Кіріспе

Кейбір планеризм спортының пилоттары жорықтарға қатысады. Бұл көбінесе жылдамдық жарыстары, бірақ акробатикалық сайыстар мен онлайн лига кестелері де болады.

Жарыс тарихы

Алғашқы кезде басты мақсат – әуеде мүмкіндігінше ұзақ уақыт қалу болатын. Алайда, ұшулар бірнеше күнге созылуы мүмкін еді, ал кейбір ұшқыштар ұйқыға келіп, өзін-өзі өлтіріп алатын. Мұндай ұзаққа созылатын жарыс 1939 жылға дейін тоқтатылды. Планерлік ұшудың басты күндерінен бастап «еркін қашықтыққа» ұшу да болды. Ұшқыштар төбеден ұшып, мүмкіндігінше алысқа ұшуға тырысты. Ұшқыштар тау беткейлеріндегі көтерілу ағындарын және термалдық ағындарды пайдалануды үйренгеннен кейін, ұшу ұзақтығы арта түсті. Соңында олар термалдық ағындардан термалдық ағындарға ұшып, тікелей ұшуды меңгерді, нәтижесінде ұшу қашықтығы одан да ұзақты. Ұшқыштар мен планерлердің шеберлігі арта келе, жарыс күнінің жеңімпазы келесі күні жарыс алаңына қайта алмайтындай қашықтыққа ұшып кететін. Сондықтан, бұрылыс нүктелері пайдаланылды. Бұрылыс нүктесіне дейін ұшып, кері оралған ұшқыштар, еркін қашықтыққа ұшқандармен бірдей ұпай алатын. Ұшқыштар мен планерлердің шеберлігі одан да артқанда, көптеген ұшқыштар тапсырманы орындайтын. Содан кейін жылдамдық бойынша ұпайлар берілді. Алғашқыда, ұшқыштардың бұрылыс нүктелерін айналып өткенін тексеру үшін бақылаушылар бұрылыс нүктелерінде орналастырылды. Планердің бір қанатының астыңғы жағында және вертикальды құйрық қанатының екі жағында, оңай анықтау үшін үлкен жарыс нөмірлері (кейде планердің тіркеу нөмірімен бірге) орналастырылды және қазір де орналастырылып келеді. Уақыт өте келе, ұшқыштар әр бұрылыс нүктесін әуеден суретке түсіру үшін (пленкалық) камераларды пайдаланды, осылайша олардың бұрылыс нүктелерін айналып өткенін дәлелдеді, ал барограф жолда қонбағанын растады. Бүгінде барлық бақылау әдістері GPS негізіндегі FAI бекіткен ұшу тіркегіштерімен толық ауыстырылды, олар ұшқыштардың орналасқан жерін және ұшуын (қауіпсіз) тіркеп, тапсырманың дұрыс орындалғанын дәлелдей алады. Ұшу тіркегіші әдетте планердің навигациялық құралдарының бір бөлігі болып табылады, бірақ кейде жеке тіркегіш (суретке қараңыз) қосымша, негізінен резервтік ретінде тасымалданады.

