Кіріспе
Әуе шайқасы кезінде ұшақтардың қимылы Негізгі ұрыс маневрлері (BFM) – қарсыласқа позициялық басымдық алу үшін әуе шайқасы маневрлері (ACM, сондай-ақ "түскі соғыс" деп те аталады) кезінде истребительдер жасап жүзеге асыратын тактикалық қимылдар. BFM – аэродинамикалық ұшудың негіздерін, іздеу геометриясын және ұшақтың энергиясы мен массасының қатынасын басқару физикасын үйлестіреді, бұл көрсеткіш оның арнайы энергиясы деп аталады. Маневрлер қарсыласқа қатысты жақсы бұрыштық позицияны иелену үшін қолданылады. Олар шабуылшыға қарсыласынан басымдық алуға көмектесу үшін шабуылдық, немесе қорғаушыға шабуылшының қаруларынан қашуға көмектесу үшін қорғанысқа бағытталған болуы мүмкін. Сондай-ақ, олар екі қарсыластың шабуылдық позицияға немесе қашу маневрлеріне ұмтылуымен бейтарап болуы да мүмкін. Классикалық маневрлерге артта қалумен қудалау немесе "йо-йо" кіреді, ол шабуылшының жоғары жылдамдығынан кейін нысананы асырып кетуіне мүмкіндік береді, шабуылшы тым баяу ұшқанда кері әрекет ететін төменгі "йо-йо", шабуылшыны қорғаушының алдына тығылып жіберуге тырысатын "қайшы" және қорғаушыға шабуылшыдан қашықтауға мүмкіндік беретін қорғаныс спиралі жатады. Жағдайды бағалау қабілеті көбінесе ең жақсы тактикалық қорғаныс ретінде оқытылады, бұл шабуылшының ұшқыштың артынан қалу мүмкіндігін жояды; жылдамдыққа қарамастан, истребитель артқы жағынан шабуылға ұшырауға бейім.
Basic fighter maneuvers (BFM) are tactical movements performed by fighter aircraft during air combat maneuvering (ACM, also called dogfighting), to gain a positional advantage over the opponent. BFM combines the fundamentals of aerodynamic flight and the geometry of pursuit, with the physics of managing the aircraft's energy to mass ratio, called its specific energy. Maneuvers are used to gain a better angular position in relation to the opponent. They can be offensive, to help an attacker gain an advantage on an enemy; or defensive, to help the defender evade an attacker's weapons. They can also be neutral, where both opponents strive for an offensive position or disengagement maneuvers, to help an escape. Classic maneuvers include the lag pursuit or yo yo, which add distance when the attacker may overshoot the target due to higher airspeed, the low yo yo, which does the opposite when the attacker is flying too slow, the scissors, which attempts to drive the attacker in front of the defender, and the defensive spiral, which allows a defender to disengage from an attacker. Situational awareness is often taught as the best tactical defense, removing the possibility of an attacker getting or remaining behind the pilot; even with speed, a fighter is open to attack from the rear.
Кіріспе
Негізгі ұшақ маневрлері (BFM) – әуе шайқасы кезінде истребитель ұшағының жасайтын әрекеттері, тарихи тұрғыдан «иттер ұрысы» деп белгіленеді. BFM-нің дамуы Бірінші дүниежүзілік соғыста алғашқы истребительдермен бірге басталды, содан кейін келесі әр соғыста қару-жарақ пен технологияның өзгеруіне бейімделе отырып жалғасты. Негізгі ұшақ маневрлері қарсыласқа қарағанда артынан немесе үстінен шығу үшін жасалатын түрлі тактикалық бұрылыстар, айналымдар және басқа да әрекеттерден тұрады. BFM – әдетте кез келген истребительде орындалатын әмбебап маневрлер және көбінесе оқу маневрлері болып саналады. Оқу әдетте ұшқыштардың бірдей типтегі ұшақтарда ұшуымен және бір-бірінің дағдыларын сынауымен басталады. Күрделі оқу кезінде ұшқыштар әртүрлі типтегі ұшақтардағы қарсыластарға қарсы ұшады, сондықтан олар әртүрлі технологиялық артықшылықтарға бейімделуді үйренуі керек, бұл нақты шайқасқа жақын жағдай. Нақты әуе шайқасы кезінде осы негізгі маневрлердің вариациялары қажет болуы мүмкін, бұл ұшақтардың түрлеріне, әр тарап қолданатын қару жүйелеріне және қатысқан ұшақтардың санына байланысты. BFM әуе шайқасының үш өлшемді кеңістігінде қолданылады, онда маневрлер қарапайым екі өлшемді бұрылыстармен шектелмейді, мысалы, көлік қууы кезінде. BFM ұшақтың бұрылу қабілетіне ғана емес, сонымен қатар ұшқыштың жылдамдық (кинетикалық энергия) және биіктік (потенциалдық энергия) арасындағы энергия деңгейін сақтап, тиімді маневрлеуді жалғастыруға мүмкіндік беретін айырбас жасау қабілетіне де тәуелді. BFM үш өлшемді кеңістіктегі іздеу геометриясын ұшқыштың түсінуіне де сүйенеді, онда әртүрлі көзқарас бұрыштары жабылу жылдамдығының өзгеруіне әкеледі. Ұшқыш осы бұрыштарды қару қолдануға болатын қашықтыққа жету үшін ғана емес, сонымен қатар қарсыластың алдынан ұшып кетуден немесе «ұшу жолынан асып кету» деп аталатын қарсыластың ұшу жолын кесіп өтуден аулақ болу үшін де пайдаланады. Ең қолайлы позицияға ие ұшқыш әдетте қарсыластың үстінде немесе артында болады және оны