Кіріспе

Атлант мұхитындағы дауыл маусымы

1901 жылғы Атлант мұхитындағы дауыл маусымы 2013 жылға дейін Саффир-Симпсон дауыл жел шкаласы бойынша кем дегенде 3-ші санатқа жететін ірі дауылсыз – тропикалық циклонсыз ең белсенді маусым болды. Алғашқы жүйе 11 маусымда Кариб теңізінің солтүстік-шығысында байқалды. Он төртінші және соңғы жүйе 5 қарашада Бермудаға жақын жерде экстратропикалық циклонға айналды. Бұл мерзім Атлант мұхитында тропикалық циклонның ең жоғары белсенділік кезеңіне сәйкес келеді. Он төрт тропикалық циклонның сегізі бір уақытта болды. Маусымның он төрт тропикалық циклонының он үшi тропикалық дауылға айналып, ал олардың алтауы дауылға күшейді. Келесі жылы ірі дауылдар болмағандықтан, 1901 және 1902 жылдары 1864 және 1865 жылдардан бері екі қатарынан ірі дауылсыз өткен алғашқы жылдар болды. Тамыз айы маусымның ең белсенді айы еді. Төрт тропикалық дауыл болды, олардың үшеуі дауылға айналды. Төртінші жүйе маусымның ең күшті тропикалық циклоны болды, ең төменгі барометриялық қысыммен 1-ші санаттағы дауылға жетті. Осы маусымның белсенділігі циклонның жинақталған энергиясы (ACE) көрсеткішінің 99-ға теңеуімен көрінді. ACE – тропикалық циклон өмірі бойы қолданған энергияны көрсететін өлшем. Сондықтан, ұзаққа созылған дауылдың ACE көрсеткіші жоғары болады. Ол тек алты сағаттық интервалдармен есептеледі, онда тропикалық және субтропикалық жүйелердің жел жылдамдығы 39 миль/сағ (63 км/сағ) немесе одан жоғары болады, бұл тропикалық дауылдың қарқындылығының шегі. Осылайша, тропикалық депрессиялар осы есепке кірмейді.

Бірінші тропикалық дауыл

Маусымның алғашқы тропикалық депрессиясы 11 маусымда Кариб теңізінде, Кейман аралдарының батысында пайда болды. Солтүстік-шығысқа қарай жылжығанда, келесі күні батыс Кубаға құрлыққа тиюден аз уақыт бұрын тропикалық дауылға айналды. Гавана сияқты жерлерде жаңбыр жауды, бірақ ерекше күшті жел болған жоқ. Содан кейін дауыл Мексика шығанағының шығысынан солтүстікке қарай жылжыды және тропикалық дауыл ретінде бұрынғы күшін сақтап қалды. Флориданың шығыс жағалауында Юпитерде желдің жылдамдығы байқалды. 13 маусымда сағат 21:00 UTC-де циклон Флорида штатының Каррабелл маңына құрлыққа соқты. Орталықтан алыс орналасқан Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында қатты жел болды, ал Гаитиде "күшті жаңбыр" жауды. Сан-Хуандағы метеорологиялық бюросы желдің жылдамдығын байқады. Солтүстік Каролинада Хэттерста желдің жылдамдығы жетті.

Алтыншы дауыл

25 тамызда Боа-Вистаның шығысында Кабо-Верде аралдарында тропикалық дауыл алғаш рет байқалды. Дауыл батыс-солтүстыққа қарай жылжып, бірнеше сағаттан кейін аралға желмен соқты. Ашық Атлантикаға жеткеннен кейін жүйе күшейіп, 27 тамызда қызыл дауылға (ұрған дауыл) айналды. Сол күні ол ең жоғары тұрақты желмен шамамен, норвегиялық «Профессор Джонсон» баркасынан алынған мәліметтерге сәйкес, қызыл дауылдың шыңына жетті. 28 тамызда дауыл әлсірей бастады және көп ұзамай тропикалық дауыл деңгейіне түсті. 30 тамыздың соңына қарай, дауыл Санто-Антуао аралдарынан солтүстік-батысқа қарай 1845 км қашықтықта тараған деп есептелді. Содан кейін дауыл бірнеше күн бойы Атлантиканың батысына қарай жылжумен бірге бірте-бірте күшейді, 31 тамызға қарай батыс-солтүстыққа қарай сәл бұрылды. Жүйе 1 қыркүйекте сағат 12:00 UTC-де 1-санатты қызыл дауылға айналды. Одан әрі күшейе келе, 3 қыркүйекте циклон 2-санатты қызыл дауылға жетті. Келесі күні ол солтүстікке бұрылып, ең жоғары тұрақты желмен шамамен қызыл дауылдың шыңына жетті. Дауыл бірнеше күн бойы осы қарқынды сақтап тұрды, 6 қыркүйекте солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, бірте-бірте әлсіреуге кірісті. 8 қыркүйекте дауыл шығысқа қарай бұрылып, 1-санатқа дейін төмендеді. Осы шамада циклонмен байланысты ең төменгі барометрлік қысым тіркелді. Вирджиния жағалауындағы күшті толқындар бірнеше кеменің құлауына немесе батып кетуіне әкелді. «Идл Таймс» шхунасы Пенсильвания темір жолы баржасымен соқтығысып, шхуна капитаны қаза тапты. «Оушен-Вью» жағалауында төрт теңізші суға батып кетті. Ньюпорт-Ньюс қаласында 24 сағат ішінде жаңбыр жауды, бұл қыркүйек айындағы ең жоғары тәуліктік жауын-шашын мөлшері болды. Мэриленд штатының Брэддок қаласында елеулі зақым келді, көптеген үйлер, қоралар мен шаруашылық ғимараттары зардап шекпеді. Поплар Террасасында үйден су резервуары ағызылып кетті. Монтевудегі аурухананың бір бөлігі шатырынан айырылды. Либертиде он екі қора құлап, жүгері егісі жойылды.

