Кіріспе
Pterostylis – орхидеялар тұқымдасына жататын шамамен 300 түрді қамтитын өсімдіктер туысы. Көбінесе «жасыл қалпақша орхидеялары» деп аталатын бұл өсімдіктер Австралия, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея, Жаңа Каледония және Индонезияның бір аралында таралған құрлықта өсетін, жапырақты, көп жылдық, түйірлі шөптер. Гүлдері көбінесе жасыл түсті, кейде қоңыр, қызыл немесе ақ жолақтармен боялған, және ерекше гүл құрылымы мен тозаңдану механизмі арқасында басқа орхидеялардан ерекшеленеді.
Pterostylis is a genus of about 300 species of plants in the orchid family, Orchidaceae. Commonly called greenhood orchids, they are terrestrial, deciduous, perennial, tuberous, herbs found in Australia, New Zealand, New Guinea, New Caledonia and one Indonesian island. The flowers are mostly green, sometimes with brown, reddish or white stripes, and are distinguished from other orchids by their unusual flower structures and pollination mechanism.
Сипаттама
Жасылқап орхидеялары – жер бетінде өсетін, көптеген орхидеялар сияқты жер астында түйіршігі бар шөптесін өсімдіктер. Олар арқалық жапырақша мен екі бүйір жапырақтың бірігуінен пайда болатын "галея" сияқты капотпен ерекшеленеді. Галея алға иіліп, гүлдің жыныс мүшелерін жабады және тозаңдану процесінде маңызды рөл атқарады, ал ұзындығы екі жапырақшаға шамалас. Арқалық жапырақша ақ түсті, жасыл, қызыл немесе қоңыр жолақтарымен. Екі бүйір жапырақша түбінен бірігіп, гүлдің алдыңғы бөлігін құрайды және көбінесе "ұштар" немесе "құлақтар" түрінде жоғары немесе галеяның қабырғасына қарай созылады. Үшінші (орталық) жапырақша жоғары өзгерген лабеллумды құрайды. Басқа орхидеялардағыдай, гүлдің жыныс мүшелері бағананың бөлігін құрайды, ал барлық жасылқаптарда бұл құрылым көбінесе мөлдір қанаттар жұбына ие және тозаңдануда маңызды. Жасылқаптың түйіршігі көбінесе шар тәрізді болады және шамамен бір жыл өмір сүреді, содан кейін өледі. Жаңа өскін ата-аналық түйіршіктің өмірінің басында пайда болады және өсу маусымының соңында жетіледі. Кейбір түрлерде "қызыл" түбіршектердің саны көбейіп, орхидеялардың тобы пайда болады. Жапырақтары қысқа сабақша арқылы өсімдіктің гүлшоғырының немесе "сабағының" тамырына розетка түрінде бекітіледі немесе одан жоғарырақ орналасқан, онда жапырақтары сабақсыз болады. Гүлшоғырда бір немесе бірнеше гүл болуы мүмкін. Бірнеше рет атауын өзгерткеннен кейін, Disperis alata қазір Pterostylis alata деп аталады. Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының алғашқы бас хирургы Джон Уайт бірнеше түрді жинады, ал Джордж Кейли 16 түрден 208 жасылқап үлгісін жинады және оларды егжей-тегжейлі сипаттады, оның ішінде олардың өсетін ортасының егжей-тегжейін келтірді және оларға Druids Cap patersoni сияқты есімдер берді, бірақ өз жұмысын жарияламады. Алан Каннингем алғаш рет Жаңа Зеландия түрін сипаттады, P. banksii, ал Джон Линдли Джеймс Драммонд жинаған үлгілерден алғашқы төрт Батыс Австралия түрін сипаттады: P. vittata, P. pyramidalis, P. barbata және P. scabra. Шамамен 300 