Кіріспе
Калуша Бвалья (16 тамыз 1963 жылы туған) – Замбияның бұрынғы кәсіби футболшысы. Ол Замбия құрамасының ең көп ойын өткізген сегізінші футболшысы және Годфри Читалу мен Алекс Чоладан кейін барлық уақыттағы гол соққандар тізімінде үшінші орында тұр. Калуша 1988 жылы France Football журналы бойынша «Жылдың африкалық футболшысы» атанды және 1996 жылы FIFA әлемнің үздік ойыншысы номинациясына ұсынылды, онда ол әлемдегі ең жақсы 12-ші ойыншы деп танылды. Ол бір жыл бойы еуропалық емес клубта ойнағаннан кейін номинацияға ие болған алғашқы футболшы. Оның ағасы Бенджамин Бвалья кәсіби футболшы болса, кіші інісі Джоэл Бвалья да Замбия құрамасы үшін ойнады. Оның туысы – бұрынғы Кардифф Сити және Уэльс құрамасының ойыншысы Роберт Эрншоу. Оның футболшы, жаттықтырушы және Замбия Футбол қауымдастығының президенті ретіндегі мансабы «Eighteam» деректі фильмінде көрсетілген. 2016 жылдың 20 наурызында Калуша Замбия Футбол қауымдастығының (FAZ) сайлауында 163 дауысқа қарсы 156 дауыспен бизнесмен атанған футбол әкімшісі Эндрю Камангаға жеңіліп қалды. 2018 жылдың тамызында әлемдік футбол басқарушы органы ФИФА Бвальяны ұлттық және халықаралық деңгейдегі футболға қатысты барлық қызметтен екі жылға тоқтатып қойды. ФИФА тәуелсіз этика комитетінің төрелік органы оны ФИФА этика кодексінің 16-бабын (Құпиялылық) және 20-бабын (Сыбайлас жемқорлық пен басқа да үлес беру және қабылдау) бұзғаны үшін кінәлі деп тапты. Ол Мұхаммед бин Хаммамнан, қатарлық шенеуніктен сыйлық түрінде пара алғаны айтылуда. Калуша Замбия футбол тарихындағы ең ұлы ойыншылардың бірі саналады.
Kalusha Bwalya (born 16 August 1963) is a Zambian former professional footballer. He is Zambia's eighth most capped player and third on the list of all time top goalscorers behind Godfrey Chitalu and Alex Chola. Kalusha was named African Footballer of the Year in 1988 by the magazine France Football and was nominated for the 1996 FIFA World Player of the Year where he was voted the 12th best player in the world, the first to be nominated after playing the entire year for a non European club. His older brother Benjamin Bwalya played professional football, and his younger brother Joel Bwalya also played for Zambia. His cousin is former Cardiff City and Welsh national team member Robert Earnshaw. His career as a player, coach and president of the Football Association of Zambia is partly shown in the documentary film "Eighteam". On 20 March 2016, Kalusha lost the Football Association of Zambia (FAZ) elections in an upset to businessman turned football official Andrew Kamanga by 163 to 156 votes. In August 2018, the world soccer governing body FIFA banned Bwalya for two years from all football related activities at both national and international level. The FIFA adjudicatory chamber of the independent Ethics Committee found him guilty of having violated article 16 (Confidentiality) and article 20 (Offering and accepting gifts and other benefits) of the FIFA Code of Ethics. It is alleged that Bwalya received a bribe in the form of a gift from Mohammed Bin Hammam, a Qatari official. Kalusha is considered one of the greatest players in Zambian football history.
Клубтық мансап
Бвалияның Еуропадағы карьерасы Бельгияның «Серкл Брюгге» клубында басталды. Бірінші маусымда ол клубтың үздік гол соққан ойыншысы атанды және екі рет жанкүйерлердің «Жылдың үздік ойыншысы» деп танылды. Оның әсері соншалықты күшті болды ki, голландиялық «PSV Эйндховен» клубы оны Eredivisie лигасына шақырды. Бвалия 1990/91 және 1991/92 жылдары Бобби Робсон басшылығымен екі рет чемпионатты жеңіп алғанын карьерасындағы ең маңызды сәттердің бірі деп есептейді. Ол әзілдеп былай дейді: «Біз көбінесе қарсыластардың жартысында ойнайтынбыз, себебі команда тым күшті болды. Бізде Ромарио, Джеральд Ваненбург, Эрик Герец, Вим Кифт және Ханс ван Брюкелен сияқты ойыншылар бар еді, олармен бірге болу, күнделікті жаттығу жасау – өте құнды тәжірибе болды». Бвалия 1994 жылы «Клуб Америкаға» ауысты. Мексикалық клубтың үй стадионы – әйгілі «Ацтека», бұл аренаны Замбияның легендалық футболшысы зерек есте сақтайды. Ол ФИФА.com сайтына берген сұхбатында: «Әлемдегі ең жақсы стадионда ойнағаным және оны өз үйім деп атағаным үшін мақтан тұтамын» деді. Мексикадағы тәжірибе Бвалияға ұнады, ол карьерасының шамамен сегіз жылын осы елге арнады және ол кездегі уақытын «өмірімдегі ең жақсы кезең» деп еске алады. Халықаралық аренадағы алғашқы жетістігі – қазіргі футбол тарихындағы ең керемет хет-триктердің бірі болды. 1988 жылғы Олимпиадада Замбиялықтар Италия құрамасын 4:0 есебімен ұтты, ал Италия бұл кезде үш рет әлем чемпионы атанған еді. Бвалия бұл нәтиже таңқаларлық болғанын мойындайды, бірақ былай деп қосады: «Замбия белгілі бір жағынан ұйықтап жатқан алып. Футболдан қарағанда бұл елдің аумағы шағын, бірақ біз Еуропаның мықты құрамасын осылай сенімді жеңген алғашқы африкалық командамыз».