Қазіргі күн

Қазіргі заманғы желкенді ұшу жарыстары жабық тапсырмалардан тұрады, онда әрбір қатысушы белгіленген бұрылыс нүктелерінен, сондай-ақ бастау және аяқталу нүктелерінен өтетін әуе маршрутында жарысады, бұл оларды базаға қайтарады. Тапсырманың ұзақтығы ауа райының болжамымен, желкенді ұшқыштардың өнімділігімен және ұшқыштардың тәжірибе деңгейімен анықталады. Бүгінде көптеген нүктелер жылдамдық нүктелері болып табылады. Басты ереже – тапсырманы барлық ұшқыштардың оны аяқтауға тең мүмкіндіктері болуы үшін қою керек, ал ең жылдам ұшқыш сол күні ең көп ұпай жинайды. GPS-тің пайда болуымен, белгіленген аймақтардағы жылдамдық немесе қашықтық тапсырмалары сияқты жаңа тапсырма түрлері енгізілді, сондай-ақ ұшқыштардың ұшу барысындағы тиімділіктеріне сүйене отырып таңдаған бұрылыс нүктелері бар жылдамдық немесе қашықтық тапсырмалары да пайда болды. GPS мүмкіндігі арқасында ұшқыштардың таңдауынша бұрылыс нүктелері қолданылса да, белгілі бір маршрут бойынша тапсырмалар жиі қолданылады. 2005 жылғы Еуропа чемпионатында ашық сыныпта 1011 км-лік тапсырма белгіленді, бұл халықаралық жарыстардағы ең ұзын тапсырма болды. FAI-дың желкенді ұшқыштарға арналған спорт кодексі жарыстар мен ұшу көрсеткіштерін растау үшін қолданылатын ережелер мен процедураларды белгілейді. Осы ережелердің басты мақсаты – барлық ұшулар үшін дәлелдеудің біркелкі деңгейін қамтамасыз ету.

Бәсекелестік деңгейлері

Конкурстар жергілікті, аймақтық, ұлттық және халықаралық деңгейде өткізіледі. Аймақтық деңгейде жақсы көрсеткен ұшқыштар ұлттық чемпионатқа қатысу үшін жеткілікті рейтинг жинауға мүмкіндік алады. Содан кейін, ең амбициялы ұшқыштар үшін халықаралық жарыстар бар: Еуропа чемпионаты және Әлем чемпионаты. Глайдинг 1936 жылғы Олимпиадада көрсету спорты ретінде таныстырылды. Сонымен қатар, беделді Баррон Хилтон кубогы да болды, ол үздік ұшқыштарды шақыру арқылы өткізілді. Қазіргі таңда екі жынысқа да ашық алты санат, әйелдерге арналған үш санат және екі жасөсперім санаттары бар (Глайдер жарысы санаттарын қараңыз). Кейбір бәсекелестік санаттарда (АҚШ-тағы Спорт классы, басқа елдерде Клуб классы) ұшқыштардың глайдерінің түріне байланысты есептеу жүйесі қолданылады. Бұл ұшқыштарға, глайдерлерінің көрсеткіштері әртүрлі болса да, шамамен тең мүмкіндіктермен бәсекелесуге мүмкіндік береді.

