Тареке Масуд: Бангладештің тәуелсіз кино режиссерінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Бангладеш режиссері Тарек Масуд (6 желтоқсан 1956 – 13 тамыз 2011) – Бангладештің тәуелсіз кинорежиссері, кино өндірушісі, сценарист және лирик. Ол алғашқы табысын «Мұқтир ғана» (1995) және «Матир Мойна» (2002) фильмдерімен жеткізді, олар үшін ол үш халықаралық жүлде жеңіп алды, соның ішінде 2002 жылғы Канн кинофестиваліндегі «Директорлардың онкүндігі» бағдарламасында Халықаралық сыншылардың FIPRESCI жүлдесін жеңіп алды. Бұл фильм Бангладештің «Үздік шетел тіліндегі фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ие болуға үміткер болған тұңғыш туындысы болды. Масуд 2011 жылғы 13 тамызда Маникгандж қаласынан Дакаға оралып келе жатқанда, Дака-Арича тас жолындағы жол апаты салдарынан қаза тапты. Ол «Қағаз гүлі» (Kagojer Phool) фильмін түсіріп жатқан еді. 2012 жылы ол Бангладештің екінші жоғары азаматтық наградасы – Экушей Падакпен қайтыс болғаннан кейін марапатталды. 2013 жылы Нью-Йорк университетінің Азия/Тынық мұхиты/Америка институты және Оңтүстік Азия ынтымақтастығы жобасы оның фильмдерінің алғашқы Солтүстік Америкалық ретроспективасын ұйымдастырды.

Өмірбаян

Масуд 1956 жылғы 6 желтоқсанда Шығыс Пәкістанның Фаридпур ауданындағы Бханга Упазиласындағы Нурпур ауылында дүниеге келген. Ол Нұрпур ауылында өсіп, ислам мектебінде (медреседе) білім алған. 1971 жылы 9 айлық Азаттық соғысы оның білімін үзуге дейін ол сегіз жыл медреседе оқыды. Соғыстан кейін ол жалпы білім беру жүйесіне еніп, Нотр-Дам колледжін бітіріп, Дакка университетінде тарих мамандығы бойынша магистратураны аяқтады. Тарек университет кезінде киноқайырымдастықтар қозғалысына қатысып, 1982 жылы өзінің алғашқы фильмін – «Адам Сурат» (Ішкі күш) атты Бангладеш суретшісі С.М. Сұлтан туралы деректі фильмін түсірді. Оның 1971 жылғы Азаттық соғысы туралы «Муктир Гаан» (Азаттық әні) атты 1995 жылғы толық метражды деректі фильмі рекордтық көрермендерді жинап, культты классикаға айналды. Ол соғыс тақырыбында көптеген фильмдер түсірді, олардың ішінде «Муктир Кота» (Бостандық сөздері, 1999), «Нарир Кота» (Әйелдер мен соғыс, 2000) және «Нарошундор» (Шаштараздық дүкен, 2009) бар. 2002 жылы ол балалық шағындағы медреседегі тәжірибесіне негізделген «Матир Мойна» (Саз құсы) атты көркем фильмін аяқтады. Ол кино жасау қызметінің аясында Бангладеште тәуелсіз кино қозғалысының негізін қалаушылардың бірі болды. 1986 жылы Тарек Бангладештегі тәуелсіз кино жасаушылардың жетекші платформасы – Бангладештің қысқаметражды фильмдер форумының құрылтайшы мүшесі болды. 1988 жылы ол елдегі алғашқы Халықаралық қысқа және деректі фильмдер фестивалін ұйымдастырды, ол бүгінге дейін екі жылда бір рет өткізіліп келеді. Ол фильмдерін көрсету тәсілімен, елдің шалғай қалалары мен ауылдарын аралап, көшпелі проектормен жүріп «Кино сатушысы» деп те аталды. Оның әйелі, американдық киномонтаждаушы Кэтрин Масуд оның шығармашылық серігі болды. Олар «Адам Сурат» фильмін аяқтаған кезде танысып, келесі екі онжылдық Audiovision өндіріс үйі арқылы бірге фильмдер түсіруге арнады. Олар бірлесіп сценарийлер жазып, көбінесе режиссерлікпен айналысып, фильмдерімен ел мен әлемді аралады. Кэтрин олардың барлық жұмыстарын монтаждады. Топ мүшелері азаттық күрескерлерін шабыттандыру үшін ән шырқады. Оның алғашқы толық метражды «Матир Мойна» («Саз құсы», 2002) Канн кинофестивалінде көрсетілді және оның балалық шағындағы тәжірибесінен шабыт алды. Осы фильмі үшін 2002 жылы Канн кинофестивалінде Халықаралық сыншылар сыйлығын жеңіп алған «Матир Мойна» сыншылардың жоғары бағасын алып, халықаралық турнеге шықты. Бұл Бангладештегі кең таралған алғашқы фильмдердің бірі болды және Оңтүстік Азия фильмдерінде кең таралған мелодрамасыз өмірді шынайы бейнелегені үшін ыстық қарсылық алды. Оның «Онтаржатра» («Отан», 2006) атты фильмі Лондондағы Бангладеш диаспорасының екі буыны және олардың Бангладешке оралуын көрсетеді. Оның келесі көркем фильмі «Runway» (2010) жас баланың тағдыры мен көптеген модернистік көзқарастар арасындағы радикалды діни оқулардың ықпалы туралы. Масудтың аяқталмаған соңғы жобасы – Үндістан субконтинентін бөлу туралы «Кагоджер Фул» («Қағаз гүлі»). Бұл фильм «Матир Мойна» (2002) фильмінің алдағы шағын эпизоды болып табылады.

