Кіріспе
Тарихи есепті қайта қарастыру Тарихи жазбаларды қайта қарастыру
the reinterpretation of the historical record
Тарихнамада тарихи ревизионизм – тарихи есепті қайта қарастыру. Ол әдетте тарихи оқиғаға, кезеңге немесе құбылысқа қатысты ортодоксалды (қалыптасқан, қабылданған немесе дәстүрлі) ғылыми көзқарастарға немесе баяндамаларға қарсы дәлелдер енгізумен немесе оқиғаға қатысушы адамдардың ниеттерін және шешімдерін қайта түсіндірумен байланысты. Тарихи жазбаларды қайта қарау жаңа фактілердің, дәлелдердің және түсіндірмелердің ашылуымен байланысты болуы мүмкін. Тарихи қайта қарау процесі – тарихи жазбаны толықтырып, дәлдігін арттыруға бағытталған, қажетті және көбінесе даусыз процесс. Тарихи ревизионизмнің бір түрі – бұрынғы моральдық бағалауларды кері қайтару. Осы тәсілменгі қайта қарау көбірек дау тудыратын мәселе, ол тарихи жазбаларды жоққа шығару немесе бұрмалау арқылы тарихи ревизионизмнің заңсыз түріне, яғни тарихи жоққа шығаруға (мысалы, нақты құжаттар мен жазбаларға сенімсіздік танытуға немесе алдын ала белгіленген қорытындыларға жету үшін статистикалық деректерді әдейі манипуляциялауға) әкелуі мүмкін. Тарихи ревизионизмнің осы түрі тарихи жазбаның моральдық мағынасын қайта қарастыруға мүмкіндік береді. Тарихи жоққа шығарушылар өздерінің әрекеттерін заңды тарихи зерттеу ретінде көрсету үшін ревизионизм терминін пайдаланады, әсіресе бұл ревизионизм Холокостты жоққа шығарумен байланысты болған кезде.
Тарихи ғылым
Тарихи ревизионизм – тарихи жазбаның, қоғам тарихының, оның ұжымдық жадында түсінілгеніндегі, тарих ретінде қабылданатын оқиғалардың жаңа фактілер мен интерпретацияларын есепке алу құралы. Америка тарихи қауымдастығының мүшесі, тарихшы Джеймс Макферсон былай деді: «Бұл қауымдастықтың он төрт мың мүшесі тарихты қайта қараудың тарихи зерттеудің өмірлік қанаты екенін біледі. Тарих – қазіргі және өткен арасындағы үздіксіз диалог. Өткенге қатысты интерпретациялар жаңа дәлелдерге, дәлелдерге қойылған жаңа сұрақтарға, уақыт өте келе пайда болған жаңа көзқарастарға жауап ретінде өзгеруге жатады. Өткен оқиғалар мен олардың мағынасына қатысты жалғыз, мәңгілік және өзгермейтін «ақиқат» жоқ. Тарихшылардың өткенді түсінудегі үздіксіз ізденісі – яғни ревизионизм – тарихты маңызды және мағыналы етеді. Ревизионизм болмаса, біз Америка Азамат соғысынан кейін [1861–65] Д.У.Гриффиттің «Ұлт тууы» [1915] және Клод Бауэрстің «Трагикалық дәуір» [1929] шығармаларында бейнеленген Реконструкция [1865–77] бейнесімен қалуымыз мүмкін. Алтын ғасырдың (1870–1900 жылдар) кәсіпкерлері «өнеркәсіптің капитандыры» немесе «қарақшы барондары» болды ма? Жаңа көздерді зерттеп, жаңа, нақты сұрақтар қойған ревизионист тарихшылар болмаса, біз осы стереотиптердің бірінде немесе басқасында қала берер едік. Жоғарғы Сот шешімдері тарихты да, Конституцияны да «ревизионисттік» тұрғысынан қарастырады. Тарихнама саласында қоғамның қалыптасқан құрылымында жұмыс істейтін және өзінің билігін дәлелдей алатын тарих кітаптарын жазған тарихшылар, әдетте, статус-кводан пайда көреді. Сондықтан, кәсіби тарихшы парадигмасы фактіні, интерпретацияны немесе екеуін де тарихи ревизионизмнің кез келген түріне қарсы тұру ретінде көрінеді. Тарихты жазудың бір парадигмалық формасына қарама-қарсы, ғылым философы Томас Кун, сандық ғылымдар бір парадигмамен сипатталатын болса, әлеуметтік ғылымдар «талаптардың дәстүрінен, қарсы талаптардан және [негізгі] негіздер туралы пікірталастардан» туындайтын бірнеше парадигмалармен сипатталады. АҚШ тарихының мәдени тұрғыдан жан-жақты баяндамасын, қара нәсілділердің, әйелдердің және жұмысшы қозғалысының көзқарастарын ұсынатын қайта қарау тарихына қарсылық туралы тарихшы Дэвид Уильямс былай деді: «Бұл және басқа да ғылыми дауыстар Америка тарихының жан-жақты қаралуын талап етті, тек билік элитасы емес, американдықтардың көпшілігі тарих жасағанын атап өтті. Дегенмен, колледжге түсуге, кәсіби тарихшы болуға және өздерінің таптық, нәсілдік және жыныстық мүдделеріне