Кіріспе

Түрi үйлерi
"Люстрон үйi" деп аталатын жеке үйлер.

Люстрон үйлерi – екінші дүниежүзiлiк соғыстан кейiнгi АҚШ-та, Чикаголық өнеркәсiпшi және ойлап табушы Карл Страндлундтың, отанға оралған әскерлерге үйлер жетiспеуiне жауап ретiнде әзiрленген, алдын ала дайындалған эмальды болаттан жасалған үйлер. Олардың күтiмi аз, өте берiк болуы тиiс едi, және дәстүрлi ағаш және гипстен жасалған үйлердi жөндеуге немесе бояуға уақыты немесе қызығушылығы жоқ заманауи отбасыларды тартуға мүмкiндiк беретiнi күтiлген. Компанияның Қайта құру қаржы корпорациясынан алған бастапқы несиелерiн төлей алмауына байланысты 1950 жылы Люстрон өндiрiсi тоқтатылды. Люстрон өндiрiсiнiң қысқа мерзiмi iшiнде 2000-нан астам үй салынды, олардың көпшiлiгi бүгiнгi күнге дейiн қолданылуда. Бiрнеше үй Ұлттық тарихи орындар тiзiлiмiне енгiзiлдi.

Даму

1947 жылдың қаңтар айында жаңа құрылған Lustron Corporation компаниясы 12,5 миллион долларлық Қайта құру қаржы корпорациясының несиесін алғандығын хабарлады. Бұл несие шыны эмальмен қапталған болат панельдерден жаппай өндірілетін жиналмалы үйлерді жасауға бағытталған. Чикаго қаласындағы өнеркәсіпші және ойлап табушы Карл Стрэндлунд басшылығымен, бұрын жиналмалы жанармай бекеттерін салумен айналысқан Lustron компаниясы "ауа-райына, тозуға және уақытқа тойтарыс беретін" үй ұсынды. Strandlund's Lustron Corporation, Chicago Vitreous Enamel Corporation бөлімшесі 1947 жылы 15 000 үй, ал 1948 жылы 30 000 үй салуға кірісті. 1949 жылғы наурызда "Колумб диспэч" газетінде жарияланған мақалада бұл үйлер 8 500 – 9 500 долларға сатылғаны айтылды – бұл салыстырмалы дәстүрлі тұрғын үйлерге қарағанда 25 пайызға арзан. Алайда, 1949 жылдың қарашасына қарай Lustron үйлерінің орташа сату бағасы 10 500 долларға жетті. Белгілі Lustron үйлерінің көпшілігі Алясканы қоса алғанда, АҚШ-тың 36 штатында салынды. Бірақ, кейбіреулері мұнай өнеркәсібі қызметкерлерінің отбасылары үшін Венесуэлада да салынды. Жақсы көңіл күйді арттырып, еңбекті азайту жолы ретінде жарнамаланған Lustron үйі "барлық отбасы үшін жаңа және бай тәжірибе" сыйлайтынын, онда "ананың көбірек уақыты болады", "балалар аз уайымдайды" және "әкесінің көбірек демалыс уақыты болады" делінді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, болатқа ішкі сұраныс өндірістен асып, федералды үкімет оның бөлуін қадағалады. Стрэндлунд Standard Oil компаниясының жаңа жанармай бекеттерін салу үшін оның фарфор эмальмен қапталған панельдеріне тапсырыс алды. Ол болаттан жасалған бұйымдарды беруді сұрады, бірақ оған бас тартылды. Алайда, Трумэн әкімшілігі кезінде Тұрғын үй жөніндегі жеделдетуші Вилсон Уайатт Стрэндлунд жанармай бекеттерінің орнына болат үйлерді өндірсе, болат қолжетімді болады деп кеңес берді.