шабуылшы деп атайды. Керісінше, қолайсыз жағдайдағы ұшқыш әдетте қарсыластың астында немесе алдында болады және оны қорғаушы деп атайды. Көптеген маневрлер шабуылдық болып табылады, мысалы «барелл-ролл шабуылы», «жоғары Йо-Йо», «төмен Йо-Йо» және «лаг-ролл». Қорғаныс маневрлері көбінесе шабуылдаушының қаруларынан аулақ болу үшін агрессивті бұрылудан тұрады, мысалы «үзіліс» және «жоғары Йо-Йо қорғанысы»; кейде бұрылысты күшейту, кейде жеңілдету және кейде бұрылысты кері қайтару. Қорғаушы әдетте қарсыласты асып кетуге мәжбүрлеу үшін немесе қашықтықты арттырып, қашуға жеткілікті болуы үшін маневр жасайды. Дегенмен, қорғаушы шабуылдаушы атуға қолайлы жағдайға жеткенде немесе энергиясы таусылып, максималды бұрылу қабілетін сақтай алмағанда қолданылатын басқа «соңғы амал» маневрлері де бар, мысалы «оқ қорғанысы» немесе «қорғаныс спиралі».
Өзгеше энергия
Ұшақты басқару және маневрлеуде энергия маңызды фактор болып табылады. Егер шабуылшының энергиясы артық болса, оның қашықтығына жету оңай, бірақ одан асып кетуін болдырмау қиын. Энергиясы жеткіліксіз болса, шабуылшы тіпті қашықтыққа да жете алмайды. Егер қорғаушы шабуылшыдан көбірек энергияға ие болса, қашу мүмкін, бірақ энергиясы жеткіліксіз болса, қорғаушы маневрлеу қабілетін жоғалтады. Әуе шайқасында "энергия" термині отынды немесе оның тудыратын итеру күшін білдірмейді. Оның орнына, итеру күші "қуат" деп аталады. Энергия – ұшақтың кез келген сәттегі массасының күйі және ол қуаттың нәтижесі. Энергия екі түрге бөлінеді: кинетикалық және потенциалдық. Кинетикалық энергия ұшақтың массасы мен жылдамдығына, ал потенциалдық энергия массасы, гравитация және биіктігіне байланысты. Потенциалдық және кинетикалық энергияның қосындысы – жалпы энергия. Энергия пакеті масса, жылдамдық және биіктіктің комбинациясы болғандықтан, төмен биіктікте жоғары жылдамдықпен ұшатын ұшақ, сол массадағы, бірақ төмен жылдамдықпен және жоғары биіктікте ұшатын ұшақтан бірдей жалпы энергияға ие болуы мүмкін. Жалпы энергия формуласының бір құралы – нысанның массасы, осы жағдайда ұшақтың массасы. Яғни, жылдамдық және биіктік жағынан бірдей жағдайда ұшатын екі ұшақтың энергиясы әртүрлі болады; ауыр ұшақтың энергиясы жоғары болады. Бірақ бұл ауыр ұшақтың маневрлеуге қабілетті болатынын білдірмейді, себебі бұл массаны жылдамдату үшін көбірек энергия қажет. Сондықтан, пайдалы өлшем – меншікті энергия, яғни салмақ бірлігіне шаққандағы энергия. Жеңіл ұшақтардың кез келген операциялық жағдайда меншікті энергиясы жоғары болады. Энергия күйін қуат қолдану арқылы өзгертуге болады. Ауыр ұшақтардың энергия күйін өзгерту үшін көбірек қуат қажет, сондықтан энергиясы бірдей екі ұшақтың маневрлеу қабілеті де бірдей болмайды. Бұл ерекше қуат тұжырымына әкеледі, ол ерекше энергияға ұқсас. Кез келген операциялық жағдай үшін, мысалы, таңдалған жылдамдық пен биіктік үшін, ұшақ сол жағдайды сақтау үшін белгілі бір қуатты қажет етеді, бұл көбінесе қарсылық күшінің әсерінен туындайды. Бұл "артық ерекше қуат" тұжырымын тудырады, ол ұшу шарттарын сақтау үшін қажетті қуаттан артық ұшақтың қосымша қуаты. Артық ерекше қуат әдетте тік және тегіс ұшу кезінде көрсетіледі. Бұрылу энергияны қажет етеді, ұшақтың энергия күйін өзгерту үшін де, сондай-ақ бағытты өзгерту үшін қажетті көтеру күшін жасаудың қосымша салдары ретінде туындайтын қарсылық күші үшін де. Бұл жоғары артық ерекше қуаты бар ұшақтың тұрақты маневрлеу қабілеті жоғары екенін білдіреді. Бұл тұтас тұжырым "энергиялық маневрлеу" деп аталады. Маневрлеу – энергияның немесе ерекше қуаттың ғана факторы емес, қанаттың көтеру күшін жасау тиімділігі сияқты көптеген басқа факторлар да салмақ пен қуатқа тікелей байланыссыз маневрлеу қабілетін шектеуі мүмкін. Бұл әртүрлі ұшақтарға әртүрлі маневрлер кезінде әртүрлі өнімділік береді. Мысалы, салмағына қарағанда жоғары итеру күшіне ие ұшақ жоғары артық ерекше қуатқа ие болуы мүмкін, бірақ бұрылу кезінде өте жоғары қарсылық күшінен зардап шегуі мүмкін – бұл, мысалы, дельта қанаттары бар ұшақтарда жиі кездеседі, онда ол бұрылудан аулақ болып, орнына көтерілу мен түсуді пайдалануға тырысады. Мұндай ұшақтар "энергиялық ұшақтар" деп аталады. Басқалары, әдетте қанат жүктемесі төмен ұшақтар, артық қуаты аз болуы мүмкін, бірақ көп энергия жоғалтпай бұрылуға қабілетті және олар "бұрышкер ұшақтар" немесе "ит күрескерлері" деп аталады. Екі ұшақ шайқаста кездескенде, олардың энергия күйі мен энергияны сақтау қабілеті әртүрлі болуы мүмкін. Әдетте, энергиясы жоғары және оны жақсы сақтай алатын ұшақ "энергиялық маневр" жасайды, мысалы, энергия артықшылығын сақтау үшін жоғары йо-йо, ал энергиясы жеткіліксіз ұшақ (бұрышкер ұшақ) қарсыластың энергиясын өз пайдасына пайдалануға тырысып, "бұрыштық маневр" жасайды.