Халықаралық мансап
Бвалия 1988 жылғы Олимпиада ойындарына қатысқан ұлттық құраманың мүшесі болды. Халықаралық деңгейде ол 87 халықаралық матчта өнер көрсетіп, 1983 жылдан 2004 жылға дейін 39 гол соқты. Ол 1983 жылы сәуір айында Даг Хаммарскьёльд стадионында Ндоладағы Ұлттар кубогының іріктеу матчында Суданға қарсы дебют жасады және келесі жылы дәл сол жерде өткен Әлем кубогының іріктеу матчында Угандаға қарсы алғашқы голын соқты. Ол бірнеше турнирде, соның ішінде Африка Ұлттар кубогының алты нұсқасында өнер көрсетті. 1994 жылғы әлем чемпионатының іріктеу кезеңінде ұлттық футбол құрамасының капитаны болғанмен, Калуша 1993 жылы 28 сәуірде Габонның жанында Атлант мұхитына ұшақ құлаған кезде бүкіл команда мен басшылығы қаза тапқан кезде, қасіретті рейсте болған жоқ. Ол ПСВ Эйндховен командасында ойнағандықтан, кестесі команда ұшағында болудың орнына командаға қосылу үшін Нидерландыдан Сенегалға ұшып кетуге мәжбүр болды. Калуша келесі жылы ұлттық құраманың қайта жаңғыруына жетекшілік етті, 1994 жылы Тунисте өткен Африка Ұлттар кубогында екінші орынға ие болды, онда олар Нигерия ұлттық құрамасына есе жіберді; бұл оның жеке мансабының және Замбия футболының биік шыңы болды. Ұлттық құрама 1996 жылы Оңтүстік Африкада өткен Африка кубогының келесі турнирінде 3-орында болды. Калуша турнирдегі үздік бомбардир ретінде "Алтын бут" сыйлығын жеңіп алды. 2006 жылғы әлем чемпионатының іріктеу кезеңінде футболшы-жаттықтырушы болды. 2004 жылы 5 қыркүйекте Замбия Либериямен ойнады, ал матч аяқталуға бірнеше минут қалғанда 0–0 есебімен тең болды. 41 жастағы Калуша екінші таймда алаңға шығып, өзінің әйгілі тікелей еркін соққысынан гол соқты, Замбияға 1–0 есебімен жеңіс сыйлады және Африканың 1-ші тобында көшбасшылыққа шықты. Алайда, Замбия үшінші орынға ие болды және 2006 жылғы әлем чемпионатына қатыса алмады. Қатыса алмағанына қарамастан, Бвалия 2006 жылы Африка Ұлттар кубогында Замбия құрамасын жаттықтырды. Бірінші турда жеңілгеннен кейін, Бвалия қызметінен кетті. Калушаның Африка Ұлттар кубогын ұстау арманы 2012 жылы орындалды, көптеген футбол сарапшылары бағаламаған Замбия ұлттық футбол құрамасы 2012 жылғы турнирдің финалында жұлдызды Кот-д’Ивуар құрамасын ұтып кетті. Замбиялық футбол федерациясының президенті ретінде ол ойыншыларға қосылып, өзінің бұрынғы командаластары әуе апатында қаза тапқан елде кубокты көтерді. Бұл жан тебірентерлік оқиға Хуан Родригес Брисоның "Сегіз команда" атты деректі фильмінде баяндалған. Дегенмен ол халықаралық футболға белсенді түрде қатысып, ФИФА-ның техникалық зерттеу тобының мүшесі ретінде 2006 жылғы әлем чемпионатына үлес қосты. Сондай-ақ ол 2010 жылы Оңтүстік Африкада өткен әлем чемпионатының елшісі болды.
Әкімшілік мансап
Бвалия ФИФА және Африка Футбол Конфедерациясының тұрақты комитетінің мүшесі болып қызмет етеді және 2008 жылдан 2016 жылға дейін Замбия Футбол Қауымдастығының президенті болды. 2016 жылғы FAZ бас құрылтайында үшінші мерзімге қайта сайлануға тырысқанда Эндрю Камангадан жеңілді. Ол бұрын вице-президент болған. 2006 жылдың бірінші жартысында Бвалия Замбия құрамасының бас жаттықтырушысы лауазымынан қанағаттанды, бірақ 2008 жылға дейін Замбия Футбол Қауымдастығының вице-президенті қызметін атқарды. 2008 жылдан бастап президенттікке сайлануы Замбия Футбол Қауымдастығының мүшелері мен бұқаралық ақпарат құралдарының қысымы нәтижесінде болды. 2008 жылдың 23 ақпанында ол CAF атқару комитетіне сайланды.