Кіріспе
Эдинбург зообағы, Шотландия, Ұлыбритания
Эдинбург зообағы (Sù Dhùn Èideann), бұрынғы Шотландия Ұлттық зоологиялық паркі, Шотландияның Эдинбург қаласындағы коммерциялық емес зоологиялық бақ. Зообақ Корсторфин төбесінің оңтүстік беткейінде орналасқан, қаланың кең көрінісін ұсынады. 1913 жылы құрылған және Шотландия Корольдік зоологиялық қоғамына тиесілі, ол жылына 600 000-нан астам келушіні қабылдайды, бұл оны Шотландияның ең танымал төленетін туристік орындарының біріне айналдырады. Туристер мен жергілікті тұрғындарға қызмет көрсетумен қатар, зообақ түрлі ғылыми зерттеулермен айналысады, мысалы, жойылу қаупі төнген жануарларды шартты түрде өсіру, жануарлардың мінез-құлқын зерттеу және әлемдегі түрлі қорғау бағдарламаларына белсенді қатысу. Эдинбург зообағы – пингвиндерді тұңғыш рет ұстап, көбейтуге қол жеткізген әлемдегі алғашқы зообақ. Бұл Ұлыбританиядағы Квинсленд коалалары мен алып пандаларды ұстайтын жалғыз зообақ, соңғылары 2023 жылдың желтоқсанында кетті. Зообақ Британдық және Ирландиялық зообақтар мен аквариумдар қауымдастығының (BIAZA), Еуропалық зообақтар мен аквариумдар қауымдастығының (EAZA), Дүниежүзілік зообақтар мен аквариумдар қауымдастығының (WAZA) және Шотландиялық туристік орындар қауымдастығының мүшесі. Сондай-ақ, Шотландияның туризм басқармасы оған төрт жұлдыз берген. Зообақтың бағы Лотиандағы ең әртүрлі ағаш коллекцияларының бірін қамтиды.
Тарих
Шотландияның Корольдік зоологиялық қоғамы (RZSS) 1909 жылы Эдинбургтің заңгері Томас Хейлинг Гиллеспи құрған, тіркелген қайырымдылық ұйымы. Қоғам 1913 жылдың басында Эдинбург қалалық кеңесінің көмегімен Корсторфин төбесіндегі жерді сатып алды. Гиллеспидің зоологиялық бақтың қалай болуы керек деген көзқарасы Гамбургтегі Tierpark Hagenbeck-тің «ашық дизайнына» негізделген. Бұл бақ жануарлар үшін кеңірек және табиғи ортаны ұсынатын, ал Виктория дәуірінде салынған малқораларына тән болат торларға керісінше, жаңаша тәсіл болды. Дизайн мен жоспарлау негізінен Патрик Геддес пен оның күйеу баласы Франк Мирстің еңбегі болды, бірақ сэр Роберт Лоример де кейбір сәулеттік элементтерге, соның ішінде орталықтағы Корсторфин үйін қайта жаңартуға қатысты. Шотландияның Ұлттық зоологиялық паркі 1913 жылы жұртшылыққа ашылды және сол жылы Корольдік жарғымен құрылды. 1948 жылы Ұлыбритания Королі Георг VI-ның сапарынан кейін, Қоғамға өз атына «Корольдік» префиксін қосу құрметі берілді. Ол Ұлыбританиядағы Корольдік жарғысы бар жалғыз зообақ болып табылады. 1986 жылы Қоғам Инвернестен оңтүстікке қарай 48 шақырым жердегі Кингюссидегі Хайленд жабайы табиғат паркін сатып алды. Зообақ пен парк Шотландиядағы жануарларға ең қолайлы тұтқындық ортасын қамтамасыз ету үшін бірлесіп жұмыс істейді. RZSS екі орналасқан жер арасында жиі қоғамдық сапарларды ұйымдастырады. Зообақтың бастапқы жарғысы сақталып, оның белсенді өсіру бағдарламасын, биологиялық әртүрлілікті, табиғатты қорғау және тұрақтылық жобаларын басқарады. RZSS көпшілікке өз миссиясын қолдауға көмектесудің түрлі жолдарын ұсынады, оларға мүшелік клуб, жануарларды асырап алу, қайырымдылық көмегі, мұра және еріктілік кіреді. 2020 жылдың қыркүйегінен бастап BBC Scotland Эдинбург зообағы мен Хайленд жабайы табиғат паркі туралы «Зообақтың ішінде» атты деректі фильмдер сериясын көрсетті.
