Кіріспе

Дизельді қозғалтқыштардан шығатын ауа ластануын азайтатын химиялық зат. Дизельді түйін сұйықтығы (DEF; сондай-ақ AUS 32 деп те аталады және AdBlue саудалық атауымен танымал) – дизельді қозғалтқыштардың қыздыру газдарынан шығатын зиянды заттардың мөлшерін азайтуға қолданылатын сұйықтық. DEF – 32,5% карбамид және 67,5% деиондалған судан тұратын сулы ерітінді. DEF селективті каталитикалық тотығу (SCR) процесінде қолданылады, ол дизельді қозғалтқыштан шығатын газдардағы азот оксидтерінің концентрациясын төмендетеді.

Басқа атаулары

DEF-ті анықтайтын халықаралық стандартта (ISO 22241) ол AUS 32 (32% сулы мочевина ерітіндісі) деп аталады. DEF сонымен қатар AdBlue ретінде сатылады, ол Германия автомобиль өнеркәсібі қауымдастығының тіркелген тауар таңбасы. SCR жүйелерінің бірнеше брендтері DEF қолданады: PSA Group көліктері, оның ішінде Peugeot, Citroën және DS Automobiles брендтері BlueHDI-ді; Daimler AG – BlueTec-ті; ал UD Trucks – FLENDS (Final Low Emission New Diesel System) жүйесін қолданады. Blue Sky DEF Prime Lubes, Inc. компаниясы тарапынан өндіріліп, бөлшек саудаға таратылады.

Өмірбаян

Дизельді қозғалтқыштар әдетте ауа мен отынның арақатынасы стехиометриялық қатынастан жоғары (жайыңқы жану режимі) болатындай етіп жұмыс істейді, бұл күйме толық жануын қамтамасыз ету және жанбаған отынның түтінмен шығуына жол бермеу үшін жасалады. Ауаның артық болуы атмосферадағы азоттан пайда болатын, зиянды ластаушы заттар болып табылатын газдардың түзілуіне әкеледі. SCR (селективті каталитикалық тотығу) осы газдардың атмосфераға шығарылуын азайту үшін қолданылады. DEF (дизельді эмульсиялық сұйық) жеке резервуардан түтін құбырына жіберіледі, ал түтін газдарының ыстығы оны аммиакқа ыдыратады. SCR катализаторында аммиак осы газдарды су мен азотқа дейін тотықтырады, екеуі де зиянсыз. Су мен азот түтін арқылы атмосфераға шығарылады. SCR технологиясын алғаш рет Nissan Diesel Corporation автомобильдеріне енгізді, ал алғашқы практикалық үлгісі "Nissan Diesel Quon" 2004 жылы таныстырылды. Мұнай және химия өнеркәсібінің бірлескен күш-жігерімен 2005 жылдың қыркүйегіне дейін Жапонияда DEF құюға арналған 1300 станциядан тұратын инфрақұрылым құрылды. 2007 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) зиянды шығарындыларды күрт азайту талаптарын бекітті. Осы стандартқа қол жеткізу үшін Cummins және басқа дизельді қозғалтқыш өндірушілері дизельдік бөлшектер сүзгісін (DPF) қолданатын кейінгі тазарту жүйесін әзірледі. DPF төмен күкіртті дизель отынымен тиімді жұмыс істемейтіндіктен, 2007 жылғы EPA талаптарына сәйкес келетін дизельді қозғалтқыштар DPF-ке зақым келтірмеу үшін өте төмен күкіртті дизель отынын (ULSD) пайдалануды талап етеді. Ұзақ мерзімдік кезеңнен кейін ULSD отыны АҚШ және Канададағы жанар-жағармай құю станцияларында кеңінен қолжетімді болды. 2007 жылғы EPA ережелері өндірушілерге 2010 жылғы EPA ережелеріне дайындалу үшін уақыт беру мақсатында жасалған аралық шешім болды, ол газдардың деңгейін одан да төмендетті. 2008 жылы назар DEF тарату инфрақұрылымына ауысты. DEF-тің түтінге шашыру жылдамдығы қолданылатын кейінгі тазарту жүйесіне байланысты, бірақ әдетте дизель отынының тұтынылу көлемінің 2–6% құрайды. Бұл төмен дозалау жылдамдығы сұйықтықты ұзақ интервалмен толтыруды қамтамасыз етеді және резервуардың көлемін азайтады, сондай-ақ көлік құралының конструкциясында орынды үнемдейді. Электрондық басқару блогы (ECU) сұйықтықтың мөлшерін газдың деңгейіне (катализаторға дейін, катализатордан кейін және егер бірнеше катализатор болса, олардың арасында), аммиактың толу деңгейі, қозғалтқыштың жұмыс температурасы және айналу жылдамдығы сияқты параметрлерге сәйкес реттейді.

