Кіріспе

Ұлттық есептер жүйесі (көбінесе SNA деп қысқартылады; бұрын Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық есептер жүйесі немесе UNSNA) – ұлттық есептердің халықаралық стандартты жүйесі, алғашқы халықаралық стандарт 1953 жылы жарияланды. 1968 жылғы, 1993 жылғы және 2008 жылғы түзетулерге арналған нұсқаулықтар шығарылды. Ұлттық есептер жүйесі, оның әртүрлі жарияланған нұсқаларында, көбінесе маңызды жергілікті бейімделулермен, көптеген елдер тарапынан қабылданып жүр. Ол дамып келеді және Біріккен Ұлттар Ұйымы, Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы және Евростат тарапынан қолдау көрсетіледі. SNA-ның мақсаты – барлық маңызды экономикалық белсенділіктің халықаралық салыстыруларын қамтамасыз ететін біртілді, толық есеп жүйесін ұсыну. Ұсынылғандай, жеке елдер өздерінің ұлттық есеп жүйелерін құруда халықаралық салыстырмалылықты арттыру үшін SNA-ны басшылыққа алады. Дегенмен, халықаралық стандартты сақтау – мүлдем ерікті шара және қатаң түрде міндетті емес. Кейбір елдерде (мысалы, Франция, АҚШ және Қытай) қолданылатын жүйелер SNA-дан айтарлықтай өзгеше. Бұл өзіндігінен үлкен мәселе емес, әрбір жүйе SNA стандартына сәйкес ұлттық есептерді құрастыру үшін қайта өңдеуге болатын жеткілікті деректерді ұсынса.

Деректерді жариялау

Мүше елдердің экономикалық және қаржылық деректері жалпы өнім, инвестициялар, капитал операциялары, мемлекеттік шығыстар және сыртқы сауда туралы жылдық (кейде тоқсандық) деректерді жинақтау үшін пайдаланылады. Нәтижелер БҰҰ-ның "Ұлттық есептер статистикасы: негізгі жиынтық деректер мен егжей-тегжейлі кестелер" атты жылнамасында жарияланады, ол қазіргі уақытта (2008 жылғы түзетулер күшіне енгенге дейін) 1993 жылғы ұсынымдамаларды сақтайды. Келтірілген мәндер ұлттық валютада көрсетілген. Сонымен қатар, ұлттық статистикалық кеңселер SNA стандартына сәйкес деректер серияларын жариялауы мүмкін. Төмен деңгейдегі толыққанды деректер сұраныс бойынша алуға болады. Ұлттық есептер деректері өзгеріске бейім екендігі мәлім (өйткені олар көптеген әртүрлі дерек көздері, жазбалар және жалпы сомаға әсер ететін бағалау процедураларын қамтиды), сондықтан әртүрлі жылдары жарық көрген басылымдарда бір есептік кезең үшін келтірілген жалпы сомалардың арасында қарама-қайшылықтар болуы мүмкін. "Бірінші соңғы деректер" жаңа көздер, әдістер немесе түсініктерге байланысты кейіннен бірнеше рет қайта қаралуы мүмкін. Жылдық түзетулер шамалы болуы мүмкін, бірақ, мысалы, он жыл ішінде жиынтық түрде трендті айтарлықтай өзгерте алады. Зерттеуші тұрақты деректер жинағын алуға тырысқанда мұны ескеруі керек.

Сапа және қамту

Ұлттық есеп деректерінің сапасы мен толықтығы елдер арасында әртүрлі. Мұның себептерінің бірі:

кейбір үкіметтер басқа үкіметтерге қарағанда статистикалық зерттеулерге анағұрлым көп қаржы жұмсайды. Кейбір елдерде экономикалық белсенділікті дәл өлшеу басқа елдерге қарағанда қиын (мысалы, үлкен көлеңдегі экономика, кең таралған сауатсыздық, қолма-қол ақша экономикасының жоқтығы, географиялық факторлар немесе әлеуметтік-саяси тұрақсыздық салдарынан зерттеулерге қол жеткізудегі қиындықтар, адамдар мен активтердің өте жоғары ұтқырлығы – бұл әсіресе Сахара астындағы елдерде кең таралған). Кейбір статистикалық агенттіктер басқаларына қарағанда ғылыми тәуелсіздікке және бюджеттік еркіндікке ие, бұл оларға заңдық, саяси немесе қаржылық себептермен басқа статистикалық агенттіктерге тыйым салынған зерттеулер мен статистикалық есептерді жүргізуге мүмкіндік береді. Кейбір елдерде (мысалы, Нидерланды, Германия, Ұлыбритания, Польша және Австралия) әлеуметтік статистика саласында берік интеллектуалдық (ғылыми немесе мәдени) дәстүр қалыптасқан, көбінесе жүз, тіпті бірнеше жүз жылға дейін созылады, ал басқаларында (мысалы, көптеген Африка елдерінде, онда халық санағын үкімет жақында ғана ұйымдастыра бастады, ал көптеген университеттер бұрын ашылған) мұндай дәстүр жоқ. Осы тұрғыда ең маңыздысы – қоғам статистиканың құндылығын түсініп, талдау және саясат жүргізу мақсатында статистикалық сараптаманы кеңінен пайдалануы және осылайша статистикалық салаға инвестиция салуға ынталы болуы. Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше елдерде статистиканы белгілі бір стандартқа сәйкес өндіруді міндеттеуге шамасы аз болса да, тіпті халықаралық конвенцияларға қол қойылған жағдайда да, әлемнің кейбір мемлекеттері халықаралық одақтың (мысалы, Еуропалық Одақ, Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымы немесе АҚШ) құрамына кіреді, бұл одақтың мүше мемлекеттері мемлекетаралық салыстыру мақсатында стандартталған деректер жиынтығын беруді талап етеді, тіпті елдердің өздері ұсынылған деректерді көп пайдаланбаса да. Осылайша, кейбір елдерге әсер ететін, бірақ басқаларында осылайша көрінбейтін, ақпаратты белгілі бір халықаралық орган талап еткен жағдайда, толыққанды статистикалық ақпарат өндіруге "сыртқы ынталандырулар" болуы мүмкін.

