Кіріспе

Кез келген ағзаның дәнекер тіні жасушасы. Строма жасушалары немесе мезенхималық строма жасушалары – сүйек кемігінде көптеп табылатын, бірақ организмнің кез келген жерінде кездесетін дифференциацияланатын жасушалар. Строма жасушалары кез келген ағзаның дәнекер тіні жасушаларына айналуы мүмкін, мысалы, жатыр қабықшасы (эндометрий), простата, сүйек кемігі, лимфа түйіндері және жұмыртқалық бездерде. Олар – сол ағзаның паренхималық жасушаларының жұмысын қолдайтын жасушалар. Ең көп таралған строма жасушалары – фибробластар және перициттер. Строма термині латын тіліндегі *stromat* ("жатын төсегі") және ежелгі грек тіліндегі στρῶμα ("жатын") сөздерінен шыққан. Строма жасушалары организмнің иммундық жауабының маңызды бөлігі болып табылады және көптеген механизмдер арқылы қабынуды бақылайды. Олар гематопоэтикалық жасушалардың дифференциациясына және қажетті қан элементтерінің қалыптасуына да көмектеседі. Строма жасушалары мен ісік жасушалары арасындағы өзара әрекеттесудің қатерлі ісіктердің өсуіне және дамуына елеулі әсер ететіні белгілі. Бұдан өзге, жергілікті цитокин желілерін (мысалы, M-CSF, LIF) реттеу арқылы сүйек кемігінің строма жасушалары адам гематопоэзіне және қабыну процестеріне қатысады. Дерма қабатындағы строма жасушалары, эпидермиске (терінің жоғарғы қабатына) жақын орналасқан жасушалар, жасуша бөлінуін күшейтетін өсу факторларын бөліп шығарады. Бұл эпидермистің төменгі қабатының жаңаруын қамтамасыз етеді, ал эпидермистің жоғарғы қабатындағы жасушалар организмнен үнемі "қыртыстап" түсіп отырады. Сонымен қатар, строма жасушалары қабыну реакцияларында және қабыну ошағындағы жасушалардың мөлшерін бақылауда маңызды рөл атқарады.

Стромалық жасушаны анықтау

Стромальды жасушаны анықтау маңызды, себебі бұл мәселе бұрын қиындық туғызған. Нақты анықтама болмағандықтан зерттеулер бір-бірімен байланыса алмай, білім алмаса алмады, өйткені стромальды жасуша жеткілікті анықталмаған және оны көптеген есімдермен атаған. Қазіргі уақытта стромальды жасуша мезенхималық стромальды жасуша (MSC) деп аталады. Ол гематопоэтикалық емес, көп потенциалды және өзін-өзі көбейтуге қабілетті. Осы факторлар оны жасушалық терапияның және тіндерді жаңарудың тиімді құралына айналдырады. Мезенхималық жасуша болу – бұл дәнекер тіндер, қан тамырлары және лимфалық тіндер сияқты әртүрлі жасушалар мен тіндерге даму мүмкіндігін білдіреді. Адам лейкоциттерінің антигенінің (HLA DR) төмен деңгейі MSC-лерді гипоиммуногенді етеді. MSC-лер үш түрлі жасушаға дифференциациялану қабілетіне ие, олар остеобласттарға, хондроциттерге және адипоциттерге айнала алады. Көпшілігі сүйек миында табылса да, ғалымдар стромальды жасушалар әртүрлі тіндерде де кездесетінін біледі. Оларға майлы тіндер, эндометрий, синовиальді сұйықтық, тіс тіндері, амниондық мембрана және сұйықтық, сондай-ақ плацента жатады. Жоғары сапалы стромальды жасушалар плацентада орналасқан, себебі олар жас. Сонымен қатар, ісік стромасы негізінен базальді мембранадан, фибробластардан, жасушадан тыс матрицадан, иммундық жасушалардан және қан тамырларынан тұрады. Әдетте, стромадағы иесінің жасушаларының көпшілігі ісікке қарсы қабілеттерімен сипатталады. Дегенмен, қатерлі ісік кезінде строма өзгеріске ұшырап, өсуге, инвазияға және метастаздауға ықпал етеді. Бұл өзгерістерге карциномамен байланысты фибробластардың (CAF) пайда болуы кіреді, олар реактивті тіндердің стромасының маңызды бөлігін құрайды және ісіктің прогрессиясын реттеуде маңызды рөл атқарады. Тері қатерлі ісігінің кейбір түрлері (базальді жасушалы карциномалар) денеге тарала алмайды, өйткені қатерлі жасушалар бөлінуді жалғастыру үшін жақын жердегі стромальды жасушаларды қажет етеді. Ісік өсу факторларының жоғалуы ісік денеге тараған кезде басқа органдарға таралуына кедергі келтіреді. Строма қатерлі емес жасушалардан тұрады, бірақ ісік жасушаларының өсуіне мүмкіндік беретін жасушадан тыс матрицаны қамтамасыз ете алады. Стромальды жасушалар сондай-ақ азот оксидін өндіру арқылы Т жасушаларының көбеюін шектей алады, бұл иммундық қабілеттің төмендеуіне әкеледі.

Болашақтағы терапияда қолдану

MSC-ді көптеген ауруларды емдеуде пайдалануға болады. MSC-нің маңызды ерекшелігі – олар иммундық жүйеден дерлік анықталмайды. Стромалық жасушаларда иммундық жауапты тежеуші серин протеазалары болады. Олар сондай-ақ иммундық жүйеге қатысты рецепторларды тасымайды немесе жауап беруге жеткілікті концентрацияда емес. Бұл MSC жасушалық терапиясының болашағы үшін маңызды, себебі иммундық жауаптан туындаған жағымсыз әсерлердің болу ықтималдығы төмен. Көптеген склероз және ревматоидты артрит сияқты аутоиммундық аурулар, жаралардың жазылуы, ТЖСЖ, тіпті жедел тыныс жетіспеу синдромы (COVID-19 салдары) саласындағы зерттеулер үміт береді. Стромальды жасушалар белгілі және белгісіз бөлшектерге тиімді жауап беру үшін иммундық жүйені реттейтін ортаны жасауға қабілетті. MSC-ні пайдалану тоқтатылуының себебі – жасушалардың организмдегі (in vivo) қызметі туралы білімнің жетіспеуі. Осы жасушалардың көп бөлігі зертхана жағдайында зерттелді, бұл кейде байқалатын әсерлерді өзгертеді. Дегенмен, жасушалық терапияның тінді жаңару, иммундық жүйені реттеу және ісікке қарсы препараттарды таратудағы әлеуеті зор.