түрі белгілі, олардың 200-ге жуығы ресми түрде сипатталған және аталған. Бұл бөліністер ине тәрізді, қауырсынды лабеллумы (Plumatichilos) және төмен қарай иілген бүйір жапырақшалары бар (Oligochaetochilus) түрлерді қалған Pterostylis түрлерінен ажыратты. Келесі жылы Дэвид Джонс пен Марк Клементс молекулалық және морфологиялық белгілеріне негізделген Pterostylis-ті он алты тұқымға бөлуді ұсынды: Bunochilus, Crangonorchis, Diplodium, Eremorchis, Hymenochilus, Linguella, Oligochaetochilus, Petrorchis, Pharochilum, Plumatichilos, Ranorchis, Speculantha, Stamnorchis, Taurantha және Urochilus. Бұл өзгерістерді Австралия гербарийлері кеңінен қабылдамады. 2010 жылы молекулалық зерттеулер Pterostylis-ті екі субжанрлы монофилетикалық топ ретінде қайта орнатты, бүйір жапырақшалары тік төмен қарай иілген ("deflexed") түрлерді, бүйір жапырақшалары кері иілген ("recurved") түрлерден ажыратты. Pterostylis тұқымдасының атауы грек тіліндегі "қанат" деген мағынаны білдіретін "птерон" және "баған" немесе "тірек" деген мағынаны білдіретін "стилос" сөздерінен алынған, бірақ орхидеяларда бұл термин көбінесе бағанаға қатысты қолданылады. Pterostylis-тің ең жақын туысы – Achlydosa, ол Жаңа Каледониямен шектелген және Pterostylidinae субтрибінің жалғыз басқа туысы.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Pterostylis тұқымдасына жататын орхидеялар негізінен Австралияда кездеседі, бірақ сондай-ақ Жаңа Зеландияда, оның ішінде Чатем аралы сияқты кіші аралдарда, Жаңа Каледонияда, Жаңа Гвинеяда, Жаңа Британияда, Жаңа Ирландияда және Индонезиядағы Серам аралында табады. Австралияда олар барлық штаттарда және Лорд-Хоу аралында өседі, бірақ Солтүстік территорияда жоқ. Олар кең ауқымды орталарда, әсіресе, қоңыржай аймақтарда өседі және шөптекті далаларда, бұталы жерлерде, тоғайларда, орманды жерлерде, соның ішінде жаңбырлы орманды жерлерде кездеседі. Кейде олар жартылай шөлейтті аймақтарда да өседі, бірақ көбінесе жаңбыр кезінде су ағатын тастар мен жарықтардың жанында табады. Тропиктік аймақтарда олар температурасы төменірек биіктіктерде өседі. Көбінесе климаттық шектен шығумен сәйкес келетін ұйқы кезеңдері болады, қолайлы жағдайлар қайтып келгенше кішкентай түйіршіктер күйінде сақтайды. Жәндік гүлге жел соққан бағыттан жақындайды, иіс сезіп, көбінесе гүлдің үстіне қонады. (Pterostylis sanguinea түрінде тозаңдаушы – Mycomya тұқымдасына жататын еркек саңырауқұлақ кенесі, ол химиялық тартымды зат шығаратын лабеллмен жұптасуға тырысады.) Содан кейін жәндік гүлге кіреді, ал тепе-теңдік нүктесінен өтіп кеткендіктен немесе лабеллдің сезімтал бөлігіне тигендіктен, лабелл алға жылжып, жәндікті бағана қанаттарының, лабеллдің және гүлдің басқа бөліктерінің арасында тұтқынға түсіреді. Жәндіктің тұтқынға түскен кездегі реакциясын бақылау қиын, бірақ босануға тырысқанда ол бұрын қонған гүлден тозаңды қалдырады немесе жабысқақ висцидиумға жанасып, тозаңдар жабысып, содан кейін басқа гүлге жеткізіледі. Белсенді қозғалатын лабелл және галея ерекшеліктері осы орхидеяларға тән.