Кіріспе

Еуропадағы яһудилерге салынатын салық Лейбцолл (неміс тілінде: "дене салығы") – орта ғасырлардан XIX ғасырға дейін Еуропаның көптеген мемлекеттерінде яһудилер міндетті түрде төлейтін арнайы алым.

Жол ақысының мөлшері

Лейбцоллдың пайда болуы Германиядағы яһудилердің саяси жағдайымен байланысты болуы мүмкін, онда олар патшаның мүлігі болып саналды және осылайша патшаның қорғауында болды. Киелі Рим императоры ретінде патша яһудилерге қатысты сот және салық салудың ерекше құқықтарын талап етті, сондай-ақ олардың өмірі мен мүлкін қорғау жауапкершілігін өз мойнына алды. Ол оларға күзет немесе қауіпсіз жүріп-тұру құжаты арқылы қорғаныш берді; көбінесе соңғысы арқылы, себебі яһудилер көшпенді өмір салғандықтан, ұзақ сапарларға шыққанда императорлық күзетпен бірге жүре алмайтын жағдайлар жиі кездесетін. Осындай қауіпсіз жүріп-тұру құжатының бірін беру оқиғасы Луи I Благочестивый (814–840) тұсында болды, ал оның үлгісі сол кезеңдегі "Liber Formularum" құжаттарында сақталған. Осы құжатта король Лион қаласының үш яһудиіне «neque teloneum, neque paravereda aut mansionaticum, aut pulveraticum, aut cespitaticum, aut ripaticum, aut rotaticum, aut portaticum, aut herbaticum prædictis Hebræis exigere præsumant» деген талап қойылған ("De Rozières", "Recueil Général des Formules Usitées dans l'Empire des Francs", i. 41–43, Париж, 1859–1871; Симсон, "Людвиг Благочестивый тұсындағы Франк империясының жылнамасы", i. 393–396, Лейпциг, 1874–76). Мұндай қауіпсіз жүріп-тұру құжаты үшін яһудилерден белгілі бір төлем талап етілді; бірақ бұл түсінікті болғандықтан, еш жерде нақты айтылмаған, себебі төлем басқа салықтардан босатылудың жалғыз себебі болып табылды. 904 және 906 жылдар аралығында Raffelstetten және Lorch (Oberösterreich) [de] қалаларындағы жол ақысын реттейтін ережелерді де осылай түсіну керек – яһудилер, артықшылықты саудагерлер ретінде, «justum theloneum» деп аталатын әдеттегі жол ақысынан артық төлемеуге тиіс. Заң бұл ежелгі дәстүрге сәйкес келеді деп нақты айтылған (Pertz, "Mon. Germaniæ Leges", iii. 480; Georg Waitz, "Неміс конституциялық тарихы", iv. 1, 70, Киль, 1884; Scherer, "Rechtsverhältnisse der Juden", 110, Лейпциг, 1901); сондай-ақ, Вормс қаласының яһудилеріне 1090 жылы берілген жарлықта да осы туралы айтылған ("Zeitschrift für die Gesch. der Juden in Deutschland", i. 139). Яһудилер аймақтық билеушілердің қарамағына өткен кезде, бұл принцип мойындалды. Австрияның Фридрих II 1244 жылы яһудилерге қатысты заңда өз мемлекетінің шегінде олар заңмен белгіленген мөлшерден артық төлемеуі керек деп жарлық шығарды – дәл сол мөлшерде, қандай да бір азамат төлеуге тиіс. Raffelstetten [de] қаласындағы жол ақысын реттейтін ережелерде де, Фридрих II заңында да тек тауарларға немесе құлдарға салынатын кедендік алымдар ғана еске алынған: сондықтан жеке салық белгісіз болды. Яһудилердің саны артып, олардың аймақтық билікке бағынуымен, олар патшаның мүлігі болғанда берілген жеке салықтан босатылу құқы бұдан былай сақталмайтын болды, себебі әр аймақтық билеуші өзінің аумағы арқылы өтетін барлық шетелдік яһудилерден салық алуға өзінің құқығы бар деп есептеді. Бірақ бұл салықтар кедендік алым ретінде сақталып келді, бірақ еркін қалалардың өсіп келе жатқан қарсылығымен және XV ғасырда кең аумақтардан жиі шығарылып жатқан ережеге сәйкес, яһудилерді өздерінің иеліктерінен қуған билеушілер оларды өздерінің шекараларынан алыс ұстау саясатын қабылдауға бел буды. Алайда, халықаралық қатынастар шетелдік билеушінің өзінің азаматына берген паспортын елемеуге мүмкіндік бермейді, сондықтан яһудилер ешқандай яһудиге тұруға рұқсат етілмеген аумаққа барғанда, олар жол ақысын төлеуге міндетті болды.