Будонго жолы
Угандадағы Будонго орманының құрметіне аталған Будонго жолында 15 шимпанзеден тұратын топ бар: 7 еркек (Луи, Кафзе, Пол, Рене, Фрек, Либериус және Велу) және 8 аналық (Люси, Ева, Софи, Лианна, Хелен, Килими, Эдит және Масинди). Басты ғимаратта келушілерге шимпанзелердің өмір салты мен әлеуметтік құрылымын үйретуге арналған көру галереялары, лекциялық зал және интерактивті ойындар мен көрмелер орналасқан.
Тірі байланыстар
Living Links – приматтардың мінез-құлқын зерттеуге арналған далалық станция және ғылыми-зерттеу орталығы. Көрмеде жалпы кәдімгі үйрек маймылдары мен тоқылған капуциндерінің жайлары орналасқан.
Маймыл үйі
Қазір қайта құру жұмыстары үшін жабылды (2024 жылғы сәуір).
Пингвиндер тасы
Эдинбург зообағы пингвиндеріндегі коллекциясымен әйгілі, алғашқы үш пингвин 1913 жылдың қаңтарында келген король пингвиндері болды. Зообақтың қазіргі пингвин бассейні "Пингвиндер тасы" деп аталады, оның ұзындығы 65 метр, ең терең жері 3,5 метр, көлемі 1,2 миллион литр суды құрайды және генту, король және солтүстік тас пингвиндерінің колонияларына үй иесі.
Үлкен пандалар
2011 жылы Эдинбург зообағы Қытайдың Бифенгся өсіру орталығынан жылына 1 миллион долларға екі алып панданы – Ян Гуан (陽光, «күн сәулесі» деген мағынада, 2003 жылы туған) есімді еркек және Тиан Тиан (甜甜, «тәтті» деген мағынада, 2003 жылы туған) есімді әйел панданы жалдады. Зообақ пандалар үшін арнайы шатыр салуға 285 000 фунт стерлинг жұмсады. Олар бастапқыда Қытайға қайтарылғанға дейін зообақта он жылға дейін қалуға тиіс еді, бірақ 2021 жылдың желтоқсанында пандалардың 2023 жылдың соңына дейін зообақта қалатыны расталды. Ол кезде Эдинбург зообағы Ұлыбританиядағы алып пандаларды ұстаған жалғыз зообақ болды. Пандалар 2023 жылдың 4 желтоқсанында Қытайға қайтарылды, бұл олардың Ұлыбританиядағы өмірінің аяқталғанын көрсетті.
Сиқырлы орман
Күн аюының тұрған жеріне жақын орналасқан Сиқырлы орман ғимараты, мамық бас киімді тамариндер, шығыс пигмей мармосеттер, Гельди маймылдары, сұр қолды түнгі маймылдар, жерде тіршілік ететін кускустар және Солтүстік Лузонның алып бұлтты егеуқұйрықтары сияқты кішкентай жаңбырлы ормандағы бірнеше жануарларға үй иесі.
Жалқаулар мен армадиллолар
Бұрын "Бриллиант Брдс" деп аталған бұл жабық кеңістік 2021 жылдың қыркүйек айында ашылды және Оңтүстік Америкадағы жабайы табиғат туралы айтады. Мұнда Линейдің екі саусақты жалқаулары – Нико мен Фейра тұрады, қазір Эдинбург зообағы Шотландияда жалқаулары бар жалғыз зообақ. Сондай-ақ, мұнда Нимерия және Диого есімді екі ірі түкті армадилло да бар.
Жирафтар үйі
2019 жылы Эдинбург зообағы жирафтарға арналған жаңа вольер салуды жариялады және жобаға қаржы жинау үшін Crowdfunder кампаниясын іске қосты. Жирафтарға арналған үйдің құрылысы 2019 жылы басталды және 2021 жылдың маусым айында ашылды. Зообақта Ронни, Ароу, Джеральд, Феннесси және Гилберт есімді бес нубиялық еркек жираф бар.