Энергияны басқару
Ұшу кезінде ұшқыш түрлі шектеулерге тап болады. Кейбір шектеулер тұрақты, мысалы, гравитация, конструкциялық беріктік және итеру күшінің салмаққа қатынасы. Басқа шектеулер жылдамдық пен биіктікке байланысты өзгереді, мысалы, бұрылу радиусы, бұрылу жылдамдығы және ұшақтың нақты энергиясы. Ұшқыш BFM-ді осы шектеулерді тактикалық артықшылыққа айналдыру үшін пайдаланады. Жылдам және ауыр ұшақ бұрылыс кезінде маневрлі ұшақтан қашып құтыла алмайды, бірақ көбінесе ұрысты тоқтатып, секіру арқылы немесе жылдамдық артықшылығын алу үшін итеру күшін пайдаланып қашып кетуді таңдай алады. Жеңіл және маневрлі ұшақ әдетте қашып кетуге мүмкіндік алмайды, бірақ шабуылшының қаруларынан қашу үшін жоғары жылдамдықта кішірек бұрылу радиусын пайдаланып, шабуылшының артынан айналып өтуге тырысады. BFM – бұл ұшақтың нақты энергиясын сақтау үшін осы шектеулер арасындағы үнемі теңдестіру. Тіпті егер ұрысқа қатысқан ұшақтардың энергия деңгейлері арасында үлкен айырмашылық болмаса да, шабуылшы қорғаушыны қуып жете алу үшін жылдамдыққа ие болғанда бұл айырмашылық пайда болады. Дегенмен, потенциалдық энергияны кинетикалық энергияға оңай алмастыруға болады, сондықтан биіктік артықшылығына ие ұшақ потенциалдық энергияны жылдамдыққа айналдыра алады. Ұшқыш итеру күшін қолданғанның орнына, гравитация күшін пайдаланып, сүңгіп түсу арқылы жылдамдықты күрт арттыра алады, бұл биіктік түрінде сақталған потенциалдық энергияның төмендеуіне әкеледі. Сол сияқты, көтерілу кезінде ұшқыш гравитация күшін пайдаланып жылдамдықты азайта алады, ұшақтың кинетикалық энергиясын сақтап, оны биіктікке айналдырады. Бұл шабуылшыға шамадан тыс жылдамдыққа жетуін болдырмауға көмектеседі, ал егер мұндай жағдай туындаса, энергияны қолдануға мүмкіндік береді.