Әдеттегі жарыс күні

Жалпы, желкенді жарыстар бір аптаға созылады, ал халықаралық жарыстар екі аптаға созылады. Кейде жергілікті емес ұшқыштарға жарыс алаңымен танысуға мүмкіндік беру үшін жарыс алдында тәжірибе күні бөлінеді. Күн сайын ауада қалу үшін жағдайдың қолайлы болу мүмкіндігі туралы бастапқы шешім қабылданады. Егер жағдайлар қолайлы болса, ұшқыштарға желкендерін дайындау (жинақтау) және оларды ұшу-қону жолағының ұшыру тізбегіне көшіру және ұшыруға дайындық туралы хабар беріледі. Тізбектегі желкендердің реті әр күні алдын ала анықталады және ұшқыштар арасында ауысады. Жарысқа қатысушы ұшқыштар әр жарыс күнінің басында күндізгі ауа райы болжамымен танысу, операциялық және қауіпсіздік мәселелері бойынша брифинг алу, алдыңғы күннің нәтижелерін (бар болса) және мүмкін, алдыңғы күннің жеңімпаздарынан естіп білу үшін жиналады. Көрініс артында ауа райы болжаушысы күндізгі жергілікті болжамды жағдайларды тапсырма белгілеушімен (кейде комитетпен) талқылайды. Күндік тапсырма шешілгеннен кейін, ұшқыштарға брифинг өткізіліп, тапсырма сипатталады, ауа райы болжамы мен әуе кеңістігінің шектеулері туралы ақпарат беріледі. Көбінесе жарысқа қатыспайтын ұшқыш ауадағы жағдайды тексеру үшін алдын ала ұшуды жүргізеді ("із кешуші" деп аталады). Ұшу директор планерлердің ауада тұра алатынына сенген кезде басталады. Күндік тапсырма күндізгі болжамды жоғары көтерілу және ауа райы жағдайларына негізделеді және ауадағы ең аз уақыттан (2-5 сағат) және ұшып өтуге тиіс нүктелер жиынтығынан (түсірілімдер) тұрады (белгіленген радиус шегінде). Кейбір түсірілімдер міндетті, ал кейбіреулері қосымша болуы мүмкін, немесе екеуінің де комбинациясы. Кейбір күндері жағдайлар ұшуға жарамсыз болады, мұндай күндер "жарыс күні емес" деп аталады. Әдеттегі 7 күндік аймақтық жарыста кем дегенде 3 күн "жарыс күні" болуы керек, жарыс жарамды деп есептелуі үшін. Егер жарыстың барлық күндері ұшуға мүмкіндік болса, онда кем дегенде бір күн ұшылмайды ("демалыс күні" деп аталады), шамадан тыс шаршаудың алдын алып, қауіпсіздікті арттыру мақсатында. Барлық желкендерді ұшыру әдетте бір сағаттан кем уақыт алады. Глайдерлер ұшырылатын кезде, әуеде болған басқа глайдерлер ауада қалуға және жақын маңайда қалуға тырысады. Көтерілудің жоғалтылуына байланысты жерге қонған глайдерлерге қайта ұшуға рұқсат беріледі ("қайтадан жеңілдету"), бірақ барлық басқа глайдерлер кем дегенде бір рет ұшырылғанша күту керек. Бір кластағы барлық глайдерлер ұшырылғаннан және ұшып шығуға дайын болғаннан кейін, ұшыру директоры радио арқылы "ұшыру қақпасы ашық" деп хабарлайды. Бұл ұшқыштарға берілген тапсырманы орындауды бастауға және дереу бастауға немесе тактикалық немесе ауа райына байланысты себептерге байланысты бастауды кейінге қалдыруға болатынын білдіреді. Ұшқыш ұшыру уақытын радио арқылы хабарлауы керек. Содан кейін әр ұшқыш тапсырманы мүмкіндігінше жылдам орындауға тырысады. Кейбір ұшқыштар ұшудың басында көтерілуді таба алмайды және сондықтан қосымша сүйреу үшін әуежайға оралуға тиіс ("қайтадан жеңілдету"), онда олар ұшуды қайтадан бастауға тырысады – мұндайға кез келген уақытта рұқсат етіледі. Егер ұшқыш тапсырманың кейбір бөлігінде көтерілуді таба алмаса, ол фермердің егістігіне немесе алыс әуежайға "қонуға" мәжбүр болуы мүмкін. Мұның себебі нашарлаған ауа райы болуы мүмкін, немесе көтерілу аймағын қабылдамау және одан да жақсы көтерілуді табу үмітімен ұшып кету болуы мүмкін (себебі мақсат – кездесетін әр көтерілу көзін пайдалану емес, өйткені бұл қашықтыққа пайдасыз уақыт алады). Ұшқыш күні тапсырманы орындамаса да, жарыс ұпайларын алады. Құлап қонған глайдерді немесе (әуежайда қону мүмкін болмаса) глайдерді қайта іске қосу үшін сүйрейтін ұшақ жіберілуі мүмкін және оны базаға қайтару үшін (екеуі де "қайтару" деп аталады). Әдетте, старт және финиш орналасқан жері жарыстың үй әуежайында немесе оған жақын жерде болады. Егер ауа райының қолайсыз жағдайлары болса, бәсекелестерге "қауіпсіз финиш" орны туралы хабарлау қажет болуы мүмкін.