Кішкентай аңдар
2017 жылы ашылған "Wee Beasties" – жануарлар бағының кішкентай түрлерін көрсетіп тұратын жабық көрме. Онда көк улы оқ жабын бақалары, аксолотль, панкейк тас бақалары, партула бұршақлары, Чилилік қызыл тарантулдары және перкула клоун балығы, Ламарк періште балығы және сары танг сияқты тропикалық балықтар бар коралл рифінің аквариумы орналасқан.
Коалалар аумағы мен валлабилер ауласы
Коалалар аймағы алғаш рет 2005 жылы ашылды, қазіргі уақытта онда үш тоқал коала – Калари, оның қызы Миари және сіңлісі Талара тұрады. Коалалар аймағы аборигендер салған суреттермен безендірілген және эвкалипт ағаштарынан тұратын баққа ие. Wallaby Outback – Коалалар аймағының қасында орналасқан, сазды валлабилер мен батыс сұр кенгуруларды қамтитын және 2015 жылы ашылған аралап жүруге арналған экспозиция.
Жануарлар
Күнделікті шоу, онда бағушылар келушілерге жануарлардың табиғи қабілеттерін көрсетеді. Бағушылар әрбір жануармен оңтайлы нығайту әдісін қолданады, демек, көрсетілімдерге қатысатын жануарлар ешқашан күштеп әкелінбейді. Сондықтан, Animal Antics шоуларында пайдаланылатын жануарлар әрқашан өзгеріп тұрады.
Басқа сүтқоректілер
Жануарлар бағының коллекциясындағы басқа да ерекше сүтқоректі түрлері: сурикаттар, қызыл пандалар, қызыл өзен шошқалары, Кирк дик-диктері, Л’Хост маймылдары, қытайлық горалдар, Багот ешкілері, сақиналы лемурлар, қызыл ішті лемурлар, қалың жақты гибондар, пигмей бегемоттары, азиялық кішкентай тырнақты сусарлар, тәжді лемурлар, бантенгтер, үлкен бір мүйізді қарақырғындар, оңтүстік пудулары, Азара агутилері, күн аюлары, бинтуронгтар, шотланд жабайы мысықтары, геладалар, Висаян түкіршік шошқалары, Висаян дақты бұғылары, Пржевальский жылқылары, Азия арыстандары, Суматра жолбарыстары, алып құмырсқа жегіштер, Греви зебралары және ньяла.
Басқа құстар
Жануарлар бағының коллекциясындағы тағы да бірнеше ерекше құс түрлері бар, оларға Чили фламинголары, вальдрап ибисі, қара тұңғыш, үлкен ақ пеликан, Шығыс Африка тәжді жұлқысы, құсқұс, оңтүстік казуар, қызыл маңдайлы ара және Мысыр құбыршығы жатады.
Әскери жануарлар
Жануарлар бағындағы кейбір жануарлар әскери шен алған. Войтек – Иранда Польшаның II корпусы қабылдаған аю. Ол 22-ші артиллериялық жабдықтау ротасына әскерлер орналасқанда саяхаттауға мүмкіндік беру үшін қабылданып, осы ротаның құрамына кірді. Ол Таяу Шығыста және Монте-Кассино шайқасында қызмет етті, ал Шотландияда дислокацияланған польшалық әскерлер демобилизацияланған кезде Эдинбург зообағына зейнетке шықты. Сэр Нильс Олав, корольдік пингвин, Норвегия корольдік гвардиясының талисманы және бас полковнигі болды. Ол 1972 жылы корольдік гвардиясы Эдинбург әскери татуировкасы үшін қалада болғанда қабылданып, вице-корпораль (лейтенант) шені берілді және гвардия қалаға барған сайын шені жоғарылатылды. Ол 1987 жылы қайтыс болды, ал оның орнын басып, Нильс Олав II оның шенін мұра етті. 2008 жылдың 15 тамызында Нильске Норвегия корольдік гвардиясы келіп, оған рыцарь атағы берілді. Бұл құрмет Норвегия королі Харальд V бекітті. Салтанатты шарада бірнеше жүз адам зообақтағы 130 гвардияшыға қосылып, Норвегия королі Харальд V-нің Нильс туралы «барлық жағынан рыцарь атағына лайық» деген цитатын тыңдады.