2008 жылғы СНС қайта қаралуы

2008 жылғы СНА-ның толық мәтіні онлайн режимінде қолжетімді: ЭЫДҰ кейбір жалпы шолу түсініктемелерін ұсынады. 1993 жылғы жүйені қайта қарауды БҰҰ Статистика бөлімі (БҰҰСД), Халықаралық валюта қоры (ХВҚ), Дүниежүзілік банк (ДБ), Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ), Еуропалық қауымдастықтың Статистикалық кеңсесі (Евростат) және БҰҰ өңірлік комиссияларынан құралған Ұлттық есептер жөніндегі хатшылар тобының жұмыс тобы (ISWGNA) үйлестірді. ISWGNA жұмыс тобының БҰҰ Статистика бөлімінің веб-сайтында жеке сайты бар.

ЖІӨ-нің сын-пікірлері

Ұлттық есептерді сынға алудың ең көп таралғаны жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) жасалады. Бұл ЖІӨ-ге қатысты сынның бір бөлігі негіссіз, себебі кінә ұғымның өзінде емес. Елдің жалпы таза өнімін және оның уақыт өте келегі өзгерісін өлшеу пайдалы – мүлде өлшем болмағаннан жақсы. Кінә осы ұғымды үкіметтер, зиялылар және кәсіпкерлер қоғамдық пікірде қолдану тәсілінде. ЖІӨ түрлі салыстырулар үшін қолданылады, бірақ олардың кейбіреулері тұжырымдық тұрғыдан тиімді емес. ЖІӨ көрсеткіштерін олардың мәнін, қалай есептелгенін және қандай мақсатта қолданылатынын түсінбейтін авторлар жиі бұрмалайды. Джозеф Стиглиц сияқты экономистер өнім өсімін теңгерту үшін "әл-ауқат" өлшемі қажет деп санайды.

Марксистік сын

Марксистік экономистер жаңа қосылған құн немесе құнды өнім туралы басқа теориялық көзқараспен де Ұлттық шаруашылық есептерінің (ҰШЕ) тұжырымдамаларын сынға алды. Осы тұрғыдан алғанда, ҰШЕ-де өндірістен түсетін табыс пен мүлік табысын анықтау үшін жасалған айырмашылықтар кейбір жағдайларда қисынсыз немесе әртүрлі көзқарастардың қосындысы болып табылады, осылайша іске асырылған артық құнның әртүрлі компоненттері мен көздері жасырылады; санаттар жаңадан құрылған құн, сақталған құн және ауыстырылған құн туралы тұжырымдамаға негізделген деп айтылады (сонымен қатар, екі рет есептеуді қараңыз). Нәтижесінде нақты пайда көлемі есептерде төмен бағаланады, өйткені нақты пайда кірісі операциялық табыстан үлкен, ал жұмысшылардың табыстары жоғары бағаланады, өйткені есептер жұмыс берушіге жұмысшылардың нақты алатын «факторлық табыс» емес, еңбек шығындарын көрсетеді. Егер біреуді адамдардың нақты қанша табыс табатыны, қанша мүлікке ие болғаны немесе қанша қарыз алғаны қызықтыратын болса, ұлттық есептерде қажетті ақпарат көбінесе ұсылмайды. Сонымен қатар, марксистердің пікірінше, ҰШЕ жиынтығы «жұмысшыларға төленген сыйақы» салық алдындағы және салықтан кейінгі жалақы табысы, жоғары корпоративтік қызметкерлердің табысы және кейінге шегерілген табыс (жұмысшылар мен жұмыс берушілердің әлеуметтік сақтандыру жүйелеріне жасаған түрлі жарналары) арасында жеткілікті айырма жасамайды. Сондықтан экономикада өндірілген және бөлінген табыс туралы толық сурет алу үшін есептерді қайта жинақтау қажет. Бірақ мұндай есептерді жүргізу үшін қажетті егжей-тегжейлі ақпарат көбінесе қолжетімді емес немесе тек тым қымбат бағамен ғана қолжетімді. АҚШ-тың мемлекеттік статистикалық қызметкерлері «Өкінішке орай, қаржы секторы ұлттық есептерде ең нашар өлшенетін секторлардың бірі» екенін ашық мойындайды. Бұл жағдайдың ерекшелігі – қазіргі таңда қаржы секторы халықаралық операцияларға үстемдік етеді және әлемдік экономиканың даму бағытына күшті әсер етеді. Демек, әлемдік экономиканың жүйелі, толық және салыстырмалы деректері жоқ жетекші секторы осы қаржы секторы болып табылады.