Лейбзоллдың дамуы

Киелі Рим империясының императорлық билігі әлсіз болғандықтан, бір жерден қуылған яһудилер жақын маңдағы жерлерге оңай қоныстанды және өздерінің паспорттарының күшімен қуылған жерлерінде сауда-өніммен айналыса алды. Сөйтіп, 1499 жылы Нюрнбергтен қуылған яһудилер Фюрт қаласына қоныстанды, 1507 жылы Nördlingen қаласынан қуылғандар Кляйнердлингенге, ал Любек қаласына кіре алмағандар Любек-Мойслинг ауылына қоныстанды – бұл қоныстардың барлығы оларға тұруға рұқсат етілмеген қалалардан жаяу арақашықтықта орналасқан еді. Олардың әрқайсысы өздерінің егемендіктері берген паспорттары арқасында соңғы жерлерде, кемінде күндіз сауда жасауға мүмкіндік алды. Сондықтан, жергілікті биліктер яһудилерді қуғындау туралы жарлықтарды орындағысы келгендіктен, жаңа шаралар қабылдауға мәжбүр болды («R. E. J.» viii. 212). Әкімшілер тез арада Лейбзоллдың қаржылық тиімділігін таныды, ал Германия империясындағы аймақтық билеушілер, шетелдіктер де, өз азаматтары да, барлық саяхатшы яһудилерден осындай алым жинады. Нюрнбергте Лейбзолл алымы өндірілген соңғы он жылдың (1797–1806) орташа жылдық құны 2 448 флоринге жетті (Barbeck, «Gesch. der Juden in Nürnberg und Fürth», 106-бет, Нюрнберг, 1878). Кейде заңдардың мәтіні яһудилерді кемсіту ниетін көрсетеді. Мысалы, Испанияның Филипп V жарлығында (1703) Люксембург көпірлерінен өтетін бір арба жүк, бір бас мал немесе бір яһуди үшін төрт соль жол алымы белгіленген («R. E. J.» viii. 208). Кейде кемсіту салықтың өндірілу формасында жатты. Кейбір жерлерде, жол төлемінен өтетін яһудилер, айқыш-шегеленудің естелігі ретінде, ойын-сауыққа қатысуға мәжбүр болды (Grätz, «Gesch.» 3-басылым, viii. 14), ал басқа жерлерде, мысалы, Саксониядағы Фрайбергте, яһудилер қала ішінде болғанда, оларды күзетпен сүйемелдеу үшін ақы төлеуге мәжбүр болды. Тіпті Лейбзолл ресми түрде жойылғаннан кейін де, мысалы, 1782 жылы Австрияда император Иосиф II-нің жарлығымен, Венаға кіретін немесе онда біраз уақыт тұратын яһудилер Лейбзоллдан тек атауымен ғана ерекшеленетін арнайы салық төлеуге міндетті болды. Осыған ұқсас жағдай Нюрнбергте де болды, онда Лейбзолл теориялық тұрғыдан 1800 жылы жойылды, бірақ іс жүзінде 1806 жылға дейін «Passier- und Eintrittsgeld» деген атпен алына берді. Варшавада, француз үкіметі яһудилерді азат еткендіктен, Ресей үкіметі Лейбзоллды «Tagzettel» деген атпен қайта енгізді, қалаға кіретін әрбір яһудиден бірінші күні бес күміс грош, ал әрбір келесі күні үшін үш күміс грош талап етті («Allg. Zeit. des Jud.» 1862, 12-бет).