Нәрселеу

Әрбір жолжарық бірнеше секунд сайын GPS орналасуын қауіпсіз форматта жазатын құрылғыны алып жүреді. Қонақтанғаннан кейін ұшқыштар өздерінің деректер жинағыштарын (логгерлерін) жүктеу үшін бағалаушыға тапсырады. Бағалаушы нәтижедегі GPS деректерін талдау үшін компьютерлік бағдарлама қолданады. Бұл бастапқы нүктеге, бұрылыс нүктелеріне және аяқталу нүктесіне заңды түрде жеткенін растайды. Әр жарыс күнінің жеңімпазы тапсырманы ең жылдам орындаған және 1000 ұпайдың максималды мөлшерін алған ұшқыш болып табылады. Егер азаматтардың саны аз болса, бұл ұпай құны төмендеуі мүмкін. Себебі, егер тек бірнеше жолжарық ғана тапсырманы орындаса, сәттілік маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Басқа ұшқыштардың ұпайлары жеңімпаздың жылдамдығына қатысты есептеледі. Тапсырманы аяқтамаған бәсекелестерге де ұпай беру үшін, максималды ұпайдың шағын бөлігі жүрілген қашықтық үшін беріледі. Кейбір жарыстарда жолжарықтың көрсеткіштеріне негізделген түзетулер (гандикапинг) қолданылады, сондықтан әрбір ұшқыштың күндік ұпайларын анықтау үшін қосымша факторлар ескеріледі. Алдын ала нәтижелер әдетте соңғы қонақтан кейін қысқа уақыт ішінде қолжетімді болады, бірақ наразылықтар мен санкциялар болуы мүмкін. Соңғы нәтижелер әдетте келесі жарыс күнінің басында, ұшқыштарға келесі күнгі тапсырма туралы брифтинг өткізіліп жатқанда ресми түрде жарияланады. Көбінесе әр сыныптың жеңімпазынан қалай жеңгені туралы сұрайды.

Су балласы

Бұл түсінікке қайшы сияқты көрінуі мүмкін, бірақ ұшқыштар ұшақтарын ауырлату үшін қанаттарындағы бөлімшелерге су балласты қояды. Қазіргі заманғы жолсермелер үлкен мөлшерде су сыйыдырады (Nimbus 3 272 кг су сыйыдырады). Мақсаты – сол қисаю бұрышын сақтай отырып, жолсерме жылдамдығын арттыру. Бұл әдіздің кемшілігі – жолсерме термалдық ағындарда баяу көтеріледі. Дегенмен, жағдайлар дұрыс болса, баяу көтерілуден кеткен уақыт келесі термалдық ағынға жылдамдықпен жету арқылы өтеуге болады. Пайдасы үш факторға байланысты: жолсерме түрінің әртүрлі жылдамдықтар мен салмақтардағы аэродинамикалық көрсеткіштері, күндізгі термалдық ағындардың күші және олардың ені. Суға түсу жылдамдығының артуы күшті термалдық ағындарда көтерілу жылдамдығына аз ғана әсер етеді. Балласттың қосымша салмағы ұшқыштан тар термалдық ағындарда қалу үшін көбірек бұрылуды талап етеді, бұл да суға түсу жылдамдығын арттырады. Жарысқа қатысушы ұшқыштар көбінесе балластпен ұшады. Егер термалдық ағындар нашар немесе кішкентай болса, ұшуды балластсыз жалғастыру тиімдірек болуы мүмкін, сондықтан олар оны ұшып шыққаннан кейін немесе маршруттың бір бөлігінен кейін құйып жіберуі мүмкін. Алайда, жағдайлар күшейіп кетсе, тапсырма бойында балласты сақтап қалу артықшылықты болар. Жолсерме корпусы сумен толтырылғанда қатты қонудың күшіне төтеп беруге арналмаған. Сондықтан ұшқыштар жолсерме финиш сызығын кесіп өтер алдында балласттық резервуарларды босата бастайды, осылайша қону кезінде олар бос болады. Бұл жарысқа қатысушы ұшқыштар финиш сызығын төмен биіктікте кесіп өтетінін көрсететін әсерлі көріністерге әкеледі. Жақындағы ереже өзгерістері қауіпсіздік мақсатында осы практиканы азырақ қажет етеді.

