Кіріспе

Геллеруп – Данияның Орхус қаласындағы Брабранд ауданындағы шағын аудан. Бұл аудан бұрын қала маңындағы елді мекен болған, бірақ қазір қаламен толыққандай бірігіп кеткен. Геллеруп ауданы бірнеше табиғи көрмелі орындарымен, жеке үйлерден тұратын шағын аудандарымен, биік қабатты үйлермен және өнеркәсіптік паркімен ерекшеленеді. "Геллеруп" атауы көбінесе аудан ішінде орналасқан және Товешёй және Геллеруп саябағын (Gellerupparken) қоса алғанда, бірнеше тұрғын үй аудандарын қамтитын Геллеруп жоспарының (Gellerupplanen) үлкен тұрғын үй ауданы мен тұрғын үй жобасын білдіреді. Бұл жобада әлемнің көптеген елінен келген адамдар тұрады.

Тарих

1960 жылдардың соңында күрт туындаған тұрғын үй мәселелерін шешу үшін Brabrand Housing Cooperative бастама көтеріп, Gellerup жоспарын қаржыландырды. Оны архитекторлар Кнуд Блах Петерсен мен Могенс Харбо жобалаған, олар Ле Корбюзьенің функционалистік идеяларымен шабыттанды. Gellerup жоспары 1968-1972 жылдар аралығында салынды, құрамында екі көршілес аймақ – Gellerupparken және Toveshøj орналасқан, олар тиісінше 1824 және 624 пәтерді қамтиды, жалпы саны 2448 пәтер. Ғимараттар әдеттегідей үлкен жиналмалы бетон плиталардан салынған, биік бетон үйлермен сипатталғанымен, жобаның ерекше архитектуралық құндылығы бар. Gellerup жоспары Даниядағы ең ірі тұрғын үй жобасы болып табылады, онда шамамен 8000 адам тұрады, бірақ бастапқыда 6000 пәтерде одан екі есе көп адамды орналастыру жоспарланған. Gellerup жоспары мен оның инфрақұрылымы архитектуралық және функционалдық тұтас бірлік ретінде салынды, сонымен бірге ол өзін-өзі қамтамасыз ететін спутниктік қала ретінде де жұмыс істейді. Бұған мектептер, балабақшалар, спорт кешендері, жергілікті қоқыс өртеу зауыты (орталық жылумен жабдықтауды қамтамасыз етеді), шіркеу, кітапхана және бастапқыда пошта бөлімшесі, банк, стоматолог, дәрігерлер, жалпы және азық-түлік дүкендері, супермаркеттер, мейрамханалар, кафелер, шаштараздықтар және кинотеатр сияқты түрлі дүкендер мен қызметтерді ұсынған үлкен сауда орталығы кіреді. Бұл дүкендер мен құрылыстардың барлығы бастапқыда Brabrand Housing Cooperative арқылы тұрғындардың өздері иеленген және демократиялық принциптер бойынша басқарылған, бұл социалистік идеяға негізделген. Меншік және басқару құрылымы осы жылдардан бері түрлі себептермен көп өзгерген, бірақ архитектуралық ерекшеліктері сақталған. Gellerup жоспарының жеке пәтерлері кең, блоктар арасында ашық кеңістіктер қарастырылған. Олар ванна бөлмелерімен (кейбіреулерінде екі), орталық жылу жүйесімен (жылы су айналымы) жабдықталған, ал энергия жергілікті қоқыс өртеу зауытында өндіріледі, күнделікті жиналатын қоқыс арнайы түтік жүйесі арқылы әр пәтерге жеткізіледі. Бұл 1960 жылдардың басында Орхус тұрғындарының көпшілігі үшін өте жайлы және заманауи болып саналды.

Сауда-саттық

Қазіргі кезде City Vest деп аталатын сауда орталығын бастапқыда Tougård архитектура фирмасы мен Nieport & Co инженерлік компаниясы жобалаған. Алғашқы кездері сауда орталығы Геллеруп орталығы деп аталды және ғимараттар 1972 жылы аяқталды. 45 000 м² ауданы бар екі қабатты ғимарат, сол кезде Даниядағы ең ірі сауда орталығы болды және Brabrand тұрғын үй кооперативіне бір бөлігі тиесілі болды. Қазір ол үшінші орында тұр. Геллеруп орталығы бастапқыда үлкен пайда тапты, бірақ оның бір бөлігі тиімсіз инвестицияланды, ал тұрғын үй жобаларының басқа да бірлескен меншіктегі элементтері (мысалы, жүзу бассейні) онша сәтті болмады. Ақырында кооператив өз үлесін сатты, ал Геллеруп орталығы 1976 жылы банкротқа ұшырады. Baltica сақтандыру компаниясы Геллеруп орталығын 125,7 миллион кронға сатып алып, 1980 жылы ғимаратты қайта жаңартып құрды. Сауда орталығының атауы City Vest деп өзгертілді. Бүгінде City Vest Danica Pension компаниясына тиесілі және норвеждік Steen & Strøm сауда орталығы компаниясы басқарады. Bazar Vest – Геллеруп жоспарының солтүстік бөлігінде орналасқан базар, ол даттық Olav de Linde құрылыс компаниясына тиесілі және дамытылған, дүкендерін көбінесе иммигранттар жалға алады. Базар 2006 жылы интеграция саласындағы еңбектері мен жетістіктері үшін «Erhvervslivets Ridderkors» сыйлығын жеңіп алды. 2009 жылы 9 000 м² кеңейтілгеннен кейін, қазір ол шамамен 110 сауда орынына ие, ал Bazar Vest веб-сайтында апта сайын шамамен 30 000 адам келеді (демалыс күндері 10 000 адам) деп мәлімдейді.