Түстер параметрлері

Огайо тарихы қоғамы төрт сыртқы түсті мойындайды: "Серф көк", "Көкжұлдыз сұр", "Майс сары" және "Шөл қоңыр". Жылдар бойы қате айтылған, көк-жасыл, жасыл, қызғылт және ақ түстер қолданылған деген мәліметтер бар. Терезе жиектері көбінесе піл сүйегі түсінде болған, бірақ алғашқы үлгілерде "Серф көк" үлгілерінде сары жиектер қолданылған. Westchester Deluxe екі бөлмелі үлгілерінде асхана мен жатын бөлмелерінде қосымша үш бөліктен тұратын терезелер болған. Westchester Deluxe үш бөлмелі үлгілерінде асханада және екі жатын бөлмеде, сондай-ақ қонақ бөлмесінің шығыңқы бөлігінде үш бөліктен тұратын терезелер кездесетін. Westchester Standard желісінде шығыңқы терезелер болмаса да, Westchester Deluxe екі бөлмелі үлгісіндегідей бөлмелерде үш бөліктен тұратын терезелері болған. Newport екі және үш бөлмелі үлгілерінде шығыңқы терезелер болмаған, бірақ асхана/қонақ бөлме аймағында үш бөліктен тұратын терезелер ұсынылған. Meadowbrook үйінің үлгісі, дизайнның Ньюпорт желісіне ұқсас, асхана/қонақ бөлме аймағында екі үш бөліктен тұратын терезе беретінін көрсетеді.

Шатыр, еден және басқа бөлшектер

Шатыр да фарфор эмальмен жабылған болаттан жасалған плиткалардан тұрды, олар қыстырмалы түрде орнатылған. Алдыңғы және артқы есіктердің әрқайсысы мөлдір, толқынды әйнектен жасалған бір жарықтан тұрды. Жоғарыдағы кестеде көрсетілгендей, «Вестчестер Делюкс» модельдеріндегі едендер асфальт плиткасынан жасалған, ал басқа модельдерде («Вестчестер Стандарт», «Ньюпорт» және «Медоубрук») едендер «сатушының таңдауы» ретінде орнатылған. 2006 жылы Quantico-ның 58 Lustron үйі тегін берілді (өтініш пен 8000 долларлық ақша салыммен), бірақ тек бір адам ғана үйді алуға келісіп, ол бөлшектелген күйде Делавэр штатына көшіріліп сақталды. 2006 жылы Quantico-ның 23 Lustron үйі бұзылып, 2007 жылы тағы 34 үйі қиратылды. Базада қалған екі үй Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген және қазіргі уақытта техникалық қызмет көрсету ғимараттары ретінде пайдаланылуда.

Сақтау

36 штатта шамамен 1500 "Люстрон" үйі әлі де сақталып қалған. Көптеген үйлерге қосымша бөлмелер салынған, ас үйлері жөнделген, винил терезелер, композиттік шатырлар, жаңа жылыту жүйелері орнатылған, қабырғалары кеспе таспен қапталған, сыртқы жағы боялған және сайдинг жабылыпты. Кейбіреулері бөлшектелген, басқа жерге көшіріліп, қайта құрастырылған. 2013 жылы Вирджиния штатының Арлингтон қаласынан қалпына келтірілген "Вестчестер Делюкс" (шешесі мен шатыры жоқ) Огайо штатының Колумбус қаласындағы Огайо тарихы қорының ішінде қайта құрастырылды. Бұрын ол Манхэттендегі Қазіргі заманғы өнер мұражайында (MoMA) бірнеше ай бойы жартылай жиналған күйінде (жатын бөлмелерізсіз) қойылған болатын. Үй кем дегенде 2024 жылға дейін Колумбуста көрмеге қойылған. "Люстрон" үйлерінің иелерінің шағын тобы үйлерінің бастапқы күйін сақтап, басқаларды да солай етуге шақырып отыр, сонымен қатар толыққанды түпнұсқа "Люстрон" үйлерінің көп саны бар. Уақыт өте келе, "Люстрон" үйлерінің иелері көбінесе "Thor" фирмасының кір жуғыш/ыдыс жуғыш машинасынан айрылып, ал суық аймақтарда төбедегі сәулелі жылу жүйелері жиі ауыстырылыпты.

Қауіптер

Бұзу жұмыстары Lustron үйлеріне қауіп тудыруда, өйткені жылжымайтын мүліктің құнының өсуі жаңадан салынған, кең үйлерді іздейтін сатып алушыларды қызықтырады. Lustron үйлерінің сақталуына қауіп төндіретін басқа да факторлар: қауіпті ауа райы (торнадолар, дауылдар), көлік соқтығысуы немесе басқа да зақымданулар, сондай-ақ жергілікті жерлерінде жоспарлау/қорғау/эстетикалық заңнаманың жетіспеуі.

Ағымдағы жағдай

Көптеген Люстрон үйлері бүгінге дейін сақталған, олардың кейбіреулері жеке тұрғын үйлер ретінде немесе Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген маңызды мүліктер болып табылады. Джермен көшесі тарихи ауданындағы Люстрон үйлері – Нью-Йорк штатындағы ерекше топтама және тарихи аудан.