Кіріспе
Висконсин штатының ең жоғары соты – Висконсин штатының ең жоғары сатыдагы сот. Жоғарғы Сот бастапқы шағымдарды, төменгі соттардың шешімдерінен келіп түскен шағымдарды қарауға және Висконсин штатындағы заңгерлік практиканы реттеу және басқару құқығына ие.
The Wisconsin Supreme Court is the highest appellate court in Wisconsin. The Supreme Court has jurisdiction over original actions, appeals from lower courts, and regulation or administration of the practice of law in Wisconsin.
Орналасқан жері
Висконсин штатының Жоғарғы соты әдетте Висконсин штатының Мэдисон қаласындағы Висконсин штатының Капитолий ғимаратының шығыс жанағында отырады. 1993 жылдан бері сот жылына бір-екі рет штаттың басқа аймақтарына «Әділет доңғалағы» бағдарламасы аясында бірнеше істі қарау үшін сапар шегеді. Бұл бағдарламаның мақсаты – Висконсин халқына штаттың Жоғарғы сотының және сот жүйесінің жұмысын жақсырақ түсінуге мүмкіндік беру.
Сот төрешілері
Сот жеті судьядан тұрады, олар штаттық, партиялық емес сайлауларда сайланады. Әр судья он жылдық мерзімге сайланады. Маңыздысы, бір жылда бір ғана судья сайлануы мүмкін. Бұл басқа штаттардың жоғарғы соттарында жиі кездесетін сот практикасындағы кенеттен болатын өзгерістердің алдын алады, онда екі немесе үш судьяның көзқарастарына байланысты сайлауға шақырылған жағдайда соттың құрамы түбегейлі өзгеріп кетуі мүмкін. Сотта бос орын туған жағдайда, губернаторға бос орынға адам тағайындау құқығы беріледі, бірақ бұл судья басқа судьяның мерзімі аяқталмайтын алғашқы жылғы сайлауға түсуге міндетті. 2015 жылдың 7 сәуірінде штат конституциясына енгізілген түзетуге сәйкес, соттың бас судьясы қазіргі кезде қызмет ететін судьялардың көпшілігінің дауысымен 2 жылдық мерзімге сайланады, бірақ сайланған судья бұл тағайындаудан бас тартуға құқылы. Бұл түзетуге дейін, сотта ең ұзақ қызмет еткен судья бас судья болып тағайындалатын. Сот ресми түрде партиялық емес болғанымен, оның мүшелері тұрақты идеологиялық ұстанымдарға ие деп есептеледі. Даллет, Карофский, Протасевич және Энн Уолш Брэдли судьялары либералды, ал Зиглер, Хагедорн және Ребекка Брэдли судьялары консервативті деп сипатталады. Либералды судьялар мен кандидаттар Демократиялық партия және оған байланысты ұйымдар тарапынан қолдауға және сайлауда көмекке ие, ал консерваторлардың Республикалық партиямен ұқсас қарым-қатынасы бар. Судья Хагедорн судья Протасевич тағайындалғанға дейін соттың «аралық судьясы» деп есептелді; оның сайлау кампаниясын республикалық ұйымдар қолдады және ол бұрын республикалық губернатор Скотт Уокердің бас заң кеңесшісі болып қызмет еткенімен, бірнеше маңызды істерде либералды судьялардың жағына шықты.