қызмет ететін тарихқа көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік алғандар ең алдымен билік элитасының ақ нәсілді еркектері болды. Бұл жағдайға аз қамтылғандардың шығындарына айналды. «Тарихты зерттеген адам жамандықты ұмыту керек, бұрмалау керек, оны жасыру керек деген ойдың қайталануына таңғалады. Әрине, бұл философияның қиындығы – тарих өзінің құндылығын жоғалтады, ынталандырушы және үлгі ретінде; ол кемелді адамдарды және асыл халықтарды суреттейді, бірақ ол шындықты айтпайды», – деп жазды Дю Бойс 1935 жылы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ-та тарихты зерттеу мен өндіруді G.I. жобасы кеңейтті. Бұл жобаның қаржыландыруы «жаңа және кеңінен негізделген ғалымдар ұрпағын» феминисттік қозғалыстан, Азаматтық құқық қозғалысынан және Американдық үнді қозғалысынан алынған көзқарастар мен интерпретациялармен қамтамасыз етті. Тарихшылар қорының кеңеюі мен тереңдеуі түпкілікті және жалпыға бірдей қабылданған тарихтың болуын жоққа шығарды, сондықтан ревизионист тарихшы ұлттық жұртшылыққа тарихи деректерді жаңа фактілермен, дәлелдермен және интерпретацияларымен түзетілген және толықтырылған тарихты ұсынады. Америка тарихының циклдары (1986) кітабында АҚШ пен Кеңес Одағының суық соғыс кезіндегі (1945–1991) айырмашылығы мен салыстырмасында тарихшы Артур М. Шлезингер кіші былай деді: «бірақ басқалары, әсіресе АҚШ-та американдық тарихшылар ревизионизм деп атаған нәрсені білдіреді – яғни ресми түсіндірмелерге қарсы шығуға дайындық. Бұл құбылысқа ешкім таңғалмауы керек. Америка тарихындағы әрбір соғыс өз уақытында, [тарихи] ревизионизм үшін қасиетті деп саналатын болжамдарды скептикалық қайта бағалаумен ұштасты. Өйткені тарихи ревизионизм – тарихтың жаңа проблемаларды қою және жаңа мүмкіндіктерді зерттеу арқылы өзінің перспективаларын кеңейту және түсініктерін байыту процесінің маңызды бөлігі. Ревизионист тарихшылар тарихтың дәстүрлі көзқарасына қарсы шығып, дәстүршілдерге қарсы пікірлерді көтеріп, оларды жаңаша бағалау қажеттігін талап етеді. Ревизионист тарихты көбінесе азшылықтағылар, мысалы, феминист тарихшылар, этникалық азшылық тарихшылары, немесе кішкентай және аз танымал университеттерде жұмыс істейтін, жас ғалымдар жасайды – негізінен, статус-квоға қарсы шығудан ең көп пайда көретін және ең аз шығынға ұшырайтын тарихшылар. Қабылданған сенімдер мен тарихи ревизионизмнің жаңа перспективалары арасындағы қақтығыста қабылданған тарихи идеялар өзгереді, бекітіледі немесе нақтыланады. Егер уақыт өте келе ревизионисттік идеялар жаңа статус-квоға айналса, парадигмалық өзгеріс болды делінеді. Тарихшы Форрест Макдональд ревизионизмнің бұрылысына көбінесе сын көзбен қараса да, 1960 жылдардағы Американың тарихты жазу әдісін өзгерткенін мойындайды: «Нәтижесінде, тарихты зерттеуге бұрын назар аудармаған мәселелерге қызығушылық оянды. Үнді тарихы, қара нәсілділер тарихы, әйелдер тарихы, отбасы тарихы және көптеген мамандықтар пайда болды. Бұл кеңейтілген көкжиеңектер американдық өткел туралы біздің түсінігімізді байытты, бірақ бұл сонымен қатар арнайы талаптарға, тривиализацияға және тікелей жалғандықтануға әкелді. Тарихшылар уақыттың рухына (zeitgeist) және соғыстан кейінгі (1939–1945) қоғамдағы, саясаттағы және мәдениеттегі прогрессивті өзгерістерге бейім. «Болашақтың өткені» (1989) кітабында тарихшы С. Ванн Вудвард былай деді: «Бұл оқиғалар әдетте революция деп аталатын шоғырлану мен зорлықпен бірге келді. Бұл революция, немесе әлдебір революциялар жиынтығы, біз әлі атауын таппаған. Менің тезисім – бұл дамулар өткенге қатысты жаңа сұрақтар тудырады және тарихтың үлкен аймақтарын оқуға әсер етеді, менің сенімім – болашақ ревизиялар тарихнаманың «Жаңа интерпретация дәуірі» деп аталуына жеткілікті болады». Бірінші иллюстрация (географиялық себептермен АҚШ тарихында сыртқы қауіп-қатердің болмауы) көбінесе американдық тарихтан шығады, бірақ бұл революцияның кең ауқымын жасырмауы керек, ол ұлттық шектеулерге ие емес. Академиялық, мәдени және саяси