Кіріспе

Ағаш қабығы

Бірке қабығы немесе қайың қабығы – Betula туысына жататын Еуразия және Солтүстік Американың бірнеше қайың ағаштарының қабығы. Бұл мықты және су өткізбейтін, картонға ұқсас қабықты кесіп, иіп, тігу оңай, сондықтан ол ежелгі заманнан бері құрылыс, қолөнер және жазу үшін бағалы материал болып келген. Бүгінде қайың қабығы әртүрлі қолөнер бұйымдары мен өнер туындыларын жасау үшін танымал ағаш түрі болып табылады. Қайың қабығында дәрілік және химиялық қызығушылық тудыратын заттар бар. Осы өнімдердің кейбіреулері (мысалы, бетулин) қабық артефактілерін, сондай-ақ қабық ыдыстарда сақталған тағамды сақтауға көмектесетін саңырауқұлаққа қарсы қасиеттерге ие.

Жинақтау және сақтау

Тірі ағаштардан қайың қабығын алу ағаштардың денсаулығына зиян келтіреді және одан аулақ болу керек. Оның орнына, қайың қабығын өлі ағаштардың діңінен немесе бұтақтарынан, қабықтың бойымен тік сызық жасап, ағаштан ақырып немесе жарып алуға болады. Қабық жинауға ең қолайлы уақыт – көктем немесе жаздың басы, себебі осы кезде қабықтың сапасы жақсы болады және оны алу оңай. Тірі ағаштың діңінен сыртқы (ақшыл) қабықты алу оны өлтірмесе де, әлсіретіп, жұқпалы ауруларға осал етеді. Ішкі (қоңыр) қабатты, яғни флоэманы алу, ағашқа тамырға қоректік заттардың ағылуын тоқтатып, оны өлтіреді. Сақтау кезінде қабық бұршықталып кетпеуі үшін, оны жайып, тегіс қысып сақтау керек.

Жұмыс

Қайың қабығын өткір пышақпен кесіп, картон сияқты жұмысқа қолдануға болады. Қатты бүгілгенде, алдымен, қатпарды күңгірт стилуспен сызып (қырпып) қою керек. Жаңа қабықты сол күйінде жұмысқа қолдануға болады; ал кепкен қабықты (жиналғанға дейін немесе кейін) буға, жылы суға малып немесе оттың үстінде жұмсарту қажет.

Қолданылуы

Бірке ағашы өскен кез келген аймақта оның қабығы құнды құрылыс материалы болған. Қыш ыдыстар ойлап табылар алдында көптеген қоғамдар одан орамалар, қаптар, себеттер, қораптар немесе жабдықты сақтауға арналған ыдыстар сияқты нәрселер жасаған. Басқа қолданыс түрлері: Азияның түрлі елдерінде (Сібірді қоса алғанда) қайың қабығы сақтау қораптарын, қағаз, тұтандырғыш материал, каноэ, шатыр жабу, сондай-ақ моңғол, қытай, корей, түрік, ассириялық және парфяндық садақтар сияқты күрделі садақтарды су өткізбейтін ету үшін қолданылған. Ол әлі де қолданылуда. Көптеген қайың түрлері пайдаланылады. Солтүстік Америкада жергілікті халық қайың қабығынан каноэ, вигвамдар, иілімдер, рәсімдік өнер (қайың қабығын тістеу), карталар (Солтүстік Американың ең көне карталарын қоса алғанда), шамдар, желдеткіштер, музыкалық аспаптар, киім және тағы да көптеген заттар жасаған. Скандинавия және Финляндияда ол сабан шатырлар мен қайың қабығынан жасалған шатырлардың негізі ретінде, сондай-ақ қораптар, шарап шелектері мен қазандықтар, балық аулау құралдары және Егтвед қызы қолданғандай, аяқ киімдер жасау үшін қолданылған. Ресейде орта ғасырлардан бері қайың қабығынан жасалған көптеген қолжазбалар сақталған. Қайың қабығынан жасалған пышақ саптары қазіргі кезде де танымал. Үндістанда, қағаз кеңінен таралғанға дейін, құрғақ пальма жапырақтарымен бірге қайың қабығы негізгі жазу материалы болған. Әфғанстаннан табылған ең көне буддалық қолжазбалар (кейде Гандхара буддалық мәтіндері) қайың қабығына жазылған. Неандертальдықтар қайың қабығын құрғақ дистилляция немесе жайлы дистилляция арқылы жабысқақ зат жасау үшін пайдаланған. Қайың қабығы да тамаша тұтандырғыш материал болып табылады, өйткені оның ішкі қабаттары тіпті қатты жаңбыр кезінде де құрғақ болып қалады.

Медициналық қолданыстар

Filsuvez – қайың қабығының сығындысы белсенді компоненті ретінде қолданылатын жергілікті қолданылатын дәрі. Ол дистрофиялық және түйіспелі эпидермолиз булозаның екі түрін, терінің жартылай қалыңдық жараларын емдеуге арналған. Көбінесе кездесетін жағымсыз әсерлерге жараның күрделенуі, тері реакциялары, инфекциялар, қышыма және аллергиялық реакциялар жатады. Препарат 2023 жылдың желтоқсанында АҚШ-та қолдануға жіберілді. АҚШ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы оны жаңа дәуірдегі препарат деп санайды.