Қайтарып алу
2009 жылы АҚШ Жоғарғы Соты «Капертонға қарсы Massey Coal Co.» ісі бойынша 5–4 дауыспен шешім қабылдады. Корпоративтік сот процесін жүргізушінің 3 миллион доллардан астам қаражат жұмсап, өзінің ісін тыңдайтын сотқа судья сайлауға әсер етуі, заңды болғанымен, «айқын қиянаттылық» жағдайын тудырып, «жан-жақты қарастыру мүмкіндігін шектеуге» алып келді, осылайша судьяның істі қараудан шеттелуін талап етті. Висконсин штаты судьяларға сайлау кампаниясына 1000 долларға дейін қаржы жұмсауға рұқсат берген, бірақ міндетті түрде шеттелу қашан керек екені белгісіз болды. 2023 жылғы сот сайлауынан кейін шеттелу мәселесі тағы да қызу дауға айналды, бірақ идеологиялық көзқарастар өзгерді. Консервативті судья Ребекка Брэдли және бас судья Аннет Зиглер бұрынғы, тар шеттелу ережелерін қолдаған ұстанымдарынан бас тартып, Висконсин штаты 2023 жылы сотқа либералды көпшілікті сайлағаннан кейін кең шеттелу стандартын қолдануды ұсынды. Олардың талабы жаңа судья Джанет Протасевичке бағытталды және Республикалық Ассамблея спикерінің импичмент процесін бастау туралы мәлімдемесімен бірге айтылды. Мәселе Протасевичтің аймақтарды қайта бөлу ісін алдын ала шешкендігі туралы айыптамада болды, себебі ол сайлау кампаниясы кезінде Висконсин штатының заңнамалық карталары «бұрмаланған» деді. Висконсин сот комиссиясына Протасевичке қарсы бірнеше шағым түсті, бірақ комиссия оларды тез арада қарастырмады.
Қарсылық
2011 жылдың 13 маусымында судьялар Дэвид Проссер, кіші, мен Энн Уолш Брэдли арасында Брэдлидің кеңсесінде жанжал болды. Проссер, Брэдли және басқа судьялар (Н. Патрик Крукс басқа) келесі күні Висконсин штатының ұжымдық келісім шарты заңын тоқтатып тұрған шешімді күштен шығаратын шешімді талқылап отырды. Куәгерлердің сөзіне қарағанда, оқиға Проссер Бас судья Ширли Абрахамсонның басшылығына сенімсіздігін білдіргеннен кейін болған. Проссер бұл айыптауларды жоққа шығарып, «бұл мәселені және оған байланысты фактілерді тиісінше қарауды» сұрады. Брэдлидің мәлімдемелеріне негізделген Проссерға қарсы этикалық шаралар, судьялардың өзін-өзі шеттетуінен кейін сотта кворум болмағандықтан қарастырылмады.
Үгіт-насихат науқанының шығыны
Висконсин Жоғарғы Сотының сайлаулары партиялық сипатқа ие болмаса да, осы мән-жайларға байланысты сайлау кампаниялары кейде партиялық ықпалға ұшырайды. Осының салдарынан сайлау шығындары артып, 2016 жылғы сайлауда жұмсалған 4,3 миллион доллардан 2023 жылғы сайлауда 45 миллион долларға дейін өсті.
Бас судьяның түзетуі
2015 жылғы конституциялық түзету бас судьяның таңдалу тәртібін өзгертті. 1889 жылдан 2015 жылға дейін бас судья – сотта үздіксіз ең ұзақ қызмет еткен мүше болды. 2015 жылғы түзету бас судья лауазымын екі жылдық мерзімге сайлауға өзгертіп, сот мүшелерінің көпшілігімен сайланатын болды. Оппозиция бұл республикалық заң шығарушылардың либералды судья Ширли Абрахамсонды бас судьялық қызметтен шеттету арқылы соттағы консервативті басымдықты күшейтуге жасаған әрекет деп бағалады. Заң шығарушылардың республикалық өкілдері бұл бірнеше жылғы даулы мәселелерден кейін сотта демократияны нығайтуға бағытталған қадам екенін айтты. Түзету қабылданғаннан кейін соттың консервативті мүшелері Абрахамсонның орнына Пейшенс Роггенсакты бас судья етіп сайлады. Абрахамсон федералды сотқа шағым түсірді, бірақ кейіннен одан бас тартты.
2020 жылғы алғашқы сайлау COVID-19 пандемиясы кезінде
2020 жылдың сәуір айында COVID-19 пандемиясы кезінде Висконсин Жоғарғы соты (пандемияға байланысты қашық түрде) губернатор Тони Эверстің штаттың 2020 жылғы алғашқы сайлауын COVID-19 жұғарту қаупіне қарамастан, кейінге шегеруге құқығы жоқ екенін мәлімдеді.
