Кіріспе

Бостон қаласындағы елік ағашы, Массачусетс штаты, АҚШ (1646–1775)

Еркіндік ағашы (1646–1775) – Америка революциясы алдындағы жылдары Бостон, Массачусетс қаласында, Бостон орталық алаңына жақын тұрған әйгілі елік ағашы. 1765 жылы Бостон патриоттары осы ағаш жанында британ үкіметіне қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды. Ағаш Америка колонияларындағы британ билігіне қарсы күрестің орталығына айналды, ал оның төңірегіндегі жер "Еркіндік залы" деп белгілі болды. 1775 жылдың тамызында Натаниел Кофин кіші немесе Жоб Уильямс бастаған лоялистер Еркіндік ағашын кесіп тастады. 1765 жылдың 14 тамызында көпшілік Бостонда, Эссекс көшесі мен Оранж көшесінің (кейін Вашингтон көшесі деп аталды) бұрышындағы үлкен елік ағашының астына жиналып, мөр салынатын актіге қарсылық білдірді. Ағашқа "А.О." деп жазылған сабаннан жасалған қуыршақ ілінді, ол король Джордж III мөр салынатын актіні енгізу үшін таңдаған отаршыл Эндрю Оливерді бейнеледі. Оның жанында жасыл табаны боялған британдық атқышының сауыты ілінген. Бұл қуыршақ мөр салынатын актіге жауапты деп саналатын екі британ министрін көрсетеді: Бут графы (сауыттың атауы "Бут" сөзімен байланысты) және Лорд Джордж Гренвилл (жасыл түс "Гренвилл" сөзімен байланысты). Сауыттың ішінен мөр салынатын актінің көшірмесін ұстап тұрған кішкентай шайтан бейнесі көрінді. Бұл тәжге қарсы алғашқы ашық наразылық болды және 10 жылдан кейін Америка революциялық соғысына әкелген қарсылықты тудырды. Ағаш наразылық білдірушілердің бас жиналыс орнына айналды, ал оның төңірегіндегі жер "Еркіндік залы" деп танылды. Жақын жерде азаттық бағанасы орнатылды, онда қала тұрғындарын жиналысқа шақыру үшін ағаш үстінде жалауша көтерілуі мүмкін еді. Эбенезер Маккинтош – аяқ киім жасаушы, ол қуыршақтарды ілу және наразылық көшбасшыларын басқару жұмыстарын көп атқарды, ол "Еркіндік ағашының генерал-капитаны" деп танылды. 1768 жылғы бостандық төңкерісі кезінде қала тұрғындары Джон Хэнкок кемесін Корольдік флоттың басып алуына наразылық білдіріп, кеден комиссарының қайығын порттан Еркіндік ағашына дейін сүйреп әкетті. Комиссардың қайығы ақталып, Бостон орталық алаңында өртеліп кетті. Екі жылдан кейін Бостон қазасына ұшырағандардың жерлеу процессиясы ағаштан өтті. Келесі жылы Томас Пэйн "Пенсильвания газеті" газетінде Еркіндік ағашына арналған өлең жариялады. Бостонды қоршау кезінде британдық сарбаздар мен лоялистердің тобы Натаниел Кофин кіші немесе Жоб Уильямс басшылығымен…

Осы орынның қаншалықты ұмытылғанын көрсету үшін Кесслер Вашингтон көшесіндегі бас рельефті тақтаның астындағы Эссекс деликатесіндегі официанттармен сұхбаттасты. Ешкім Еркіндік ағашының не екенін білмеді. "Еркіндік ағашы? Бұл – Бермуда пиязы, орыс соусы және картоп салаты қосылған ростбиф сэндвич", – деді 20 жыл бойы тақта астында жұмыс істеген бір официант. 1974 жылы Вашингтон мен Эссекс көшелерінде шағын саябақ құруға қаржы бөлінді, ол сол кездегі ұрыс аймағы деп аталатын аймақтың бөлігі болды. Жер астындағы көптеген коммуникациялар болғандықтан, онда ағаш отырғызу жоспарлары тоқтатылды. Бостонды қайта құру басқармасы ақырында бас рельефті тақтаның қарсы жағындағы тротуарға шағын қола тақта орнатты. Тақтада "Азаттық ұлдары, 1766; өз елінің тәуелсіздігі, 1776" деген жазу бар. 2018 жылдың желтоқсанында қала Бойлстон көшесі, 2-үйде, бастапқы бас рельефтен көшеден өтетін Liberty Tree Plaza ашты. Алаңда үстелдер мен орындықтар, абаттандыру, жарықтандыру, 1775 жылы американдық революция басталғанға дейін британдық сарбаздар кесіп тастаған алғашқы ағаштың құрметіне елік ағашы және Еркіндік ағашының тарихы жазылған тас ескерткіш орналасқан. "Еркіндік ағашы" деген жазуда: "Британияның 1765 жылы енгізген мөр салынатын актісіне қарсы наразылық білдірген отаршылдар үшін бұл ағаш бас жиналыс орны болды және олардың мүдделерінің маңызды символына айналды", – делінген. "Осы "Азаттық ұлдары" революциялық соғысқа және Американың тәуелсіздігіне әкелген күресті бастады". Бостонның Ескі штаттық үйінде Еркіндік ағашынан жоғары ұшқан тулардың бірі және 1766 жылы мөр салынатын актінің күшін жою салтанаты кезінде ағаштан ілінген түпнұсқа шамдардың бірі сақталады. Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы Сент-Джонс колледжінің аумағында 400 жылдық тюльпан тополы 1999 жылға дейін өсті, бірақ Флойд даулымы оған қалпына келтірілмейтін залал келтіргеннен кейін ол кесілді. Массачусетс штатының Актон қаласындағы Еркіндік ағашы 1925 жылға дейін өскен емен ағашы еді. 1915 жылы Актон студенттері Бейбітшілік ағашын отырғызды, ол бүгінге дейін тұр. Arbres de la liberté ("Еркіндік ағаштары") – француз революциясының символы болды, алғашқысы 1790 жылы Виенна ауылының пасторы Бостонның Еркіндік ағашынан шабыдаланып отырғызды. Франциядағы соңғы сақталған еркіндік елігі Ла Мадлен приходінің Файсель қаласындағы Лот департаментінде тұр. 1794 жылдың 9 шілдесінде француз революциялық күштері Австрия Нидерландысын басып алғаннан кейін Брюссельдегі Рояль алаңында да еркіндік ағаштары отырғызылды, ал 1795 жылдың 19 қаңтарында Амстердамдағы Дам алаңында француз Республикасы мен Батавия Республикасы арасындағы одақты тойлау үшін отырғызылды. 1798 жылы Римдегі Скола алаңында еркіндік ағашы Рим геттосының заңды түрде таратылуын белгіледі (бірақ Папалық билік қайта орнатылғаннан кейін ол қайта жаңартылды). Италиядағы соңғы сақталған еркіндік елігі, 1799 жылы жаңа Партенопеялық Республиканы тойлау үшін отырғызылған, жақында ғана Калабриядағы Монтепаонеде тұрды. Ағаш 2008 жылы болған дауылда зардап шекті және оның клонымен ауыстырылды.

Томас Джефферсон

Нақты ағаштардан басқа, "Азаттық ағашы" термині 1787 жылы Томас Джефферсонның Уильям Стивенс Смитке жазған хатындағы: "Азаттық ағашы патриоттар мен тирандардың қанымен уақыт-уақыт жаңартылуы керек" деген сөзбен байланысты.