Ғибадат орындары

Гримхой мешіті (даниялық) Геллеруп ауданында орналасқан. Мешіт имамдары бірнеше рет дау тудырды. Олар шариғат заңы бойынша, жұбайына опасыздық жасаған адамды таспен атқылауға немесе қамшымен соғуға болады деп үйретті. 2014 жылдың жазында Гримхой мешітінің имамы Абдалла Халид Исмаил (Абу Билал) Берлиндегі мешітке барып, жұма намазы кезінде Құдайдан барлық «ционистік еврейлерді» жоюды сұрады. Намаз түсіріліп жатқандықтан, неміс билігі имам Әбу Билалды жеккөрушілік сөздер айтқандығы үшін кінәлі деп тапты және 10 000 евро (шамамен 75 000 даниялық крона) айыппұл салды. Мешіт имамдары мен бұрынғы төрағасы Усама Эль Саади де бірнеше даниялық БАҚ-та, соның ішінде 2014 жылғы DR телеарнасының деректі фильмінде Ирак және Леванттың Ислам мемлекетіне деген қолдауын білдірді. 2014 жылы аймақтық полиция органдары (даниялық: Østjyllands Politi) Геллеруп ауданынан Сирия мен Ирактағы соғысқа қатысу үшін келген 27 адамның 22-сі Гримхой мешітіне барып келгенін анықтады. 2015 жылы саясаткерлер мешітті жабуды талап етті. Қоғамдық сыннан кейін мешіт саясатын өзгертіп, мұсылмандардың басқа мұсылмандарға қарсы соғысқа қатыспауын ұсынды. Дания билігі соғысқа шақырудың азайғаны үшін мешітке де үлес қосты. 2016 жылы журналистер жасырын камерамен мешітке барып, имам Әбу Билал күйеулеріне опасыздық жасаған әйелдерді таспен атқылап өлтіруге, ал иманды еместерді (рамазан айында ораза ұстамағандарды) өлтіруге үгіп айтты. Көп жылдар бойы мұсылман (және басқа да) ұйымдары Геллерупте мешіт салуға жұмыс істеді. Жоба әлі жоспарлау және қаржы жинау кезеңінде, бірақ Архус және Данияда оны қолдаушылар мен қарсыластар арасында пікірталас пен демонстрация тудырды. 2017 жылы Гримхой мешітінің қауымдық лидерлері Геллеруппаркендегі Brabrand және Биспепаркен ауданындағы Loyal To Familia қылмыстық топтары арасында келісімге келтіруге араласты. Лидерлер бұл рөлді қабылдады, өйткені топ мүшелері мен олардың ата-аналары мешітті құрметтейді және ата-аналар балаларын жоғалтудан қорқады.

Деградация

Геллеруппаркеннің бетон ғимараттары құрылыс ақауларына байланысты, салынысымен бірге кең ауқымды және қымбат жөндеуге мұқтаж зақымдарға ұшырады. Әлде 1991 жылдан бастап, шығындарды қысқарту мақсатында бұзу ұсынылған, бірақ оның орнына жаңарту жұмыстары қолға алынды.

Гетто тізімі

2014 жылы Геллеруппаркен ауданының халқы гетто тізімінің барлық 5 талабын орындады: 80% мигранттар немесе Батыс емес елдерден келген мигранттардың ұрпақтары болды, 52,3% жұмыссыз, 4,76% дербес қылмыстық жаза алған. 30-59 жастағылардың 57,1%-ы бастауыш біліммен ғана шектелді. 2017 жылғы тізімді жаңарту кезінде Геллеруп 5 талаптың 4-ін орындады. 2018 жылы қаланың құлдырауына жауап ретінде 600 пәтерден тұратын қоғамдық тұрғын үй кешенінің тоғыз ғимаратын бұзу туралы шешім қабылданды. Тұрғындар көшіп кетуге мәжбүр болды, ал олардың орнына меншікке және бизнеске арналған жаңа үйлер салынды.

Қайта жаңғыру

2007 жылы әлеуметтік құлдырауды тоқтату мақсатында "Мастерплан" (Helhedsplanen) іске қосылды. Жоспар аймақтағы өмір сапасын жақсартуға бағытталған, оның бюджеті 452+ миллион крон (75-80 миллион доллар) көлемінде, ал 2012 жылға дейін 432,6 миллионы іске асырылды. Жоба Геллеруппаркен мен Товешойді қиын жағдайдағы тұрғын үй ауданынан тартымды қалалық ауданға айналдыруды көздейді. Жоба айналысында, әсіресе тұрғын үйлерді бұзу және әсер еткен тұрғындардың қатысуынсыз жүргізілуіне қатысты пікір қақтығыстары туды. Бұл бірнеше қоғамдық наразылық акцияларын және Brabrand тұрғын үй кооперативінің сын-ескертпелерін қамтиды.

Көлік

2-айналма жолдың батысында орналасқан және Silkeborgvej тас жолымен бөлінген Геллеруп көлік тұрғысынан стратегиялық түрде ыңғайлы және оған қол жеткізу оңай. Геллеруп айналасындағы шағын аудандармен бірнеше автобус бағыттары арқылы байланысты.