Үйде болу туралы бұйрық
2020 жылдың мамыр айында республикалық партия басшылығындағы штат заң шығарушы органының сотқа шағымына жауап ретінде, сот 4-3 дауыспен Денсаулық сақтау департаментінің тағайындалған хатшысы Андреа Палм шығарған бұйрықты күштен шығарды. Бұл бұйрық бұрын губернатор Тони Эверс шығарған үйде қалу режимін ұзартқан болатын. Бұйрықтың оқу жылының соңына дейін барлық К-12 мектептерін жабық ұстау туралы бөлігі күшінде қалды. Тағайындалған хатшының бұйрығын күштен шығару бойынша шешімді Дэниел Келли қабылдады, ол жақында Джилл Карофскиге қайта сайлауда жеңіліп қалған еді.
Аудандық округтерді өзгерту
Висконсин Жоғарғы Соты Висконсинде аудандарды қайта бөлу процесінде маңызды рөл атқарды. Сот алғаш рет 1890 жылдары аудандарды қайта бөлумен айналысты, онда мемлекеттік заңнамалық карталардың екі нұсқасын күштен шығарды және тең өкілдік және округтік шекаралар үшін стандарттар белгіледі. Бұл стандарттар 20 ғасырда федералдық басшылықпен алмастырылғанға дейін Заңнама кеңінен сақтады. Сот кейіннен 1950 жылдары қайта аудандастыруда маңызды рөл атқарды, онда заң шығарушы орган екі қайта аудандастыру жоспарын тікелей кезектен кейін (1951 және 1953 жылдары) қабылдады. Сол кезде Сот заң шығарушы органның бір санақ үшін екі қайта аудандастыру жоспарын қабылдауы конституциялық емес деп шешті. Келесі онжылдықта, 1964 жылы, губернатор мен заң шығарушы орган келісімге келе алмағаннан кейін, Сот картаны өздері жасаудың ерекше қадамын жасады. 1965 жылғы федералдық Дауыс беру құқығы туралы заңнан және АҚШ Жоғарғы Сотының осыған байланысты істерінен кейін Висконсин Жоғарғы Соты аудандарды қайта бөлу мәселесінен бас тартып, федералдық соттардың қарауына жіберді. Бұл 2018 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының Гилл мен Уитфорд ісі бойынша өзгерді, ол федералдық юрисдикцияны едәуір қысқартты. 2022 жылы Висконсин Жоғарғы Соты қайтадан аудандарды қайта құруды қолға алды. Бірақ штаттық сотта алдыңғы төрт онжылдықта аудандарды қайта бөлу істерін шешкен федералдық соттардың көптеген заңдары, процедуралары және прецеденттері болмады. Олардың болмауы Висконсин Жоғарғы Сотының істі қарастыруын қиындатты, бұл соттың үш консерваторы мен үш либералы арасындағы айқын партиялық бөлінумен одан әрі ушықтырылды. 2022 жылғы іске кіріскен кезде Висконсиннің заң шығару картасында елдегі ең нашар партиялық бейімділіктердің бірі болды. Істің басында соттың үш консерваторы, Хеджгорнның айналмалы дауысымен бірге, барлық тараптар қолданыстағы картаға оны қолданыстағы заңдарға сәйкес келтіру үшін қажетті «ең аз өзгерістерді» енгізу керек деген жаңа құқықтық тұжырымдаманы қалыптастырды. Республикашыл заң шығарушы және демократ губернатор карта ұсыныстарын ұсынды. Сот Эверстің ұсынысы соттың «ең аз өзгерістер» нұсқаулықтарына ең жақсы сәйкес келетінін тез анықтады, бірақ бұл нұсқаулықты қалыптастырған үш консерватор оның жоспарына қарсы дауыс берді. Бұл жоспарды соттың үш либералы, А. Брэдли, Даллет және