Кіріспе
Мбея аймағындағы қала, Танзания Мбея 1700 метр биіктікте орналасқан және биік таулар сауытымен қоршалған тар биік алқап аңғары арқылы жайылады. Негізгі тіл - суахили, ал мектептерде ағылшын тілі кеңінен оқытылады.
Mbeya is situated at an altitude of 1,700 metres (5,500 ft), and sprawls through a narrow highland valley surrounded by a bowl of high mountains. The main language is colloquial Swahili, and the English language is extensively taught in schools.
Тарих
1906 жылғы алтынға шабудан кейін 1920 жылдары Мбея алтын кен қалашығы ретінде құрылды. TAZARA темір жолы кейіннен ауыл шаруашылығы мигранттары мен шағын кәсіпкерлерді ауданда тартымды етті. Мбея мен оның ауданын 1961 жылға дейін британдықтар басқаратын. Мбея аймағы 1961 жылы құрылды. Мбея қаласы қазір өсіп келе жатқан мегаполис және оңтүстік аймақтар мен көршілес Малави, Замбия және Конго елдерінің бизнес орталығы болып табылады. Қала Кейптаундан Александрияға дейінгі "Ұлы Солтүстік жолдың" бір бөлігін құрайтын барлық ауа райына арналған жолмен жақсы байланысты. Қалада бірнеше тайпалар бар, соның ішінде Сафва, Ньякуса, Ньиха және Ндали - барлығы ауыл шаруашылығы халықтары. Мбея сонымен қатар Танзанияның нан себетін құрайтын аймақтардың бірі ретінде мақтанады.
Экономика және инфрақұрылым
Жергілікті билік Мбея қалалық округінің билігі және өңірлік комиссар арқылы басқарылады. Мбеяда жауын-шашынның жеткілікті мөлшері мен құнарлы топырақ бар, бұл оған бүкіл елдегі жүгері, күріш, банан, бұршақ, картоп (ирланд және тәтті), соя жаңғағы және бидай өндірушілердің ең ірісі болуға мүмкіндік береді. Танзанияда ауыл шаруашылығы өнімдерінің еркін нарығы бар, ал Мбея өз жүгерісін Танзанияның басқа аймақтарына жеткізеді. Сонымен қатар, сүтті ірі қара мал шаруашылығы басым. Мбея сонымен қатар Танзаниядағы экспорттық және коммерциялық өнімнің ең ірі өндірушісі болып табылады; бұл өнімдер кофе (арабика), шай, какао, пиретир және дәмдеуіштер. Шағын шаруа қожалықтары темекі өсіреді. Отын жинауды әйелдер мен қыздар орманды аңғарлар мен тау беткейлерінен жүргізеді. Бамбук орманды мекендейтін табиғи өсімдік болып табылады. Алтынды әлі күнге дейін ауылдағы Чунья ауданында қолөнершілердің кенішінде қазып жатыр. Мбея Оңтүстік таулы аймақтарды басқарады деп саналады, сондықтан бүкіл Оңтүстік таулы аймақтарға қызмет көрсететін Мбея жолдама ауруханасы бар. Банкі, Mbeya Cement Company, Afri Bottlers Company Coca Cola Company, SBC Tanzania Ltd Pepsi Cola Company, Tanzania Breweries Limited, NMB, TIB, Mbozi Coffee Curing Limited, Tukuyu Tea Company, Tanzania Oxygen Limited TOL KYEJO, CRDB - барлығы оңтүстік таулы аймақтар үшін аймақтық өкіл ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар Мбеяда аймақтық кеңселері бар бірқатар компаниялар мен заңды ұйымдар бар.
