Кіріспе
Пуэрто-Риколықтар 1900 жылы Гавайиге көшіп келе бастады. Гавайиге пуэрто-риколықтардың көшіп келуі 1899 жылы Пуэрто-Риконың қант өнеркәсібі екі дауылдан зардап шеккен кезде басталды. Бұл апаттың салдарынан дүние жүзінде қант тапшылығы туды және Гавайиден қантқа сұраныс арта түсті. Осының нәтижесінде, гавайилік қант плантацияларының иелері жұмыссыз, бірақ тәжірибелі жұмысшыларды Пуэрто-Рикодан жұмысқа алуға кірісті. Он үш топқа бөлінген 5883 пуэрто-риколық ер адам, әйел және бала кемемен, пойызбен, содан соң тағы да кемемен Гавайи аралдарына сапар шегіп, қант плантацияларында жаңа өмірін бастады.
Puerto Rican migration to Hawaii began when Puerto Rico's sugar industry was devastated by two hurricanes in 1899. The devastation caused a worldwide shortage in sugar and a huge demand for the product from Hawaii. Consequently, Hawaiian sugarcane plantation owners began to recruit the jobless, but experienced, laborers from Puerto Rico. In thirteen separate groups, 5883 Puerto Rican men, women and children traveled by ship, train then ship again to the islands of Hawaii to begin their new lives in the sugar plantations.
Кіріспе
XIX ғасырда Пуэрто-Риконың экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына тәуелді болды. Кубамен бірге арал Испания тажының қант, кофе, темекі және мақтаның жетекші экспорттаушысы болды. 1898 жылғы Париж шартының талаптарына сәйкес, Испания-Америка соғысынан кейін арал АҚШ-қа өткен кезде, оның көптеген өнеркәсіптері американдық өнеркәсіпшілердің иелігіне көшті. Жұмыс күшін Пуэрто-Рико тұрғындары қамтамасыз етті, олардың табысының жалғыз көзі елдің ауыл шаруашылығы болды. 1899 жылдың 8 тамызында Сан-Сириако дауылы, сағатына 160 километрден астам жылдамдықпен Пуэрто-Рикоға соқты. 22 тамызда тағы бір дауыл болды. 28 күн бойы тоқтаусыз жауған жаңбырдың салдарынан болған су тасқыны ауыл шаруашылығына зиян келтіріп, 3400 адам қаза тауып, мыңдаған адам баспанасыз, азық-түліксіз және жұмыссыз қалды. Осының салдарынан Кариб аймағынан келетін қант әлемдік нарықта жетіспеді, ал Гавайи және басқа қант өндіретін елдерден бұл өнімге үлкен сұраныс туды. Сұранысты қанағаттандыру үшін плантация иелері Пуэрто-Рикодағы жұмыссыз жұмысшыларды жұмысқа алу науқанын бастады. 1901 жылға қарай Гавайидегі қант өндірісі 360 000 тонна шикі қантқа жетті.
Пуэрто-Рикодан келген алғашқы көшіп келушілер
1900 жылдың 22 қарашасында Пуэрто-Рикодан 56 ер адам Мауи аралдарына қатысты ұзақ сапарды бастады. Сапар ұзақ және жағымсыз болды, алғашқыда Сан-Хуан портынан Нью-Орлеан, Луизианаға дейін кемемен жүрді. Нью-Орлеанға жеткеннен кейін, саяхатшылар Лос-Анджелес, Калифорния немесе Сан-Франциско портына теміржолмен барып, содан кейін Гавайиге кемемен жол тартты. 1901 жылдың 26 желтоқсанындағы «Лос-Анджелес Таймс» газетінде Пуэрто-Риколықтар жүк тасымалдаушылар мен теміржол компаниясы тарапынан зәбірленгені және аштан өлгендері жазылған. Олар 1900 жылдың 23 желтоқсанында Гонолулуға келді және Гавайидің төрт аралындағы «Үлкен Бестікке» тиесілі әртүрлі плантацияларда жұмыс істеуге жіберілді. Көбінесе, ерлер, әйелдер және балалардың топтары Гавайиге сапарын жалғастырудан бас тартты. 