Тропикалық депрессия

Тарихи ауа райы карталарына сүйенсек, 4 қазанда Гвинея жағалауында тропикалық депрессия пайда болды. Депрессия батыс-солтүстік-батысқа қарай жылжыды және тропикалық дауылға дейін күшейген болуы мүмкін, бірақ деректер жеткіліксіз және шешім қабылдауға мүмкіндік бермейді. Келесі күні ол ыдыраған болуы мүмкін, себебі ауа райы карталары бұдан кейін жабық төмен қысым аймағын көрсетпейді.

11-ші тропикалық дауыл

Бұл дауылды алғаш рет 5 қазанда Парамарибодан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай шамамен 805 километр жерде кемелер байқады. Бастапқыда солтүстік-батысқа қарай қозғалған дауыл бірте-бірте жылдамдап, баяу күшейді. Дауыл 7 қазанда кемелердің бақылауынша, ең жоғары тұрақты желмен шарықтап, ең жоғары деңгейіне жетті. Келесі күні дауыл әлсіреп, тропикалық қасиеттерін бірте-бірте жоғалта бастады. 10 қазанда солтүстікке бұрылып, сол күні Бермудадан батыс-оңтүстік-батысқа қарай шамамен 410 километр жерде экстратропикалық циклонға айналды. Қалдықтары солтүстік-шығысқа қарай қозғалғанда бірнеше күн бойы сақталып, 14 қазанда Азор аралдарының солтүстік-батысында тарап кетті.

12-ші тропикалық дауыл

15 қазанда Кубаның Тринидадтан оңтүстікке қарай 80 шақырым жерде тропикалық депрессия пайда болды. Депрессия күшеймей солтүстік-шығысқа қарай жылжып, көп ұзамай Санкти-Спиритус провинциясына соқты. Кейбір қалаларда жаңбыр жауды. 15 қазанда оңтүстік-батыс Атлант мұхитына жеткенде, депрессия тропикалық дауылға айналды. Дауыл Багама аралдарына қарай солтүстік-шығысқа жылжығанда одан да күшейді. 16 қазанда ол Лонг-Айленд, Рум-Кей және Сан-Сальвадор аралдарына соқты немесе оларды жағалап өтті. Сол күні шамамен сағат 12:00 UTC-де циклон ең жоғары қарқынына жетті. Содан кейін жүйе әлсіреп, тропикалық қасиеттерін жоғалта бастады және 18 қазанның таңында Бермудадан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 531 шақырым (330 миль) жерде экстратропикалық циклонға айналды. Бірнеше сағаттан кейін қалдықтары тарап кетті.

Үшінші дауыл

Маусымның соңғы дауылы 30 қазанда Пуэрто-Риконың Агуадилла қаласынан солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 89 шақырым жерде тропикалық депрессия ретінде қалыптасты. Солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай жылжыған депрессия 31 қазанның таңында тропикалық дауылға айналды. Сол күні дауыл солтүстік-шығысқа бұрылды. Келесі бірнеше күнде одан әрі күшеуге ұшырады, 28 қазанның соңында дауыл статусына жетті. Ұзақ өтпей, дауыл ең жоғары қарқындылығына жетті, максималды тұрақты жел жылдамдығы және ең төменгі барометрлік қысымды құрады; соңғысы кемемен байқалды, ал біріншісі субтропикалық жел қысымының арақатынасын қолдану арқылы есептелді. Бермуданың оңтүстік-шығысынан өте келе, дауыл егістерге нұқсан келтіріп, кейбір ғимараттарға елеулі зақымдар сылдырды. Дауыл ең жоғары қарқындылығынан кейін біртіндеп әлсіреуге көшті, 4 қарашаның таңында тропикалық дауылға дейін төмендеді. Келесі күні таңертең циклон шығысқа, оңтүстік-шығысқа бұрылды. 6 қарашада 00:00 UTC бойынша Сабл аралынан оңтүстік-шығысқа қарай 925 шақырым жерде экстратропикалық циклонға айналды. Қалдықтары 6 қарашаның кешіне дейін шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай тарады.

Маусымдық әсерлер

Бұл 1901 жылғы Атлантикалық дауыл маусымында қалыптасқан барлық дауылдардың тізімі. Онда олардың ұзақтығы, аттары, құрлыққа түскен жерлері (қалың әріптермен белгіленген), келтірген зиян және қаза болғандардың саны көрсетілген. Қашандағы өлімдер қосымша және тікелей емес (тікелей емес өлімнің мысалы – жол апаты), бірақ бәрібір сол дауылмен байланысты. Зиян мен қаза болғандардың саны дауыл экстратропикалық аймақта, толқын ретінде немесе төмен қысым аймағында болған кездегі жалпы соманы қамтиды, ал барлық зиян сомалары 1901 жылғы АҚШ долларында көрсетілген.