Білім
Орта мектептердің саны артып келе жатқаннан басқа, Мбеяда жоғары білім беретін білім беру институттары бар. Ең танымал университеттердің ішінде мына бес университет бар: Теофило Кисанджи университеті - Моравия шіркеуінің Танзаниядағы жас институты. 2005 жылдан бастап ол бұрынғы Моравия теологиялық колледжінен өсті. Колледж Совето маңындағы қалашықта орналасқан. Мбея ғылым және технология университеті (MUST) бұрын Мбея ғылым және технология институты (MIST) деп аталатын, әр түрлі инженерлік пәндер бойынша дәрежелер, жоғары дипломдар және қарапайым дипломдар беретін мемлекеттік мекеме. Колледж Іюнга ауданында орналасқан. Мзумбе университеті (МУ) Мбея кампусы Танзания банкі жанындағы Орман ауданында орналасқан. Бұл мемлекеттік университет заң және бизнес саласында бакалавр дәрежесін және дипломдарын ұсынады, сондай-ақ аспирантурада кешкі бағдарламаларды ұсынады. Мбеядағы Католиктік университет колледжі (CUCoM): Танзанияның университеттер жөніндегі комиссиясы (TCU) 26 қазанда өткен 116-шы отырысында Мбеядағы Католиктік университет колледжіне (CUCoM) рұқсат берді. Бұл Тугхимбе залының қарама-қарсы жағында орналасқан. Бұл университет білім беру және бизнес-әкімшілік бакалавриаттарын, білім беру, құқық, бизнес-әкімшілік ақпараттық және коммуникациялық технологиялар, құқық, ақпараттық және коммуникациялық технологиялар, бизнес-әкімшілік, ІІІІА сынып және аспирантурада бағдарламаны ұсынады. Танзанияның бухгалтерлік институты (TIA) Мбея кампусы әртүрлі курстарды ұсынады, мысалы, бухгалтерлік есеп сертификаты, бухгалтерлік есеп бойынша диплом және диплом және басқа да бизнеспен байланысты курстар. Колледж Танзания мен Замбияның негізгі жолы мен әуежай ауданында орналасқан. Одан кейін аспирантураны ұсынатын институт. Бизнес білім беру колледжі (CBE), Мбея кампусы Мбея Чунья Рунга жолына перпендикуляр Исанга қаласында орналасқан. Дар-эс-Салам университеті, Мбея денсаулық сақтау және оған байланысты ғылымдар колледжі (UDSM MCHAS). Бұл Дар-эс-Салам университетінің денсаулық сақтау саласы бойынша курстарын ұсынатын колледжі.
Teofilo Kisanji University is a young institution of the Moravian Church in Tanzania offering courses in theology, business, arts, sciences, journalism and educational studies, as well as training pastors. Since 2005, it has grown out of the earlier Moravian Theological College. The college is situated at Soweto suburb. Mbeya University of Science and Technology (MUST) formerly known as Mbeya institute of Science and Technology (MIST) is a public institution offering degrees, advanced diplomas, and ordinary diplomas in various engineering disciplines. The college is at Iyunga area. Mzumbe University (MU) Mbeya Campus is situated in Forest area next to the Bank of Tanzania. This public University offers bachelor's degrees and diplomas in law and business, as well as providing evening programs in postgraduate studies. Catholic University College Of Mbeya (CUCoM) : The Tanzania Commission for Universities (TCU) at its 116th meeting held on 26th October, 2023 granted approval for Catholic University College of Mbeya (CUCoM); this is situated in Forest area opposite to Tughimbe Hall. This university offers bachelor's degrees in education and Business administration, diploma in education, law, business administration information and communication technology, certificates in law, information and communication technology, business administration, grade IIIA and program in postgraduates studies. Tanzania Institute of Accountancy (TIA) Mbeya campus offering different course such as certificate in accountancy, diploma and degree in accountancy and other related course with business operation. The college is located around the main road of Tanzania and Zambia and airport area. Then institute providing postgraduate program. College of Business Education (CBE), Mbeya campus is located at Isanga perpendicular to the Mbeya Chunya Rungwa road. University of Dar es Salaam, Mbeya College of Health and Allied Sciences (UDSM MCHAS). This is a college of University of Dar es Salaam offering courses in health sciencies.
География және климат
Мбеяда субтропикалық биік климат (Коппен климаттық жіктелімі бойынша Cwb) бар, жазды ылғалды, қысты құрғақ болады. Жалпы температураның диапазоны таулы жерлерде таңертеңгі және жазық жерлерде түстен кейінгі аралықта болады. Маусымнан қазанға дейін ауа райы құрғақ және суық. Ең көп жауын-шашын желтоқсан мен сәуір айларында түседі, ал жылдық жауын-шашын шамамен Мбея қаласының айналасындағы аймақ (әсіресе Тукуюда) мол және сенімді жауын-шашынды пайдаланады, бұл мол жанартаулық топырақтағы мол егіншілікті ынталандырады.