Қысқы уақытта жұмыс істеу

DEF қатып қалады. SCR жүйесінің төмен температурада жұмыс істеуі үшін қатып қалған DEF-тің жеткілікті мөлшері мүмкіндігінше қысқа уақытта, әсіресе бірнеше минут ішінде ерітілуі керек. Мысалы, 2010 жылғы EPA эмиссия талаптары 70 минут ішінде DEF салқындатқышының толық ағынын талап етеді. Еуропада 692/2008 (ЕО) регламентінің XVI қосымшасының 10-тармағында қатып қалған бактеден алынған DEF-тің негізгі температурада 20 минут ішінде қолжетімді болуы керек екені көрсетілген. Әдетте, қатып қалған DEF қозғалтқыштан келетін жылумен, мысалы, DEF багінен өтетін қозғалтқыш салқындатқышы арқылы термостаттық салқындатқыш басқару клапанымен реттеле отырып ерітіледі. Бұл әдіс SCR жүйесінің толыққанды жұмыс істеуіне дейін көп уақыт алуы мүмкін, көбінесе бір сағатқа дейін. Урея алюминий сияқты металдарға коррозиялық әсер ететіндіктен, DEF арнайы ыдыстарда сақталады және тасымалданады. Бұл ыдыстар әдетте тот баспайтын болаттан жасалады.

Оңтүстік Корея

2021 жылы Оңтүстік Кореяда DEF тапшылығы сақталып, экономикасына зор қиындықтар келтірді. Қолданылатын уреяның көп бөлігі Қытайдан келетіндіктен, Қытай қыркүйек айында урея экспортын міндетті түрде тексеруді енгізгеннен бері импорт төмендеді. Қаңтар мен қыркүйек аралығында Оңтүстік Кореяның импорттаған уреясының 97 пайызы дерлік Қытайдан түсті. 2015 жылы Оңтүстік Корея дизельдік автомобильдерде шығарындыларды бақылау үшін урея ерітіндісін міндетті түрде қолдануды енгізді, бұл қадам қазір тіркелген көліктердің 40 пайызына әсер етеді. 2015 жылдан бері шығарылған дизельдік автомобильдер SCR жүйелерімен жабдықталуы керек болды. Оңтүстік Корея үкіметі урея ерітіндісін рационированиелеуді бастады және жүргізушілердің үрейлі сатып алуы көлік және өнеркәсіптің тоқтауына әкелуі мүмкін болған күрделі тапшылықты ушықтырғандықтан, оны қайта сатуға тыйым салды. KC 330 Cygnus дизельдік көліктерде қолданылатын маңызды материалдың жетіспеушілігін азайту үшін Австралиядан дизельдік түтін сүзігіш сұйықтығын (Diesel exhaust fluid) импорттауға жіберілді.

Австралия

2021 жылдың желтоқсан айының басында Австралияның Ұлттық жол көлігі қауымдастығы Қытайдағы мочевина тапшылығы салдарынан елде DEF жетіспеушілігіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Қытай өзінің ішкі нарығын қорғау және DEF бағасының өсуіне байланысты экспортты шектеді. Желтоқсанның ортасына қарай Австралияда AdBlue-дан шамамен 7 аптаға жететін қор қалды. 14 желтоқсанда бір Австралия компаниясы жаңа өндіріс орнын салуға уәде берді.