Ерекшеліктер

Кейбір Leibzoll салықтарынан босатулар жасалды. 1244 жылғы австриялық заң бойынша, денелер босатылды. Австрия герцогы Альберт III 1389 жылы Триесттен "этрогимдерді" салықсыз әкелуге үш австриялық яһудиге тегін қауіпсіз жол берді (Шерер, l. c. 535-бет). Майнц сайлаушысының аумағында тұратын яһудилер, егер олар тұрақты ландтагтардың біріне немесе аудандық қауымдардың жиналыстарына баратын болса, Leibzoll салығынан босатылды (Bamberger, "Histor. Berichte über die Juden der Stadt Aschaffenburg", 26-бет, Страсбург, 1900 жыл). Ерекше құрмет көрсету белгісі ретінде, сарай яһудилері немесе монета соғушылар мұндай жол ақысын төлеуден босатылды (Харбургке қараңыз). Кейіннен бұл босату өндірушілерге де таратылды; Берлиннің барқыт өндірушісі Хирш Давид 1731 жылы патшадан босату алды, себебі оның бизнесі жиі саяхаттауды талап етті ("Allg. Zeit. des Jud." 1902, 477-бет). Мейербер Венаға барғанда, "Judenamt" оған "яһуди емес, кавалер ретінде" қарау туралы бұйрық алды (ib. 1847, 91-бет). Жергілікті яһудилер көбінесе белгілі бір сома төлеу арқылы осы салықтан босатылды, бірақ бұл босату тек өз елдерінің шегінде ғана қолданылды. Осылайша, Саксониядағы яһудилер 1773 жылдың 16 сәуірінде жарияланған бұйрық бойынша Leibzoll салығынан босатылды (Леви, "Geschichte der Juden in Sachsen", 71-бет, Берлин, 1901 жыл). Берлиндегі яһудилер 1700 жылы сайлаушымен келісімге келіп, жыл сайын 1000 дукат төледі; бұл сома ("Jüdische Presse", 22 тамыз 1902 жыл) тек заңды құқыққа ие болғандарды ("Schutzbrief") босатты, ол ескі қауіпсіз жүріс құжаты ("Judengeleit") орнына келді, сондықтан оларды "vergleitete Juden" немесе сүйемелдеумен жүретін яһудилер деп атады. 1787 жылдың желтоқсан айында Пруссияның Фридрих Вильгельм II Берлиндегі Leibzoll салығын жойды, ал 1788 жылдың шілдесінде оны басқа жерлерде де жойды. Салықты жоюға Дэвид Фридландердің көп еңбегі сіңді. 1791 жылы Зальцбург епископы да өз иелігінде салықты жойды. Бұл жоюлардың либералды рухына қарамастан, неміс мемлекеттерінің көпшілігі әлі де салықты сақтап қалды. Алайда, француздар келгеннен кейін олардың кейбіреулері Leibzoll салығын жоюға мәжбүр болды. 1798 жылдың шілде айының басында француз генералы Какатт Нассау-Узингендегі үкімет мүшелеріне дивизия командирі Фрейтагтың бұйрығымен яһудилердің арнайы салықтары жойылатынын, өйткені олар әділдік пен адамгершілікке қайшы келеді деп хабарлады. Осы бұйрықтың нәтижесінде Рейн өзенінің сол жағындағы яһудилер Leibzoll төлеуден босатылды. Луневиль бейбіт шартының (1801 жылдың 21 шілдесі) жасалуымен салық қайтадан енгізілді.

Вольф Брайденбах

XIX ғасырдың басында Германиядағы яһудилер бұл салықты жою үшін табандылықпен жұмыс істеген Вольф Брайденбахтан батыл қорғаушы тапты. Ол өзінің науқанын жүргізу үшін мол қаражат қажет екенін түсінді және оларды жеке өзі басқара алмай, 1803 жылы неміс және шетелдік яһудилердің көмегін сұрап, осы мақсат үшін жиналған қорға жазылуды өтінді. Ол Ретисбон (1804) Diet-те кішігірім неміс князьдерімен келіссөздер жүргізді және императорлық канцлер Дальбергтің көмегімен Рейн провинциялары мен Баварияда яһудилерге еркін өтуді қамтамасыз етуге қол жеткізді. Оның еңбегінің арқасында Лейбзолл Курхессен, Хоэнлоэ, Нойвид, Вид Рункель, Браунфельс, Солмс Рёдельхайм, сондай-ақ Нассауда (1806 жылдың қыркүйегінде) жойылды. Яһудилердің осы салықтан босатылуы көптеген қарсылық тудырды; оған қарсы шыққандардың арасында Паальзов, Граттенауэр және Бухольц сияқты адамдар болды. Солтүстік Ханза қалаларында француз гарнизондары бургерлерді еврейлерді Лейбцоль төлеуден босатуға мәжбүр етті және көптеген қарсылықтарға қарамастан, Гамбург, Любек және Бремен яһудилеріне жеңілдік жасады. Лейбцолл Брансвик Люнебургте 1823 жылдың 23 сәуірінде Брансвик герцогының сот агенті Израиль Якобсонның күш-жігерімен жойылды. Салықты көбінесе жойғанмен, оның жиналуы Австрияның Франциск I (1804-1835) тұсында Венаға келген яһудилерден әлі де жалғасты. Германия штаттарының ішінде Саксония оны ең соңғы болып жойды.