The area around Mbeya town (especially in Tukuyu) enjoys abundant and reliable rainfall which stimulates abundant agriculture on the rich volcanic soils.
Тау қорықтары мен жануарлар дүниесі
Мбеяның айналасындағы аймақ "Африканың Шотландиясы" деп аталады. Таулар самырсын және қоңыр көкпен қапталған, бірақ ботаникалық тұрғыдан олар Шотландияның жоғарғы жерлеріне қарағанда Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясының финбосына (жақсы бұта) жақын. Мбеяға ең жақын тау - қала сыртында және артында орналасқан Лолеза тауы. Мбея шыңы алыстан көрінеді. Рунгве тауы - Мбея аймағындағы ең биік тау. Ол бірнеше шақырым бойы аспан сызығын үстем етеді. Ол он немесе одан да көп ұйықтап жатқан жанартау кратерлері мен күмбезінен тұрады. Түкіу қаласынан жоғары, 15 км биіктікте орналасқан Рунге - оңтүстік Танзанияның ең биік шыңы. Бұл елдегі ең биік таулардың бірі. Бұл орман қоры тау тоғайларын, жоғарғы тау тоғайларын және тау шөптесін жерлерін қамтиды, жоғары биіктікте бұталы жерлер мен шөптесін жерлер аз, олар өзендер бойындағы төмен бұталарда және тау тоғайларының шеттерінде кездеседі. Орманда көптеген маңызды орман флорасы мен фаунасы, соның ішінде қауіп төндіретін Эбботт Дуикері мекендейді. Орман құстардың маңызды аймағы болып саналады, екі түрі зардап шеккен түрлер ретінде саналады. Ең танымал жануарлар - Рунге бұталық жыландар мен Колобус маймылдары. Сонымен қатар, Мбеяның оңтүстік-шығысында орналасқан Порото таулары да экологиялық маңызды. 2005 жылы Мбеяның оңтүстік-батысындағы оңтүстік таулы аймақта өмір сүретін Кипунджи есімді үлкен маймылдың мүлдем жаңа түрі табылды. Мбея аймағы әлі ғалымдар тарапынан мұқият зерттелмеген. Орхидеялары мен жергілікті өсімдіктермен танымал Китуло платосы қазір Китуло ұлттық паркіне кіреді. Бұл аймақтағы ормандар, тіпті қорықтарда да, бұзылып, бұзылып жатыр. Алайда, жергілікті отынмен қамтамасыз ететін ағаштар мен орман егу жұмыстары да кеңінен жүргізіліп келеді. Орхидеяның гүлдерімен заңсыз сауда жасалып, кейбір түрлердің тіршілігіне қауіп төніп тұр.
Темір жол станциясы
Мбеяға Мбея темір жол станциясы қызмет көрсетеді, ол A104 қасына жақын немесе астанадан TAZARA темір жол желісі арқылы (шамамен. 600 миль, аптасына екі түнгі жолаушылар пойызы).
Әуежай
Мбея 2012 жылдың желтоқсанында ашылған Сонге халықаралық әуежайы арқылы әуе арқылы Танзанияның қалған бөлігімен байланысты. Бұл Танзаниядағы төрт негізгі әуежайдың бірі. Аурика Эйр және Тропикалық Эйр ұшақтары Сонгеден Дар-эс-Саламға ұшады. Сонге халықаралық әуежайы Мбея аймағында емес, жаңа Сонге аймағында орналасқан. Әуежай Мбея қаласының орталығынан 25 шақырым және Мбея мен Сонге аймақтарының шекарасынан 2 3 шақырым жерде орналасқан.
Спорт және мәдениет
Қаланың Танзания премьер-лигасында Мбея қалалық кеңесіне тиесілі Мбея қалалық футбол клубы және Мбеядағы Танзания түрме қызметіне тиесілі Prisons FC командасы қатысады. Олар үй ойындарын Сокоин стадионында өткізеді. Ihefu - Мбарали ауданындағы Убарукудан шыққан клуб. 2020-2021 маусымда Танзанияның премьер-лигасына көтерілді.