Болашақтағы даму
Жирафтар үйі "Эдинбург зообағының Үлкен 5" жобасы аясында зообақ жоспарлаған бес ірі жобаның біріншісі болуы тиіс. Оларға күн аюлары, мүйізқұйрықтар және корольдік пингвиндерге арналған жаңартылған вольерлер, сондай-ақ маймылдар мен құстардың еркін жүретін жаңа тропикалық үй кіреді.
Ғылыми-зерттеу және қорғау
Эдинбург зоопаркында приматтардың мінез-құлқын зерттеу орталығы, "Жанды байланыс" орналасқан. "Жанды байланыс" – Сент-Эндрюс университетімен серіктестік аясында дамытылған далалық станция мен ғылыми-зерттеу орталығы. Орталықта Оңтүстік Америка ормандарынан шыққан капучин және әскер маймылдары қоныстанды, және зерттеушілерге приматтардың мінез-құлқын зерттеу мүмкіндігін ұсынады. Будонго жолының ашылуымен қатар, Джейн Гудолл оны "тамаша мүмкіндік" деп сипаттап, приматтардың "Будонго [орманы] сияқты аймақта, алтысының біреуі сым тұзағына түсіп қалатын, ал Конго сияқты елдерде шимпанзелер, маймылдар және гориллалар коммерциялық мақсатта аң аулау үшін атылатын жердегіден гөрі жақсырақ жағдайда болатынын" айтты. 2006 жылдың шілдесінде Шотландияның Канна аралындағы инвазивті қоңыр егеуқұйрықтарды жою шарасы алдын ала табысқа жеткені анықталды, және екі жылдық бақылаудан кейін, егдеуқұйрықтардың бірі де байқалмағаннан кейін, арал 2008 жылдың 7 маусымында Қоршаған орта министрі Майк Расселль ресми түрде егеуқұйрықтан таза деп жариялады. Егеуқұйрықтар сирек кездесетін жергілікті орман егеуқұйрығынан, яғни Канна егеуқұйрығынан басым түсіп, сонымен қатар жергілікті теңіз құстарының санына қауіп төндірді. Аралдың иесі Шотландияның Ұлттық қоры 500 000 фунт стерлинг инвестициялап, шамамен 10 000 қоңыр егеуқұйрықты жою үшін Жаңа Зеландиядан келген жойғыштарды жұмысқа алды. RZSS-пен ынтымақтастықта, шамамен 150 Канна егеуқұйрығы ұсталып, Эдинбург зоопаркы мен Хайленд жануарлар паркіне орналастырылды. 2006 жылдың соңында 40 егеуқұйрық аралға қайтарылды, ал қалғаны кезең-кезеңмен қайта қоныстандырылды. 2008 жылдың мамыр айында Шотландия Корольдік зоологиялық қоғамы (RZSS) және Шотландияның жабайы табиғат қоры (SWT) бірлесіп ұсынған өтініш Шотландия үкіметімен мақұлданды, бұл Орта Аргиллдегі Кнапдейл орманына еуропалық суырды сынақ ретінде қайта әкелуге мүмкіндік берді. Егер сынақ сәтті аяқталса, еуропалық суыр Ұлыбританияға қайта әкелінген алғашқы сүтқоректі болады. Суырлар 16 ғасырдан бері Шотландияда жойылып кеткен, өйткені оларды терісі, еті және емдік қасиеттері үшін аулаған (кастореумды қолдану).
