғалысын төрт қадамнан орындайды, Тор қозғалысын он алты толық қадамда аяқтайды. Аяқтар өткен кезде, аяқтарды толық тік ұстап, аяқ бармақтарын бағыттау керек. Аяқтар аттың бір жағында болғанда, оларды бір-біріне жақын қысып ұстау керек. Аңшы дұрыс позаны сақтауы керек және тік күйден ең көп дегенде 10% артқа еңкейе алады.

Қайшы 1-бөлім: Ат үстінде отырыстан, аңшы қол тірегіне ауысады. Ең жоғары нүктеде, аңшының денесі ұшқышқа қаратылуы керек, ал ішкі аяқ сыртқы аяқтан өтуі керек. Содан соң аңшы төмен түсіп, аттың құйрығына қарап, артқа қарай қонады.

Қайшы 2-бөлім: Аттың артына отырып, аңшы сыртқы аяғын ішкі аяғынан жоғары соғып, тағы да алға қарап қонады. Егер аңшы аттың арқасына қатты түсіп қалса, ол қатаң жазаланады. Қайшы қозғалыстың биіктігі бойынша бағаланады.

Тұру: Аңшы ат үстінде отырыстан тізелеріне, содан кейін екі аяғына көшіп, тұтқаларды босатады. Содан соң ол екі тізесін бүгіп, жамбасын алға қарай иіп, қолдарын негізгі отырыстағыдай ұстайды. Аңшы осы күйде төрт толық қадамға дейін тұруы керек.

Жан: Ат үстінде отырыстан, аяқтар инерция жасау үшін алға созылады, содан кейін артқа созылып, тік денемен асқазанға қарай домалап түседі, аяқтар толық созылып, аңшы қолға жақын жетеді. Ең жоғары нүктеде, аңшы денесін бүгіп, ішкі жағына бұрып, содан кейін жаққа домалап түседі. Аңшы формасы, қонуы және биіктігі бойынша бағаланады.

Свинг-офф: Ат үстінде отырыстан, аңшы аяқтары жабық, қолдары созылған күйде қол тірегіне ауысады, максималды биіктікке жетеді. Қолдары толық созылғанда, аңшы тұтқаларға итеріліп, иықтың кері күшінен қосымша биіктікке және максималды ұшуға жетеді, екі аяғымен алға қарай, аттың ішіне қонады.

Киім үлгісі

Халықаралық Ат спорты федерациясы (FEI) бәсекелестік вольтіжі үшін киім талаптарын реттейді. Әр 2–3 жыл сайын жаңа нұсқаулар жарияланады, олар вольтіжерлердің дене сызығы мен пішінін жасырмайтын, сондай-ақ вольтіжерлердің қозғалысына немесе вольтіжерлер арасындағы қауіпсіз өзара әрекетке кедергі келтірмейтін, денеге жақын киім киюі керек екенін тұрақты түрде көрсетеді. Осы себепті белбеу, плащ немесе бас киім сияқты аксессуарларға тыйым салынады. Сонымен қатар, ерлер шалбарының тобығына бекітілуі міндетті. Киім жарысқа лайықты болуы және жалаңаш түрде көрінбеуі тиіс. Вольтіжерлердің ең көп таралған денеге жақын киімі – унитард.

Жарыссыз секіру

Жарыстан басқа, қақпадан секіру – өнер, демалыс және ойын-сауық түрі. Қақпадан секірумен айналысушылардың жасы көбінесе 7-ден 30-ға және одан да асқан жасқа дейін жетеді, олар жеке және командалық дағдылар мен жаттығуларды орындауды үйренеді. Ең кішкентай спортшылар баяу жүрістен бастап, күшіне, бойына және атқа мінуге және оның үстінде жаттығу жасау қабілетіне қарай, жүгіру және шабуылға көшеді. Кейбір жағдайларда қақпадан секіру емдік мақсатта қолданылады. Мүгедектікке тап болған адамдар атпен және команда мүшелерімен байланысқа түсу арқылы, сондай-ақ "көмекшілердің" қолдауымен қарапайым қимылдар жасау арқылы пайда көре алады. Қақпадан секіруді көбінесе демалыс деңгейінде, көрсетулер арқылы және кейде жергілікті шерулерде көруге болады.