Бұрылу жылдамдығы
Бұрылу жылдамдығы (секундына градус) және бұрылу радиусы (бұрылыс диаметрі) жылдамдықпен бірге өседі, "бұрылыс жылдамдығына" жеткенше. Бұрылыс жылдамдығы – ең төменгі жылдамдық ретінде анықталады, онда максималды тұрақты g күшінің жүктемесі (қуаттың тартылуға тең болатын жүктеме) туындайды және ол ұшақтың құрылымдық ерекшеліктеріне, қанаттың жүктемелік сипаттамаларына, салмағына (ракеталар, қосымша жанармай бактерілері сияқты қосылған салмақтарды қоса алғанда) және итермелеу мүмкіндіктеріне байланысты өзгереді. "Жылдам бұрылу жылдамдығы" максималды тұрақты жүктемеден жоғары бұрылуларды сипаттайды. Мұндай бұрылулар ұшқыш есінен айырыла бастағанға дейін 9g дейін жете алады (G LOC). Бұл бұрылулардың радиусы өте кішкентай болуы мүмкін, бірақ олар жылдамдық немесе биіктік жоғалтуына себеп болады. Сондықтан, бұл бұрылулар тұрақсыз, ұшақтың айтарлықтай жылдамдық жоғалтуына әкеледі, кейде тек төрттен бір бұрылыста тоқтауға дейін. Максималды тұрақты бұрылу жылдамдығынан жоғары, аэродинамикалық қарсылық максималды қозғалтқыш итермелеуінен асып түседі (ұшақта "артық қуат" жоқ), яғни толық қозғалтқыш қуатын қолданғанда да ұшақтың ерекше энергиясы жоғалады. Ұшақ өзінің ерекше энергиясын сақтау үшін, оны ең жақсы "тұрақты бұрылу жылдамдығында" ғана бұру керек. Дегенмен, жағдайлар ұрыс кезінде энергияны өзгертуді талап етуі мүмкін, ал энергияны максималды тұрақты g күшінің жүктемесінен аз тарту арқылы арттыруға болады. Ұшқыштар ұшақтың бұрылыс жылдамдығын, сондай-ақ оптималды бұрылу бұрышын (AOB) және шабуыл бұрышын (AOA) саналы түрде ойланбастан білуі керек. Сонымен қатар, ұшқыштар қарсыластың жылдамдық векторы мен өздерінің арасындағы бұрышты, "жол қиылысу бұрышы" (TCA) деп аталатын бұрышты білуі керек, бұл атуға дайындалу кезінде маңызды. Ең бастысы, ұшқыш "құйрықтан бұрылу бұрышын" (AOT) білуі керек, бұл ұшу траекториялары арасындағы бұрыш. Жоғары AOT жабылу жылдамдығының жоғары болуына әкеледі, бірақ қару қолдануға қолайлы жағдайға түсуге мүмкіндік бермейді. Төмен AOT-қа (жаудың құйрығына жақындау) қол жеткізу жабылу жылдамдығын азайтады немесе тіпті кері қайтара алады және әдетте асып кетуге дейін басты мақсат болып табылады. Алайда, қарсыласушы жоғары жабылу жылдамдығынан пайдалануға тырысып, AOT-ны арттыру үшін бұрылуы мүмкін, бұл асып кетуге мәжбүрлейді. Жаудың артынан қуатын шабуылшы, қорғаушының артқы көрісінде болады. Егер қорғаушыда айналуды жеңілдету және жай суға түсу арқылы қашуға жеткілікті жылдамдық артықшылығы болмаса, ол AOT-ны арттыру үшін күрт бұрылады, шабуылшыны одан да қатты бұрылуға, асып түсуге немесе өтемақы беру үшін горизонталь жазықтықтан маневр жасауға мәжбүр етеді. Басқару шабуылы кезінде қолданылады, өйткені жауынгерлік жағдайдың жылдамдығы ұшақтың зениттік қаруларын қорғаушыдан бұрын кеңістіктегі нүктеге бағыттауды талап етеді, онда оқ-дәрілер келген кезде жау болады. Бұл "мақсатқа бағыттау" деп аталады. Басқару шабуылы шабуылдаушыға қарсыласты көру қиындықтарын тудырады, өйткені шабуылдаушы ұшақтың мұрны ұшқыштың көру бұрышын жабады.
Таза ізденіс
Алдымен іздеу сияқты, таза іздеу де нысананы жабу үшін қолданылады. Дегенмен, нысананы жабу жылдамдығы төмендеу, сондай-ақ АОТ-ның (AOT) өсу қарқыны да баяулайды. Бұл жылдам қозғалатын қарсыласқа қарсы тиімді болмайды, сондықтан шабуылдаушы таза іздеуді сақтап қалу үшін жылдамдығын арттыруы мүмкін. Таза іздеу, ракета нысананы «ұстағанда» қолданылады. Ол шабуылдаушыны қорғаушыдан артқа қарай жылжытады және қорғаушыға көру үшін ең аз беттік ауданды ұсынады. Бұл шабуылдаушы ұшақтың тек алдыңғы бөлігі ғана көрінетіндей жағдай тудырады, бұл қашу маневрларын қиындатады.
Жақындау
Лагті қуып жету жабылу жылдамдығын тоқтату немесе кері қайтару және AOT-ні азайту үшін қолданылады, сонымен бірге шабуылшыға алға қарайғы қашықтықты сақтауға немесе арттыруға мүмкіндік береді (бұл мұрын-құйрық қашықтығы немесе мұрыннан құйрыққа қашықтық деп те аталады). Қорғаушының бұрылу радиусының сыртындағы траекторияны ұстап, шабуылшы энергиясын сақтап немесе арттыра алады, ал қорғаушыны энергияны жоғалтатын жылдамдықпен бұрылуға мәжбүрлейді.