1900 жылдың 15 желтоқсанындағы «Сан-Франциско Экзаминер» газетінде 60 Пуэрто-Риколықтың Калифорниядағы «Рио» кемесіне күштеп мінгізілгені, бірақ 50 адам «қашқандары» айтылған. 1901 жылдың 17 қазанына қарай 5000 Пуэрто-Риколық ер адам, әйел және бала төрт аралда жаңа өмірлерін бастады. Мәліметтерге сәйкес, 1902 жылы 34 плантацияда 1773 Пуэрто-Риколық жұмыс істеген; 1734-і далалық жұмысшылар, ал қалған 39-ы кеңсе қызметкерлері немесе луна/бақылаушылар (шеберлер) болды. 1900 және 1901 жылдар арасында Гавайидегі егістіктерде жұмыс істеу үшін Пуэрто-Рикодан 11 сапар жасалды. Адамдар Гавайидің қант плантацияларында жұмыс істеу үшін әртүрлі жерлерден келді: біріншілер – қытайлықтар, екіншілер – португалдықтар, үшіншілер – жапондар, төртіншілер – пуэрто-риколықтар, бесіншілер – корейліктер, ал алтыншылар – филиппиндықтар. Осы түрлі тілде сөйлейтін адамдардың араласуы ортақ тілдің қажеттілігіне әкелді, нәтижесінде Гавайилік пиджин пайда болды. Он үш жеке топқа бөлінген 5883 Пуэрто-Риколық ер адам, әйел және бала кемемен, пойызбен, содан кейін тағы да кемемен Гавайи аралдарына сахар плантацияларында жаңа өмірін бастау үшін сапар шекті.
"Үлкен бестік" тарапынан дискриминация
[[Файл:Гавай аралдарындағы қант өнеркәсібі кешкі бюллетеньдегі 1901 жылғы қарашадағы өнеркәсіптік басылымда (жұмтылған). jpg|thumb|Гавайидің қант өнеркәсібіне американдық инвестициялар туралы 1901 жылғы қараша айындағы "Кешкі бюллетень" индустриалды басылымында хабарланған. Жалақы мен тұрғын үй жағдайлары жұмысқа және нәсілге байланысты болды. Еуропалықтарға көбірек төленді және олар жақсы жағдайдағы үйлерге ие болды. Көптеген жұмысшылар жұмыстан қанағаттанбағандықтан және нәсілдік дискриминацияға ұшырағандықтан плантациядан плантацияға көшіп отырды. 1920 жылы Оаху аралының Эва ауданындағы қант плантацияларының пуэрто-риколық және португалдық жұмысшылары филиппин және жапон жұмысшылары бастаған ереуілге қосылды, олар жақсы жалақы мен дискриминациялық тәжірибені тоқтатуды талап етті.
АҚШ азаматтығы үшін күрес
Гавайи штатының 1982 жылғы дерек кітабына сәйкес, 1910 жылы Гавайиде 4890 пуэрторикалық тұрды. Пуэрто-Рико және Гавайи АҚШ-тың тиісінше қосылмаған және қосылған территориялары болды; алайда, АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғысқа кірген 1917 жылы қабылданған Джонс-Шафрот заңы Пуэрто-Рикода тұратын пуэрторикалықтарға, шектеулермен бірге, американдық азаматтық берді, бірақ Гавайиде тұратындарды осы заңнан тыс қалдырды. Дегенмен, "азаматтығы жоқ" пуэрторикалықтарға әскерге шақыру нөмірлері тағайындалып, олардың әскери қызметке баруы күтілді. "Үлкен бестік" сияқты плантация иелері территориялық мәртебені ыңғайлы деп санады, себебі ол оларға арзан шетелдік жұмыс күшін импорттауды жалғастыруға мүмкіндік берді, мұндай көші-қон Одақтың басқа штаттарында тыйым салынған еді. 1917 жылы Пуэрто-Рико аралдағы тұрғындары, өздерінің АҚШ-тың басқа азаматтарымен бірдей құқықтарына ие екендіктеріне сеніп, жергілікті гавайи сайлауында дауыс беруге тіркелуге тырысты, бірақ округ клеркі Гавайиге ерте келген иммигранттар Джонс заңына жатпайды деп мәлімдеп, олардың құқықтарын жоққа шығарды.