Жарыс стратегиясы мен тактикасы

Жарыстар жылдамдық арқасында жеңіледі. Бағыт бойындағы уақыт әрбір ұшқыш старт аймағынан шыққан сәттен бастап, аяқтағанға дейін өлшенеді. Әрбір қатысушы старт ашылғаннан кейін кез келген уақытта бастауға құқылы. Барлық қатысушыларға жақсы старт позициясын алу үшін жеткілікті уақыт беру мақсатында, жарыс ережелерінде ең соңғы қатысушы ұшқаннан кейін жиырма минут өткен соң ешкімнің бастауына рұқсат етілмейді. Старт сызық түрінде немесе бірнеше шақырым радиусы бар цилиндр түрінде болуы мүмкін. Екі жағдайда да старт үшін белгіленген максималды биіктік болады және қатысушылар көбінесе максималды старт биіктігіне мүмкіндігінше жақын бастауға тырысады. Ұшудың маңызды шешімдерінің бірі – қашан бастау керектігін анықтау. Бұл шешім көбінесе әрбір ұшқыштың күнінің ең күшті ауа райында бағытта болу тілегіне негізделген. Сонымен қатар, бәсекелестік факторлары да бар. Көбінесе қатысушылар басқа ұшқыштардан кейін ғана бастауға тырысады, оларды бағыттағы жақсы көтерілу шарттарының "белгілері" ретінде пайдаланады. Осы тәсілді қолдана отырып, тәжірибелі ұшқыш ұшудың басындағы кезеңде бірнеше минутты қуып жете алады. Осылайша, артынан қуушыларды шатастыру үшін ұшқыштар түрлі тактикаларды қолданады, мысалы, старттан кейін кері оралып, қайтадан бастау. Әрбір ұшқыш қалағанша бастауға құқылы, бірақ есепке тек соңғы бастау алынады. Дегенмен, үздіксіз "старт қақпасы лотереясы" ойынының кемшіліктері болуы мүмкін. Кейінірек бастағандар ауа райы нашарлағанда немесе мүлдем қолайсыз болғанда, әлі де бағыттан тыс қалуы мүмкін. Сондықтан, ең жақсы ұшқыштар сонымен қатар жақсы ауа райын болжай білуі керек. Белгілі бір бағыт бойынша планердің жылдамдығына ең көп әсер ететін факторлар – ұшқыш таңдаған көтерілу күшінің орташа деңгейі және бағыт бойынша таңдалған маршруттың туралығы (маршруттан ауытқулар үшін ешқандай ұпай қосылмайды, бірақ күшті көтерілуге жету үшін айналып өту, жүрілген қосымша қашықтықты жылдамдықпен өтеуге мүмкіндік береді). Тәжірибелі ұшқыштар көбінесе салыстырмалы түрде әлсіз көтерілулерден өтеді, көтерілу үшін тек ең күшті көтерілуді таңдайды. Алайда, тым таңдамалы болу жерге тым төмен түсу қаупін тудырады және "қонудан" сақтану үшін кез келген көтерілу көзін (қаншалықты әлсіз болса да) қабылдауға мәжбүр етеді. Бұл қатысушыға құнды уақытты қанағаттандырады. Ең жақсы ұшқыштар сонымен қатар әрбір көтерілу көзінен барынша пайдалануға дағдыланған, планерді көтерілу жылдамдығы ең жоғары болатын орталыққа жылдам бағыттайды. Олар сондай-ақ көптеген түрлі ақпаратты (ауа райы болжамы, жер бедерінің ерекшеліктері, бұлттар, бағыттағы басқа планерлер) пайдалану арқылы алдағы жағдайларды бағалау және жалпы жылдамдықты арттыру үшін ұшу тактикасын бейімдеуде білікті. Планер көтерілетін ауада жылдамдықты төмендетіп, тура бағытта ұшу арқылы тиімді ұшуға болады, содан кейін ауа көтерілмейтін кезде жылдамдықты қайтадан арттыруға болады. Бұл тәсіл "долфиндеу" деп аталады. Егер жағдайлар қолайлы болса, планер әрбір көтерілу көзінен жеткілікті энергия алады және айналып жүрмей, ұзақ қашықтықтарда жалпы биіктігін сақтай алады. Тұрақты, орташа жел күні бұл үшін жақсы, өйткені термалдар көбінесе бұлтты жолдарға тізбектеледі, бұл ұшқышқа бұрылудың қажеті болмайды. Бағыт сызығында тікелей ұшу жолын таңдау, егер шағын ауытқу планерді ұзақ көтерілу ауасында ұстаса немесе ең нашар жағдайда күшті төмендеу ауасынан сақтап қалса, ең жақсы тактика болмауы мүмкін. Міндеттің бойында планерлер көбінесе "топтарда" ұшады, өйткені планерлер тобы жалғыз планерге қарағанда жақсы көтерілуді табуға бейім. Кейде ұшқыштар топпен қалуды немесе басқа бағытта жақсы көтерілу болатынына сенгенде, өздеріне жеке баруды шешуге мәжбүр болады. Күмүстік бұлттар көтерілуді көрсететін болмаған күндері, топтық ұшу қалыпты жағдай. Алайда, топтық ұшу басқа қатысушыларға қарағанда ұшқыштар үшін айтарлықтай көп ұпай жинауды қиындатады. Әр қатысушының жасайтын соңғы маңызды шешімдерінің бірі – планердің финиш сызығына жету үшін жеткілікті биіктікте екенін анықтау. Бұл өте маңызды шешім, өйткені бір жағынан, қажетсіз биіктікке көтерілу уақытты ысыраптап, финиш сызығына биікке жеткені үшін ұпайлар берілмейді. Екінші жағынан, финиш сызығына жетпей тұрып биіктіктен қалу қымбатқа (және ұятқа) түсетін "қонуға" әкелуі мүмкін. Кез келген көтерілу жағдайлары үшін жалпы уақытты азайту үшін оңтайлы соңғы жылдамдық бар – көтерілу күші қаншалықты жоғары болса, соңғы жылдамдық (және тік) соншалықты жоғары болуы керек. Ұшқыштар қажетті биіктікті есептеу және ұшу барысындағы прогресті қадағалау үшін күрделі жылдамдық есептегіштерін пайдаланады. Көбінесе ұшқыштар соңғы жылдамдықты жоспарлайды, күтпеген төмендеу ауасы кездесетін жағдайда сақтандыру үшін бірнеше жүзден мыңнан астам фут биіктік қосады.