Masud was born on 6 December 1956 in Nurpur village, Bhanga Upazila, Faridpur District, East Pakistan. He grew up in Nurpur village and started his education in an Islamic school (madrasah). He studied in the madrassa system for eight years, until the upheaval brought about by the 9 month Liberation War interrupted his education in 1971. After the war, he entered general education, completing his HSC from Notre Dame College and completed his master's degree in history from the University of Dhaka. Tareque was involved in the film society movement from his university days and started his first film, Adam Surat (The Inner Strength), a documentary on the Bangladeshi painter SM Sultan, in 1982. His 1995 feature length documentary on the 1971 Liberation War, Muktir Gaan (Song of Freedom), brought record audiences and became a cult classic. He also made many other films on the war, including Muktir Kotha (Words of Freedom, 1999), Narir Kotha (Women and War, 2000) and Naroshundor (The Barbershop, 2009). In 2002, he completed his feature film Matir Moina (The Clay Bird), which was based on his childhood experience in the madrassa. As a part of his filmmaking work, he was a pioneer of the independent film movement in Bangladesh. In 1986, Tareque was a founding member of Bangladesh Short Film Forum, the leading platform for independent filmmakers in Bangladesh. In 1988, he organized the country's first International Short and Documentary Film Festival, which is held on a biannual basis to this day. He was also known as the "Cinema Feriwalla" for the way in which he showed his films, touring remote towns and villages throughout the country with his mobile projection unit. His wife, an American born film editor Catherine Masud, was his creative partner. They met at the time he was completing work on Adam Surat and spent the next two decades making films together through their production house Audiovision. Together they wrote scripts, often co directed, and toured the country and the world with their films. Catherine also edited all of their work. The members of the troupe sing songs to inspire freedom fighters. His first full length feature film, Matir Moina ("The Clay Bird", 2002) which debuted at the Cannes Film Festival, derives inspiration from his own childhood experiences. He won the International Critic's Award at the Cannes Film Festival in 2002 for this film, Matir Moina was received with critical praise and toured the international circuit. It was one of the first Bangladeshi films to be widely circulated and was greeted with enthusiasm for its realistic depiction of life without the melodrama that is prevalent in many other South Asian films. His film, Ontarjatra ("Homeland", 2006), featured two generations of Bangladeshi diaspora in London and their return to Bangladesh. His next feature film, Runway (2010) was about the influence of radical religious teachings on a young boy, caught between many modernistic. Masud's last unfinished project was Kagojer Phool ("The Paper Flower"), about the partition of the Indian subcontinent. This film has become a prequel to Matir Moina (2002).

Жеке өмір

Масуд пен Кэтрин Шапердің Нишад Бингем Путра Масуд атты ұлы бар.

Өлім

2011 жылғы 13 тамызда Масуд Маникгандж қаласынан Дака Арича тас жолымен Дакаға қайтып келе жатқанда, Гхиор ауданындағы Жокада жол апатында қаза тапты. Ол түсірілім орнын аралап келген жолмен келе жатқанда, оның микроавтобусы қарсы бағыттан келе жатқан жолаушылар автобусымен бетпе-бет соқтығысты.