Ерекшелікпен күрес
Оливьери Санчестің жеңісі HSPA мүшелеріне ұнамады, себебі олар азамат емес жұмысшылардың арзан еңбегіне тәуелді болды. 1930 жылы HSPA жалған ақпарат таратуды бастады, олар (HSPA) Пуэрто-Рикодан жұмысшыларды жалдауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Сонымен бірге, олар "Honolulu Star Bulletin" және өздері бақылайтын бірқатар жергілікті газеттер арқылы Пуэрто-Рикоға қарсы мақалалар жариялады, мысалы, пуэрто-рикалықтардың "Хавайға ауру әкелген, денсаулығы нашар ішек құрттарынан зардап шегушілер" екенін айтты. HSPA хатшы-қазынашысы қауымдастықтың Пуэрто-Риколықтарды Гавайиге импорттауға ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Оның пуэрто-рикалықтарды қаралауы Гавайидегі пуэрто-рикалықтарды ғана емес, сонымен қатар Пуэрто-Рико аралындағы тұрғындарды да кемсітті. Оливьери Санчестің күш-жігеріне қарамастан, HSPA өз мақсатына жетті және Гавайи сол кездегі қатаң иммиграциялық заңдардан босатылды.
Пуэрто-Риконың ықпалы
Қазіргі уақытта Гавайиде 30 000-нан астам пуэрто-риколықтар немесе гавайлық пуэрто-риколықтар тұрады. Пуэрто-Рико мәдениеті мен дәстүрлері онда өте күшті. Әлі күнге дейін сақталған дәстүрлердің бірі – "компадрацго". Бір адам басқа біреудің баласын крещение рәсімінен өткізсе, ол баланың "падриносы" (крест әкесі/шешесі) болады, ал баланың ата-анасымен "компадре" (крест ағасы/қарындасы) болады. Бала, ата-ана және компадрелер арасында құрмет, өзара жақсы көру және міндеттемелер болады. Балалар "La Bendición" (бата) сұрайды, ал падринолар "Dios te bendiga" (Құдай сені жарылқасын) деп жауап қайтарады.
Музыка
Пуэрто-Риколықтар Гавайиге көшіп келгенде олар өздерімен бірге музыкасын және музыкалық аспаптарын алып келді. Гавайиға таныстырылған музыкалық аспаптардың бірі – пуэрто-риколық куатро болды. Куатро – 1875 жылы Пуэрто-Рикода жасалған төрт тартылған гитара, бірақ ол ақырында он тартылған гитараға айналды. Басқа әкелінген музыкалық аспаптардың ішінде құрғақ тұқымдар салынған маракас және гиро (лақтан жасалған соққы аспапы, қырғыш таяқпен ойнатылады) бар еді. Көп ұзамай, бұл аспаптар тек испан әндерін орындаумен ғана шектелмей, Гавайидің дәстүрлі әндеріне де сіңіп кетті. 1998 жылы гитара жасау шебері Уильям Р. Кампиано және оның әріптестері "Un Canto en Otra Montaña: Música Puertorriqueña en Hawaii" ("Басқа таудан естілген ән: Гавайидегі пуэрто-риколық музыка") атты музыка мен Гавайидегі бір ғасырлық пуэрто-риколық диаспораның әлеуметтік тарихы туралы қысқаметражды бейне-құжаттық фильмін жазды, түсірді және продюсерлік етті.
Maracas, a rattle containing dried seeds and the Guiro (percussion instrument made out of a gourd and played with a scraping stick). Soon, these instruments were not only limited to playing Spanish songs but, were also absorbed by the typical songs of Hawaii. In 1998, Master guitarmaker William R. Cumpiano and his colleagues wrote, directed and produced "Un Canto en Otra Montaña: Música Puertorriqueña en Hawaii" (A Song Heard in Another Mountain: Puerto Rican Music in Hawaii), a short feature video documentary on the music and social history of the century old Puerto Rican Diaspora in Hawaii.
Гавайидегі пуэрторикалықтар және жүз жылдық мерейтойы
2000 жылдың 23 желтоқсанында Гавайидегі пуэрто-риколықтар жүз жылдық мереке тойлады. Пуэрто-Рикодан көп бұрын кеткеніне және аралас некелердің нәтижесі болғанына қарамастан, көптеген адамдар өздерін пуэрто-риколық деп есептейді, егер олардың әулетінде пуэрто-риколық тегі болса.