Кіріспе

Күн сәулесін тіркеу құрылғысының түрі

Кемпбелл-Стокс тіркегіші (кейде Стокс шар деп аталады) – күн сәулесін тіркеу құрылғысының бір түрі. Оны 1853 жылы Джон Фрэнсис Кэмпбелл ойлап тапты және 1879 жылы сэр Джордж Габриэль Стокс жетілдірді. Кэмпбеллдің бастапқы дизайны үлкен шар тәрізді линзадан тұрады, ол ағаш ыдысқа орналастырылып, күн ыдысқа із қалдырады. Стокс жасаған жаңалық – металдан корпус жасау және шардың артына карта ұстағыш орнату болды. Бұл құрылғы күннің жарқырап тұрған сағаттарын тіркеуге арналған, осы сағаттар картаны күйдіріп тесік жасайды. Бұл негізгі құрылғы бүгінгі күнге дейін аз өзгерістермен қолданылып келеді. Ол АҚШ-тан тыс елдерде кеңінен қолданылады (АҚШ Ұлттық ауа райы қызметі көбінесе Марвин күн сәулесін тіркеу құрылғысын пайдаланады).

Технология

Кристалл шардың диаметрі әдетте 10 см (4 дюйм) болып келеді, және ол күн сәулелерін арт жағында орналасқан картаға шоғырландыру үшін жасалған, сондай-ақ тұғырға орнатылған. Карта жылдың әртүрлі мезгілінде күннің биіктігін ескере отырып, үш қабаттасқан ойықтармен бекітіледі. Әр күндік жазбалар бір картаға түсіріледі. Солтүстік жарты шардан қысқы карталар 15 қазаннан 29 ақпанға дейін, күн мен түн теңелу карталары 1 наурыздан 11 сәуірге дейін және 3 қыркүйектен 14 қазанға дейін қолданылады. Осылайша, жазғы карталар 12 сәуірден 2 қыркүйекке дейін қолданылады. Әр картада сағат көрсетілген, ортасында жергілікті түскі уақыт орналасқан және ондықтармен оқылады. Солтүстік жарты шардан максималды мөлшерде күн сәулесін тіркеу үшін құрылғы оңтүстікке қаратылған тұғырға орнатылады. Құрылғыны ғимараттардың, ағаштардың немесе ту қондырғыларының күн сәулесін кедергілемейтін жерге орналастыру маңызды. Полярлық аймақтар үшін стандартты құрылғыға енгізілген өзгеріс – жазғы кезеңде 24 сағат бойы аспанда болатын күн сәулесін тіркеу үшін екінші, солтүстікке қаратылған шар мен картаның қосылуы.

Артықшылықтар

Бұл типтегі жазғыш құрылғының басты артықшылығы – оның қарапайымдылығы және қолданудың жеңілдігі. Онда жылғалы бөліктер жоқ, сондықтан оған аз күтім қажет. Құрылғыны әлемнің кез келген жерінде, конструкциясына ешқандай өзгеріс енгізбей немесе минимал өзгерістермен пайдалануға болады. Электр қуатымен жұмыс істейтін пиранометрлер де осы жұмысты атқара алады, бірақ Кэмпбелл-Стокс жазғышы күн энергиясын пайдаланады.

Кемшіліктер

Күн аспанда төмен тұрған кезде картаны толық күйдіруге жеткілікті күші болмауы мүмкін, сондықтан көзге көрінетін күн сәулесіне қарағанда, тек жарқын күн сәулесінің мөлшерін ғана өлшеуге болады. Бұл көбінесе таңертең және кешке кездеседі. Жаңбыр картаны алып тастағанда жыртып алуы мүмкін, соның салдарынан оқу қиынға соғады. Қатты қыраулы аймақтарда және мұз жауған кезде шарды тазалау қиын болуы мүмкін және күн қайтадан шыққанша оны алып тастауға үлкермеуі мүмкін. Сондай-ақ, ол шыны шарға жиналатын шаң, кір немесе құстың құрғаған нәжісі сияқты сыртқы, ауа-райына байланысты емес факторларға ұшырайды, сондықтан оны жиі тексеру және тазалау қажет. Ең үлкен мәселе – карталарды оқу. Күннің бұлттармен жабылып, ашылып тұратын күндері, картадағы күю деңгейі 30 секундта да, 5 минутта да бірдей болуы мүмкін. Осылайша, картадан алынған мәліметтер әр бақылаушы үшін әртүрлі болуы мүмкін. Германиядағы автоматты құралдармен салыстыру, жаз айларында екі өлшеу жүйесінің айырмашылығы күніне 4 сағатқа дейін жететінін көрсетті. Орташа айырмашылық -0.23 сағатты құрады, яғни Кэмпбелл-Стокстер жазғышының көрсеткіштері автоматты құралдардан жоғары. Құралдардың бағасы 500-2000 АҚШ доллары аралығында.