Үлкен жүлде

Глайдер жарыстарының қызығушылығын арттыру үшін Grand Prix деп аталатын жаңа формат енгізілді. Grand Prix форматының жаңалықтарына бірнеше глайдердің бір уақытта стартқа шығуы, көптеген айналымдардан тұратын тапсырмалар және есептеудің қарапайымдатылған жүйесі кіреді.

Онлайн байқаулар

Бейресми интернет-жарыстары да танымал, онда ұшқыштар өздерінің GPS деректерін жүктеп, қашықтық, жеткен жылдамдық және ұшу міндеттемесі алдын ала жарияланған-жарияланбағаны сияқты факторлар бойынша автоматты түрде бағаланады. 2009 жылы әлем бойынша 13 424 ұшқыш неміс авиациялық журналы "Aerokurier" ұйымдастырған жарысқа қатысты, алайда басқа елдер де өздерінің ұлттық "кестелерін" жүргізеді.

Аэробатика

Аэробатика жарыстары жүйелі түрде өткізіледі. Мұндай жарыста ұшқыштар маневрлер бағдарламасын орындайды (мысалы, аударылып ұшу, тікшеңдеу, домалау және түрлі комбинациялар). Әр маневрдің "K-фактор" деп аталатын бағасы болады. Маневр мінсіз орындалса, ең жоғары ұпай беріледі, әйтпесе ұпайлар қысқартылады. Тиімді маневрлер сонымен қатар, қолда бар биіктікте бағдарламаны толық аяқтауға мүмкіндік береді. Көп ұпай жинаған ұшқыш жеңімпаз деп жарияланады.