Швейцария

Қазіргі Швейцария аймағында, сондай-ақ оның айналасындағы аймақтарда, еврейлер, әсіресе 17-18 ғасырлар аралығында, дене салығын (Лейбзолл) төлеудің қымбат және қорлаушылыққа ұшыраған тәжірибесіне ұшырады. Сонымен қатар, олар тауарларына әдеттегіден екі есе көп салық төлейтін. Цюрих әсіресе қатаң болды, бұл 1675 жылғы қаулыдан көрінеді, ол тек "еврей аттарына" Цюрих аумағынан өтуге рұқсат берді, ал еврейлердің құрлыққа аяқ басуына тыйым салынды. Еврейлердің аттары Цюрих жерінен өту үшін әдеттегі жол ақысының екі есесін төлеуге міндетті болды. Шаффхаузендегі еврей салығы 1676 жылы 24 крейцерге бағаланды. Бұл сомаға еврейлерге қалада екі күн тұруға және барлық сауда-саттық ақшамен жүзеге асырылған жағдайда сауда жасауға рұқсат берілді. Шаффхаузенде бұл алымдарды жоюға тағы екі жыл кетті, ал жергілікті кеңес француз емес еврейлер үшін Лейбзолл төлеуді сақтап қалуға шешім қабылдады. 1804 жылы осыған ұқсас, Фрибургтің Кіші Кеңесі француз азаматы емес барлық еврейлер үшін көпірден өту ақысын жоғарылату туралы шешім қабылдады. Осы мысалдардан 1797 жылы Лейбзолл ресми түрде жойылғанмен, еврейлерге жаулық танытқан аймақтарда қосымша алымдар мен жол ақысы сақталғаны анық көрінеді. Еврейлерді шектеуші Швейцария ережелері мен саясаты 19 ғасырдың соңына дейін күшінде болды.

Ресей

1862 жылға дейін Ресейге келген поляк яһудилері шетелдіктер ретінде қарастырылып, империяның ішкі аумағына кіруге рұқсат етілмеді. Ал ресейлік яһудилердің Польшаға кіруі өте қиын болды, және ол жерге бизнеспен келгендер «Гелейцтолл» төлеуге міндетті болды. 1826 жылы Ковно яһудий қауымының өкілдері үкіметке салықты жою туралы петиция жолдады, ол кезде бұл салықтың мөлшері он бес поляк флоринін құрады. Император Николай I-нің бұйрығымен бұл петиция Польшаның сол кездегі вице-королі Константин Павловичке жіберілді. Константин Павлович салықты жоюды тиімсіз деп санайтынын, бірақ оның мөлшерін азайтуды және оны жасқа, жынысқа және кәсібіне қарай реттеуді ұсынды. Ол Ресейде де осыған ұқсас салық енгізуді жөн көрді және Ресейге кіретін әр поляк яһудиіне, Польшаға кіретін әр орыс яһудиіне оның шығарылған жері мен иесінің қызметін көрсететін жеке куәлік беруді ұсынды. Жергілікті полиция куәліктерді тексеруге жауапты болды. Бұл есептің нәтижесінде император Николай қаржы министріне тиісті органдармен байланыс орнатуға және аталған салықты енгізу ережелерін әзірлеуге бұйрық берді. Польша билігімен ұзақ хат алмасудан кейін министр ұсынылған шараны тиімсіз деп тапты, себебі бұл шара кірістің азаюына және оны іске асыру кезінде туындауы мүмкін қиындықтар мен жемқорлыққа әкелуі мүмкін еді. Сондықтан «Гелейцтолл» 1862 жылдың 24 мамырындағы жарлықпен жойылғанға дейін күшінде болды.