Ұшақтан тыс маневрлер
Маневрлер сирек тік немесе көлденең жазықтықта ғана орындалады. Көптеген бұрылыстар белгілі бір дәрежеде "көлбеулік" немесе "қиылысқа" ие. Еңкейген жазықтықта бұрылыс жасағанда, ұшақтың мұрыны көкжиектен жоғары көтерілсе, биіктік артады. Ал мұрыны көкжиектен төмен түскенде, биіктік төмендейді. Мұның мақсаты – ұшақтың жауға ізделуін қиындату ғана емес, сонымен қатар энергияны сақтай отырып, жылдамдықты арттыру немесе азайту. Жазықтықтан шығу маневрі бұл әсерді күшейтеді, өйткені ол истребительді жаңа қозғалыс жазықтығына бұрады. Көлбеулікті немесе қиылысты арттыру жылдамдықтың тез өзгеруін қамтамасыз етеді, ал бастапқы жазықтыққа оралу арқылы бұл өзгеріс тез кері қайтарылуы мүмкін. Жазықтықтан шығу маневрлері бұрылыс радиусын азайту үшін ғана емес, сонымен қатар истребительдің қозғалыс бағытына қатысты ұшу жолын ұзарту үшін де қолданылады. Жоғары "Йо-йо" маневрі жақындау жылдамдығын төмендетіп, истребительді соңынан қууға көшіреді, ал төмен "Йо-йо" жақындау жылдамдығын арттырып, истребительді алдын ала қууға көшіреді. Жазықтықтан шығу маневрі кезінде шабуылдаушының мұрыны тікелей қорғаушыға бағытталмайды. Оның орнына, ұшақ оның көтеру векторы (ұшақтың ортасынан тік өтетін және қанаттарына перпендикуляр қиял желісі) қорғаушының алдында, тікелей немесе артында орналасқанша айналады. Дұрыс қуу қисығын орнату үшін айналу жылдамдығының орнына бұрылу жылдамдығы қолданылады. Ұшақтың жылдамдық векторы (қозғалыс бағытындағы қиял желісі) көтеру векторының бағытына қарай тартылады.
Ылғалғыш роликтер
AOT-ні азайтуға арналған тиімді сыртқы маневрлердің бірі – ығысу ролдері деп аталатын әртүрлі "бочка" айналымдары, олар ұшақты оның жоспарланған ұшу жолынан жаңа ұшу жолына бүйірлеуге мүмкіндік береді. Айналу жылдамдығын басқару арқылы ұшқыш ығысу дәрежесін реттей алады. Көбірек маневр жасай алатын қарсыластың артынан қуатын шабуылшы, қорғаушының бұрылу радиусынан тыс қалғандықтан, атуға қолайлы жағдайға түсе алмай, кешігуге ұшырауы мүмкін. Бұрылысты ығыстыру арқылы екі ұшақтың ұшу жолдары әрі қарай қиылысады. Содан кейін AOT шабуылшы ұшақтың тұмсығы қорғаушыға, содан кейін қорғаушының алдына бағытталғанша азаяды. Бұрылу радиусын азайту қажет болғанда, бірақ бұрылу жылдамдығын азайтуға рұқсат болғанда, ығысу ролі жақсы тактика болып табылады.
Қауіпсіздік
Ұшқыш қарсыласын бірінші көріп алғанда шабуылдық позиция туындайды. Күтпеген шабуылдың артықшылығымен ұшқыш қарсыласына шабуыл жасау үшін қолайлырақ позицияға маневр жасай алады, бұл жаудың шабуылдан қашуын қиындатады.
Қорғау
Ұшқыш шабуылдаушыны кеш байқағанда әдетте қорғаныс позициясына түседі. Әдетте қарсыластың төмен немесе алдында болатын ұшқыш әлсіз жағдайда болады, басты назар қарсыластың оққа түсуіне жол бермеуге және бейтарап позицияға өтуге бағытталған. Екінші мақсат – қашып құтылу немесе басымдыққа ие болу. Егер шабуылдаушы энергия жетіспесе, қорғаушы жылдамдықты пайдаланып, қақтығыстан шығады, бірақ шабуылдаушы айтарлықтай жылдам болса, қорғаушы қауіпті асып кетуге мәжбүрлеу үшін маневр жасайды. Қауіпті асып кету – шабуылдаушы қорғаушының алдына ұшып шығып, олардың рөлдерін ауыстырғанда болады. Қорғаушының "көпіршесіне" енгеннен кейін шабуылдаушы оны қуып жетеді және сәтті "көрініс" соққысы жасау мүмкіндігіне ие болады. Егер шабуылдаушы асып кетуге дейін қорғаушының ұшу жолына маневр жасай алса, ол жабылу жылдамдығын тоқтатып немесе кері қайтара алады. Ең қолайлы позиция – қорғаушының ұшу жолынан қарсыластың артындағы бір толық айналым радиусына тең қашықтықта болу. Бұл позициядан шабуылдаушы шайқасты қауіпсіз басқара алады, ол "бақылау нүктесі" деп аталады. Бақылау нүктесі "бақылау аймағы" деп аталатын, қиял арқылы жасалған конус пішіндес аймақтың ортасында орналасқан, және осы аймақта шабуылдаушы қорғаушының қарсы шараларына жауап беру үшін жеткілікті уақыт пен қашықтыққа ие болады.
