Кіріспе

Орхидея өсімдіктерінің түрі Rhizanthella gardneri, көбінесе батыс жер асты орхидеясы деп аталады, орхидеялар тұқымдасына жататын гүлді өсімдік және Батыс Австралияның оңтүстік-батысына ендемик. Бұл өсімдік өмірінің барлық кезеңін, гүлдеуді қоса, топырақ бетінде немесе топырақ астында өткізеді. Мамыр және шілде айлары аралығында 100-ге дейін кішкентай, қызғылт немесе кремі түсті, ішке қарай қараған гүлдер, үлкен, кремі түсті жапырақшалармен қоршалған және көлденең тамырсабақпен өседі.

Сипаттама

Rhizanthella gardneri – жапырақсыз, симподиалды шөп, топырақ бетінен төменге қарай горизонтальды тамырсабағы бар. Мамыр айының соңынан маусым айының басына дейін өсімдік ішке қарай қараған, қызғылт-қызылдан күңгірт қызылға дейін және кремді түсті 100-ге дейін гүл шығарады, олар алтыдан он екіге дейін қызғылт-кремді жапырақшалармен қоршалған. Жапырақшалар гүлдердің үстінен иіліп, лала гүлдейтін басты құрайды және топырақ бетінде немесе одан бірнеше миллиметр жоғары кішкентай тесік қалдырады. Тозаңданудан кейін әр гүл 150-ге дейін тұқым бар, ет тәрізді, жидек тәрізді жеміс түзеді. Басқа орхидеялардың қапшықтарынан айырмашылығы, бұл түрдің жемісі ашылмайды. 1959 жылға дейін Corrigin және Dowerin аймақтары арасында ұқсас жағдайларда тағы алты рет табылды. Келесі расталған кездесу 1979 жылы Джон МакГиннес Munglinup маңында табиғи ортада өсетін өсімдіктерді байқағанда болды. 1981 және 1982 жылдары Munglinup ауданында жүргізілген зерттеулерде жүзден астам гүлдеген үлгілер табылды. Rhizanthella gardneri алғаш рет 1928 жылы Ричард Сандерс Роджерс Батыс Австралия Корольдік қоғамының журналында сол жылдың мамыр айында Corrigin маңынан жиналған үлгілер бойынша ресми түрде сипатталған. Түрлік эпитет (gardneri) сол кездегі Батыс Австралия үкіметінің ботаник-координаторы Чарльз Гарднерді құрметтейді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Rhizanthella gardneri тек Батыс Австралияның Авон бидайлы аймағының биогеографиялық аймағында ғана белгілі, ол Корригин мен Бабакин арасында метловый мюрт (Melaleuca uncinata) өсімдігімен бірге өседі. R. gardneri гүлдері жер астында болады, бірақ олар жетілген кезде гүлдің басы топырақ бетін жарып шығады, кейде жапырақ сынықтарының ұштары шығып, тозаңдаушылар кіре алатын кішкентай тесік қалдырады. Гүлдің ішіне термиттер мен құмырсқалар кіргенін көруге болады. Орхидеяның тұқымдары желмен таралуға тым ірі, сондықтан оның шырынды жемісін ұсақ сүтқоректілер жеп, тұқымдары олардың нәжісі арқылы таралады. Батыс Австралияның орталық және оңтүстік бидайлы аймағының көп бөлігі ауыл шаруашылығына пайдаланылып, немесе құрғақшылыққа ұшыраған, нәтижесінде метловый бұтаның өсетін жері жойылды немесе жер астындағы орхидеяны қорғау үшін қажетті қабық және жапырақ сынықтарының мөлшері азайды, сондай-ақ орхидеяны көшіруге жарамды аумақ та қысқарды. Түрге қауіп төндіретін негізгі факторлар – қолайлы мекеннің жетіспеуі, мекеннің нашарлауы, құрғақшылық және топырақтың тұздылығының артуы. Rhizanthella gardneri-дің үш популяциясы табиғат қорықтарында қорғалады және осы түрді болашақ ұрпақтар үшін сақтап қалу мақсатында бірлескен жоба іске қосылды. Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақтың Мыңжылдық тұқым банкі, Австралияның Жойылып бара жатқан түрлер бағдарламасы және Перт қаласының Кингс паркі мен ботаникалық бағы арасындағы серіктестік осы сирек орхидеяның ДНК-сын зерттеп, тұқымдық қорын құруға және оны көбейту бағдарламасын іске асыруға тырысуда.