Карофский, Хеджгорнның дауыс беруімен қабылдады. Алайда Висконсиннің республикашыл заң шығарушы органы бұл істі АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдады, ол Висконсин шешімін «көлеңкелі пікірде» жоққа шығарды. АҚШ Жоғарғы Соты Висконсин Жоғарғы Соты қабылдаған арнайы процедура федералдық Дауыс беру құқығы туралы заң бойынша нәсілдік ығыстыру мәселелерін дұрыс қарастыра алмағанын мәлімдеді. АҚШ Жоғарғы Сотының әрекетіне жауап ретінде Хагедорн, одан әрі ойланбастан, дауыс беруін республикашылдарға ауыстырды, бірақ ол бірдей процестік ақаудан зардап шекті. Республикалық заңнамалық карта 2022 жылғы сайлауда пайдаланылды. 2023 жылдың 22 желтоқсанында Жоғарғы Сот Кларк пен Висконсин сайлау комиссиясының арасындағы сотқа қатысты өз пікірін жариялады. Әділші Джилл Карофски идеологиялық жағынан екіге бөлінген 4-3 көпшілікке жазған хатында Висконсин сайлау комиссиясына 2024 жылғы Висконсин сайлауында карталарды пайдаланудан бас тартуды бұйырды.
Сайлаулар
Сот судьялары он жылдық мерзімге бейтарап сайлауда сайланады. Әр жыл сайын тек бір судья ғана сайлануы мүмкін. Судьялар сәуір айының бірінші сейсенбісінде өтетін көктемгі сайлауда сайланады. Егер кандидаттар саны екіден асса, ақпан айының үшінші сейсенбісінде көктемгі іріктеу сайлауы (праймериз) өткізіледі.
2018 жыл
Консервативті судья Майкл Габлеман 2018 жылы қайта сайлануға түспеді. Екі округ судьясы, Ребекка Даллет және Майкл Скренок, бос қызметке үміткерлік етті. Үшінші үміткер Тим Бернс ақпанның 20 күнгі алдын ала сайлаудан өте алмады. Прогрессивті Даллет сәуірдің 3 күнгі жалпы сайлауда сайланды.
2019 жыл
42 жыл бойы сотта қызмет еткен, прогрессивті көзқарастағы қазіргі судья Ширли Абрахамсон 2019 жылы қайта сайлануға түспеді. Консервативті сарапшылар алқасының судьясы Брайан Хагедгорн 2 сәуірде өткен жалпы сайлауда, тағы бір сарапшылар алқасының судьясы Лиза Нойбауэрден басым түсіп, 2019 жылдың 1 тамызында сотқа келді.
2020 жыл
2020 жылдың 7 сәуірінде прогрессивті Джилл Карофски Висконсин Жоғарғы Сотының судьясы лауазымына консервативті Дэниел Келлиді жеңіп шықты. Сайлау коронавирус пандемиясы кезінде өткендіктен, көптеген сайлаушылар пошта арқылы дауыс беруге, сағаттап ұзын кезекте тұруға немесе қатыспауға мәжбүр болды.
2023 жыл
Консервативті судья Пейшенс Роггенсак 2023 жылы қайта сайлануға түспеді. Бұрынғы консервативті судья Дэниел Келли 2023 жылдың 4 сәуірінде прогрессивті судья Джанет Протасевичпен сайысты және жеңіліске ұшырады. Дженнифер Доров және Эверетт Митчелл судьялары да сайлауға қатысты, бірақ 21 ақпандағы алғашқы сайлауда іріктеуден өтпеді. Бұл жарысқа кеңінен БАҚ назары ауды, себебі ол кем дегенде келесі екі жылға соттың идеологиялық тепе-теңдігін анықтайтын болатын. Протасевичтің жеңісі соттың болашақта аборт, сайлау құқығы және еңбек құқығына қатысты істер бойынша қабылдайтын шешімдерін анықтауы мүмкін, ал сайлау округтерін қайта бөлу мәселесі Кларк пен Висконсин сайлау комиссиясы арасында қарастырылды.