Ашықтық
Дос ұрысы кезінде "овершут" термині шабуылдаушының қарсыластың ұшу жолын кесіп өтуі немесе қорғаушыдан өтіп, одан алға шығу жағдайларын білдіреді. Қорғаушыны өткізіп алу "қанат сызығынан асып кету" деп аталады. Бұл жағдай "3-9 сызығынан асып кету" немесе "қауіпті овершут" деп те аталады, және шабуылдаушы ұшақ тым жоғары жылдамдықпен жақындап, кездейсоқ түрде қорғаушының қанат сызығын (ұшақтың ортасынан сағат тілі бойынша 3 және 9 позицияларынан өтетін көзбен көрілмейтін сызық) кесіп өткенде пайда болады. Қанат сызығынан асып кету көбінесе "алға ұшып кету" деп сипатталады және "рөлдердің ауысуына" алып келеді, шабуылдаушыны қорғаушының қаруларының жете алатын қашықтығына түсіреді, нәтижесінде шабуылдаушы кенеттен қорғаушыға айналады. Шабуылдаушы қарсыластың ұшу жолын кесіп өткен жағдайда, бұл "ұшу жолынан асып кету" деп аталады. Бұл шабуылдаушы жақындауды дұрыс бақыламай, қарсыластың ұшу жолын арт жағынан кесіп өткенде болады. Бұл әрқашан қауіпті болмаса да, ұшу жолынан асып кету шабуылдаушының қарсыластың алдына ұшып кетуіне мүмкіндік береді. Көбінесе, бұл шабуылдаушының қарсыластың үстінен басымдығын айтарлықтай азайтады. Ұшу жолынан асып кетулер "бақылау аймағындағы асып кетулер" және "жақын арадағы асып кетулер" деп аталатын екі түрге бөлінеді.
Дөңгелек ағыны
Ұшақтар бір-біріне қарай немесе бір-бірінен алыстауы мүмкін. Қарсыластың қалай айналуы жекпе-жектің бағытын анықтайды. Егер екі ұшқыш бетпе-бет кездессе, олар әдетте өте жақын, бейтарап түйісу жасайды, бұл "қосылу" деп аталады. Түйіскеннен кейін екі ұшқыш та шабуылға көшуі мүмкін. Егер екі ұшқыш бір бағытта бұрылса (мысалы, екеуі де солтүстікке бұрылса), олар бір айналым шеңбері бойынша бір-біріне қарай ұшады. Бұл типтегі қақтығыс "бір шеңберлі ағын" деп аталады. Егер ұшақтар қарама-қарсы бағытта бұрылса (мысалы, біреуі солтүстікке, ал екіншісі оңтүстікке бұрылса), олар бір-бірінен алыстап, бөлек айналымдарда бір-бірін қуып жетеді. Бұл "екі шеңберлі ағын" деп аталады. Бір шеңберлі ағын, егер бұрыштық артықшылыққа қол жеткізілмесе, тағы бір түйісуге әкеледі. Бір шеңберлі ағын кезінде кішірек бұрылыс радиусы бар ұшқыш артықшылыққа ие болады. Ұшқыштар көбінесе ұшақтан шығып, жылдамдықты арттырады, бұл бұрылыс радиусын азайтуға көмектеседі. Екі ұшақтың шеңберде қай жерде кездесетіні маңызды емес болғандықтан, бір шеңберлі ағын кезінде айналу жылдамдығының маңызы аз. Сондықтан бұл жиі "радиус күресі" деп аталады. Ұшақтан тыс маневр, мысалы, ауыстыру ролі, бұрылыс радиусын азайтудың тиімді тәсілі болып табылады. Екі ағын түрінде де жауды бұрыштық артықшылықсыз ұстау үшін ең жақын түйісуге қол жеткізу қажет. Шеңберлі ағын көбінесе бейтарап түйісулер арқылы сипатталғанымен, бұл концепция екі ұшақтың бір-біріне және горизонтқа қатысты кез келген маневріне қатысты. Мысалы, "жазық қиылыс" – бір шеңберлі ағынның мысалы, ал "айналмалы қиылыс" – екі шеңберлі ағынның мысалы.
Қорғау бөлінісі
Бір немесе екі шабуылшымен кездесетін екі ұшқыш көбінесе қорғанысқа бөліну тактикасын қолданады. Бұл маневрде екі қорғаушы да қарама-қарсы бағытта бұрылыс жасайды, соның салдарынан шабуылшылардың біреуін ғана қууға мәжбүр етеді. Бұл екінші қорғаушыға олардың артына айналып, маневр жасауға мүмкіндік береді.
Иммельман
Иммельман бұрылыс кезінде 180 градусқа бағытты өзгерту үшін әуе жылдамдығын биіктікке саудалайды. Ұшақ шеңбердің бірінші жартысын орындайды, және толыққандай көтерілген кезде тік күйге бұрылады. Иммельман – бұл қарсы бағытта қозғалатын, төменгі биіктіктегі, баяу жылдамдықпен ұшатын қарсыласқа қарсы жоғарыдан шабуыл жасауға қолайлы шабуылдық маневр. Дегенмен, Иммельман нашар қорғаныс маневрі болып табылады, өйткені ол қорғаушыны баяу жылдамдықпен қозғалатын нысанаға айналдырады.
Сплит С
Иммельманның қарама-қарсысы – екіге бөлінген S маневрі. Бұл маневр ұшақтың аударылып, рульді кері тартуынан тұрады, соның нәтижесінде ұшақ жартылай шеңберге түсіп, бағытын 180 градусқа өзгертеді. Екіге бөлінген S ұрыс кезінде сирек қолданылады, себебі бұл маневр бұрылыста кинетикалық энергияны, ал төмен түсуде потенциалдық энергияны жоғалтады. Көбінесе ол қарсы бағытта келе жатқан, төмендегі бірақ жылдам қозғалатын қарсыласқа қарсы жоғарыдан шабуыл жасау үшін қолданылады. Сонымен қатар, екіге бөлінген S кейде қақтығыстан шығу тактикасы ретінде де қолданылады.