Статистиктердің сын-пікірлері

Статистиктер ұлттық есептер деректерін қолдана отырып, халықаралық статистикалық салыстырулардың дұрыстығын сынап, нақты әлемде бағалаулар көрінетіндей болғанымен, біркелкі құрастырылмайтынын айтады. Мысалы, Йохен Хартвиг мынадай деректер келтіреді: "1997 жылдан бері АҚШ пен ЕО арасындағы нақты ЖІӨ өсу қарқынының айырмашылығын түгелдей 1997 жылдан кейін АҚШ-та енгізілген дефляциялау әдістемесіндегі өзгерістермен түсіндіруге болады, бірақ Еуропада мұндай жағдай байқалмайды немесе өте шектеулі көлемде ғана байқалады". Ұлттық есептердің "ерекшелігі" – олар халықаралық салыстыруларды дереу жасауға мүмкіндік береді, бірақ сыншылардың пікірінше, мұқият қарағанда сандар көрінетіндей салыстырмалы емес. Соның салдарынан саясаттанушылар сандардың артындағы техникалық мәліметтерді толық айтпай, оңай салыстырулар жасап жүреді, ал техникалық мәліметтер толық айтылса, мұндай салыстырулар ғылыми тұрғыдан негізсіз болып табылар еді (немесе кем дегенде күмәнді). Ұлттық есептердің күшті және әлсіз жақтары олардың көптеген дереккөздерге негізделгендігінде. Күшті жағы – бағалаудың сенімділігін анықтау үшін дереккөздер мен деректер жиынтықтары арасында көптеген тексерулер жүргізуге болады. Ал кемшілігі – әртүрлі деректер жиынтығынан жасалған қорытындылардың саны деректердегі қателерді арттырады және қателік шегін анықтауды қиындатады. Деректердің сапасы жиі сынға ұшырайды, себебі "деректер" деп көрсетілетін нәрселер шын мәнінде тікелей байқаулар емес, математикалық модельдерден алынған бағалаулардан ғана тұрады. Бұл модельдер "көрсеткіштік үрдістер" үшін алынған үлгілік деректерге сүйене отырып, нақты деректердің мәнін болжауға арналған. Мысалы, егер X, Y және Z айнымалылары өссе, онда P айнымалысы да өседі деп байқауға болады. Мұндай жағдайда P немесе оның құрамдас бөліктерін тікелей зерттеудің қажеті жоқ, X, Y және Z үшін тренд деректерін алып, оларды математикалық модельге енгізу жеткілікті, содан кейін P-нің мәні қандай болатынын болжауға болады. Статистикалық зерттеулер өте қымбатқа түсуі немесе ұйымдастыруы қиын болуы мүмкін, немесе деректерді мерзімге сәйкес тез дайындау қажет болғандықтан, статистиктер деректерді өндірудің арзан, жылдам және тиімді әдістерін табуға тырысады, қолда бар деректерге немесе оңай алуға болатын деректерге негізделген қорытындылар арқылы. Бірақ бұл тәсілге қарсылық бар – әлдебір жағдайда дұрыс деректерді табысты алуға болатын болса да, деректердің дәлдігі мен сапасы төмендейді. Болжамдық бағалауларда нақты эмпирикалық негіздер болмауы мүмкін, ал айнымалылардың шамаларындағы ауытқулар бағалау немесе интерполяция процедурасымен "тегістеледі". Айнымалының күтпеген үлкен ауытқуын математикалық модельмен болжау қиын, себебі модельдің сипаттамалары болашақ үрдістің орташа заңға және өткеннің үлгілеріне сәйкес келетінін болжайды. Тікелей зерттеулерден алынған жеткілікті және толық бақылау деректері болмаса, жасалған көптеген статистикалық қорытындыларды шын мәнінде тексеру мүмкін емес. Осыдан кейін бағалаулар туралы айтатын нәрсе – олар "бұрынғы және басқа да бір мезгілдегі деректерді ескере отырып, мүмкін, шамалы дәл". Статистиктердің мұндай қарсылыққа әдеттегі жауабы – бағалау үшін негіз ретінде барша зерттеу деректері болуы керек және деректерде қателер мен дәлсіздіктер болса да, қателік шегін қолайлы шектерде ұстайтын әдістерді табуға болады.