Жануарлар бағы
Қоғам Corstorphine төбесін сатып алғанға дейін, ол бір кездері Томас Блейкиге тиесілі болған, ол "La Bagatelle" сияқты көптеген француз саябақтарын отырғызған. Осы жерде екі балабақшашы "Джон Дауни" және "Джеймс Грив" атақты алма сорттарын өсірді. Бүгінде зоопаркта 120 түрге ие лотиандықтардың ең көп түрлі ағаш коллекциялары бар. Оңтүстікке қарайтын беткейі бананды сыртта өсіруге мүмкіндік береді. Бағбандық өз алдына жеке мамандық ретінде қарастырылып келеді, негізгі назар жануарларға арналған орта құруға, жануарларға берілетін тамаққа және жануарлар мен келушілер үшін жағдайды жақсартуға бағытталған. Born Free Foundation қоры да бірнеше рет зоопарктің табиғатты қорғау жұмысындағы жетіспеушіліктерін айтты, сондай-ақ пилдерді орналастыру жоспарларына қарсылық білдірді. Эдинбург зоопаркы Twitter желісінде Еуропалық сирек және қорғалатын түрлер бағдарламасы (EEP) жоспарланбаған туудан кейін үш қызыл өзен шошқасын қырқуды ұсынғаннан кейін көпшіліктің наразылығына тап болды. 2011 жылдың 3 ақпанында бейсенбі күні #savethehogs тақырыбымен наразылық акциясы өтті. Твиттердегі науқанды OneKind бастады, ал Captive Animals Protection Society үлкен қолдау көрсетті. 2011 жылдың 4 ақпанында #savethehogs науқаны сәтті аяқталды және зоопарк шошқаларды қайта орналастыруға тырысатыны жарияланды. Сондай-ақ, зоопарк жануардың тікелей жаралуын (некропсия) көруге келушілерден 20 фунт стерлинг талап етуді жоспарлағандығы үшін де сынға ұшырады. OneKind өкілі бұл идеяны сынға алды, себебі шара уақыты зоопарк 2 миллион фунт стерлинг зиянға ұшырағанын хабарлағаннан кейін екі ай өткен соң өтетін болды, бұл тікелей жаралуды "ақша табуға бағытталған" әрекет сияқты көрсетті. Әртүрлі ішкі мәселелер мен жоғары лауазымды қызметкерлерге қатысты айыптауларға байланысты зоопарк қайырымдылық мәртебесіне қатысты тергеуге алынды. Шотландияның қайырымдылық реттеушісінің кеңсесі (OSCR) Шотландия Корольдік зоологиялық қоғамын тексерді, нәтижесінде бір директор жұмыстан босатылды, ал тағы екеуі уақытша шеттетілді. Зоопарк бас операциялық директор және атқарушы директор Гари Уилсонға қатысты айыптауларды тергеу кезінде қызметтен шеттеді. 2012 жылдың ақпан айында зоопарк 2011 жылы зоопарк басқарылуына қатысты шағымдарды тергегеннен кейін қаржылық бақылаудың толық тексеруін жүргізуге міндеттелді. OSCR есебі зоопарктың қызметінде бұзушылықтар жоқ екенін көрсетті, бірақ "әкімшілік жұмысты жақсартуға болатын салалар" бар екенін анықтады.
Жануарлардың қашып кетуі
2011 жылдың шілдесінде зоопарктің маймыл үйі геладаның қоршаудан қашып кетуіне байланысты жабылуға мәжбүр болды. Жануар қашып кетуге тырысқанда электр тоғын секіріп өтті, ал келушілер бәрін тамашалап отырды. 2012 жылдың мамырында бірнеше жүз зоопарк келушісі қызыл өзен шошқаларының отбасы күтпеген жерден қашып, шашырап кеткеніне байланысты паналауға мәжбүр болды. Маймыл үйіне тығылғандар кейіннен зоопарк қызметкерлерінің жануарларды түрлі құралдармен, оның ішінде щеткалар мен оқ-дәрі тарататын мылтықтармен қуғандарын айтып берді. Бұл оқиға бір сағаттан астам уақытқа созылса да, ересек шошқалар ешқандай зардапсыз қайта ұсталды. 2012 жылдың тамызында қызыл ибис зоопарктен қашып, қалада бос жүрді, себебі үйсін тордың үстіңгі бөлігінде тесік жасаған. Құс күтшілері ибистің жоғалып кеткенін байқады, ал сол күні құс қала орталығына жақын, Дундас көшесінде 5 шақырымнан астам қашықтықта көрінді. Ибис зоопарктен 6 шақырым қашықтықта табылғанға дейін шамамен бір апта бойы іздестірілді.