Төмен йо-йо
Төменгі йо-йо – ең тиімді маневрлердің бірі, ол жылдамдықты дереу арттыру үшін биіктіктен айырылуға мүмкіндік береді. Бұл маневр бұрылысқа мұрынды төмен түсіріп кіріп, тік бұрылысқа тереңірек түсу арқылы орындалады. Шабуылшы вертикаль жазықтықта жиналған энергияны пайдаланып, қашықтықты жылдам қысқартып, шабуыл бұрышын жақсарта алады, тіпті қарсыластың бұрылысын кесіп өтеді. Ұшқыш кейін таяқты тартып, қорғаушының биіктігіне қайта көтеріледі. Бұл ұшақтың жылдамдығын төмендетіп, асып кетудің алдын алады, сондай-ақ энергияны биіктікке қайта бағыттайды. Осы маневрді байқаған қорғаушы, артқан AOT мүмкіндігін пайдаланып, бұрылысты күшейтіп, қарсыласты асып кетуге мәжбүрлеуге тырысуы мүмкін.
Жо-Жо
Жо-йо биіктігі – өте тиімді маневр, оған қарсы тұру өте қиын. Бұл маневр қарсылас шабуылшының жылдам жақындауын тежеу үшін, әуе жылдамдығының энергиясын сақтап қалу үшін қолданылады. Маневрді орындау үшін ұшақ бұрылыс кезінде қанаттарын көлбеу бұрышын азайтып, рульді кері тартып, истребительді жаңа траекторияға көтереді. Содан кейін шабуылшы тік бұрылыс жасап, қорғаушыдан жоғары көтеріледі. Жылдамдық пен биіктік арасындағы теңестіру истребительге маневрлік қабілетін арттырады. Бұл шабуылшыға кішірек бұрылыс жасауға, қателіктерді түзетуге және қорғаушының артына шығуға мүмкіндік береді. Сосын, қорғаушының траекториясына оралып, шабуылшы жоғалған жылдамдығын қалпына келтіріп, энергиясын сақтайды.
Жағдайдың ауысуы
Лагті ығыстыру ролі, сондай-ақ "лаг ролі" деп аталады, бұл шабуылшыны алдыңғы қуып жете беруден таза немесе тіпті лаг қуып жете беруге көшіру арқылы құйрықтан бұрышты азайтуға қолданылатын маневр. Маневрді бұрылыстан жоғары және алыс домалап, содан кейін ұшақтың көтеру векторы қорғаушымен қатарласқанда, рульді кері тартып, истребительді бұрылысқа қайтару арқылы орындалады. Бұл маневр алдыңғы қуып жете берудің жоғары AOT-ынан туындайтын шамадан тыс қуып жетуді болдырмауға көмектеседі, сондай-ақ ұшақтар арасындағы қашықтықты арттыру үшін де қолданылуы мүмкін.
Жүксіз кеңейту
Жүксіз ұзарту – пилоттың жеткілікті энергиясы мен қашықтығы болғанда жиі қолданатын, қашу (бұға) маневрі. Бұл маневрге тік, тура сызықты құлауға түсу және толық газ беру кіреді. Ұшақтан барлық g-көшірме жүктемесін алып тастау оның өте жоғары жылдамдықпен үдеуіне себеп болады, бұл пилотқа қашықтықты немесе "ұзартуға" және мүмкін қашуға мүмкіндік береді. Егер қорғаушы кенеттен бұрылып, шабуылшыны асып кетсе, қорғаушы бұрылысты кері қайтарып, шабуылшының артынан қозғалуы мүмкін. Жүксіз ұзарту әдетте шабуылшы үшін ең жақсы нұсқа болып табылады, ол энергия артықшылығын пайдаланып, баяу қозғалатын қорғаушыдан қашып құтылуға тырысады. Жоғары энергиялы қарсыласқа қарсы жүксіз ұзарту көбінесе ұсынылмайды. Дегенмен, көптеген жағдайларда, мысалы, шабуылшы тым тік "йо-йо" орындағанда, жүксіз ұзарту қорғаушы үшін тиімді нұсқа болып табылады.
Қашықтар
Қарақша – бұл ұшақтың салыстырмалы алға жылғалуын (атақты қашықтыққа ұшуын) баяулату мақсатымен жасалатын бірнеше тікелей бұрылыстар мен ұшу жолынан шығулардың тізбегі. Бұл маневр қорғаушыны қауіпті асып кетуге мәжбүр ету немесе шабуылшының қауіпті асып кетуіне жол бермеу үшін жасалады. Қорғаушының мақсаты – шабуылшымен фазадан шығу, оқ атуға қолайлы жағдайды болдырмауға тырысу, ал шабуылшы қорғаушымен фазаға енуге тырысады. Көбінесе, маневрлік қабілеті жоғары ұшақтар басымдық алады. Қарақша маневрінің екі түрі бар: жалпақ қарақша және домалап кететін қарақша.
Жазық қайшылар
Жазық қайшы, сондай-ақ көлденең қайшы деп те аталады, көбінесе төмен жылдамдықпен көлденең бағытта шамадан тыс асып кеткеннен кейін пайда болады. Қорғаушы бұрылысты кері қайтарады, шабуылшыны алға қарай ұшырып, нысана алуын қиындауға тырысады. Шабуылшы да кері бұрылып, қорғаушының артында қалуға ұмтылады, соның салдарынан екі ұшақ өріліп ұшуды бастайды.
Қалқалы орауыш
Дөңгелек қайшы, сондай-ақ тік қайшы деп те аталады, көбінесе жоғарыдан шапшаң жылдамдықпен өткізіп алудан кейін пайда болады. Қорғаушы тік өрлеуге өтіп, содан кейін доңғалақ айналым жасайды, бұл шабуылшыны одан іздеуге мәжбүр етеді. Артықшылық бұрылыстың жоғарғы немесе төменгі бөлігінен тезірек өте алатын ұшақта болады. Салмағына қатысты итеру күші бірден кем ұшақтармен шайқаста, ұшақ тез биіктігін жоғалтады және жерге құлау қаупі туындайды. Автор Майк Спиктің сөзіне сүйенсек, "Тік дөңгелек қайшыдан шығудың ең жақсы жолы – S әрпін жасап бұрылып, үміт арту."
Қаруларды қорғау
Қарудан қорғану маневрі немесе "қарудан қорғану" – шабуылшыдан озуға сәтсіз аяқталған қорғаушының соңғы шарасы. Қарудан қорғану – қорғаушының ұшу жолындағы кездейсоқ өзгерістер тізбегі, мақсаты шабуылшының нысана алуын үнемі өзгеретін нысана ұсыну арқылы бұзу және, мүмкін болса, оқ ағынынан (шашыратып оқтан) маневр жасау. Ол кездейсоқ жылдамдық өзгерістерінен, тік бұрылыстардан, сырғанаулардан, тайып кетулерден, көтерілулерден және домалақтардан тұрады және көбінесе "жаңылма" деп аталады. Шабуылшы қарсыластың қозғалыс бағытынан алшақ нысана алуға тиіс болғандықтан, қарудан қорғанудың басты мақсаты – шабуылшының нысанасын жылдамдық векторынан (қозғалыс бағытынан) өзге бағытта ұстау арқылы шатастыру. Бұл шабуылшының қару қолдануға қолайлы жағдайға қол жеткізуіне тиімді кедергі келтіреді. Дегенмен, қарудан қорғану маневрі қорғаушыны жаңылған оқтар мен "сәтті соққыларға" осал қалдырады және жағдайды жақсартуға көмектеспейді. Сондықтан, бұл тек басқа ештеңе жұмыс істемегенде қолданылатын соңғы қорғаныш әрекеті болып табылады.
Жоғары g баррельді ролл
Жоғары g баррельді ролл – цикл және шұғыл роллдің үйлесімі. Жоғары g-мен шүмекті айналдыру – шабуылшы қару қолдануға қолайлы жағдайға жеткен кезде, оны өткізіп жіберу үшін жасалатын соңғы қорғаныс маневрі. Жоғары g баррельді ролл – бұл қалыпты баррельді ролдан әлдеқайда күшті және агрессивті орындалатын маневр. Роллдің сәтті болуы үшін қашықтық өте маңызды, сондықтан қорғаушы әдетте қарсыласты роллды орындау алдында өте жақынға тарту үшін күшті бұрылыс жасайды немесе басқа да шаралар қолданады. Роллды орындау үшін қатты артқы рульге басу жасалып, жоғары g күші құрылады, сондай-ақ истребительді айналдыруға көмектесу үшін рульге күшті әсер етеді. Жоғары g баррельді роллды "жоғарыдан" немесе "төменнен" орындауға болады, екіншісі үшін ұшақ төңкеріліп, маневрді сол күйден бастайды. Жоғары g баррельді ролл – энергияны көп жұмсайтын маневр, ол шабуылшыны сирек алға қарай ұшырып жібереді, бірақ көбінесе ұшу жолын асырып жіберуге, жалпақ қайшыға немесе кемінде шабуылшының нысана алуын уақытша бұзуға әкеледі.
Қорғау спиралі
Егер қорғаушы шабуылшыдан озуға қабілетсіз болса, ол тез арада "қозғалыс жылдамдығы мен идеясынан айырылып қалуы" мүмкін. Қорғаныс спиралі – бұл кинетикалық энергиясы сарқылғанда және басқа соңғы амалдар жеткіліксіз болғанда қорғаушы қолданатын маневр. Маневр бұрылыс кезінде ұшақтың мұрын бөлігін төмен түсіріп, спиральға түсуден тұрады, гравитация күшін пайдаланып, қашқылау амалдарын жалғастыру үшін қажетті энергияны қамтамасыз етеді. Қорғаныс спиралі тік төмен дөңгелетіп орындалатын қайшыға айналады. Қорғаушының мақсаты – жерге қауіпті жақын келгенше шабуылшымен синхронды болмау. Артықшылық көбінесе жылдамдығын тезірек төмендете алатын ұшаққа тиесілі, сондықтан қорғаушы көбінесе қозғалтқышты өшіріп, шабуылшыны озуға мәжбүрлеу үшін жылдамдық тежегіштерін жаяды. Егер бұл әрекет сәтсіз аяқталса, қорғаушы әдетте шабуылшыны жерге құлатпақ ниетпен соңғы мүмкін сәтте спиральден шығады.