дамулар қазіргі тарихты жазу моделін, тарихнаманың қабылданған парадигмасын қалыптастырды. Философ Карл Поппер былай деді: «Әр ұрпақтың өзінің қиындықтары мен мәселелері болады, сондықтан олардың өзінің мүдделері мен өзінің көзқарасы болады». Осыдан келіп, әр ұрпақтың тарихты өз жолымен қарауға және қайта интерпретациялауға құқығы бар. Ахирде, біз тарихты қызығушылықпен зерттейміз, және бәлкім, қазіргі мәселелеріміз туралы білуге ниеттенеміз. Бірақ тарих егер объективтілік туралы қолданылмайтын идеяның ықпалымен, біз өзіміздің көзқарасымыздан тарихи мәселелерді ұсынуға тартынсақ, ешқайсысының да мақсатына қызмет ете алмайды. Біздің көзқарасымыз, егер ол мәселеге саналы және сынды түрде қолданылса, наив түрде сенетін автордың көзқарасынан нашар емес деп ойламауымыз керек...».
The fourteen thousand members of this association, however, know that revision is the lifeblood of historical scholarship. History is a continuing dialogue, between the present and the past. Interpretations of the past are subject to change in response to new evidence, new questions asked of the evidence, new perspectives gained by the passage of time. There is no single, eternal, and immutable "truth" about past events and their meaning. The unending quest of historians for understanding the past – that is, revisionism – is what makes history vital and meaningful. Without revisionism, we might be stuck with the images of Reconstruction [1865–77] after the American Civil War [1861–65] that were conveyed by D. W. Griffith's The Birth of a Nation [1915] and Claude Bowers's The Tragic Era [1929]. Were the Gilded Age [1870s–1900] entrepreneurs "Captains of Industry" or "Robber Barons"? Without revisionist historians, who have done research in new sources and asked new and nuanced questions, we would remain mired in one or another of these stereotypes. Supreme Court decisions often reflect a "revisionist" interpretation of history as well as of the Constitution. In the field of historiography, the historian who works within the existing establishment of society and has produced a body of history books from which he or she can claim authority, usually benefits from the status quo. As such, the professional historian paradigm is manifested as a denunciative stance towards any form of historical revisionism of fact, interpretation or both. In contrast to the single paradigm form of writing history, the philosopher of science, Thomas Kuhn, said, in contrast to the quantifiable hard sciences, characterized by a single paradigm, the social sciences are characterized by several paradigms that derive from a "tradition of claims, counterclaims, and debates over [the] fundamentals" of research. On resistance to the works of revised history that present a culturally comprehensive historical narrative of the US, the perspectives of black people, women, and the labour movement, the historian David Williams said:
These, and other, scholarly voices, called for a more comprehensive treatment of American history, stressing that the mass of Americans, not simply the power élites, made history. Yet, it was mainly white males of the power élite who had the means to attend college, become professional historians, and shape a view of history that served their own class, race, and gender interests at the expense of those not so fortunate – and, quite literally, to paper over aspects of history they found uncomfortable. "One is astonished in the study of history", wrote Du Bois in 1935, "at the recurrence of the idea that evil must be forgotten, distorted, skimmed over The difficulty, of course, with this philosophy is that history loses its value, as an incentive and [as] an example; it paints perfect men and noble nations, but it does not tell the truth". After the Second World War, the study and production of history in the US was expanded by the G. I. Bill, which funding allowed "a new and more broadly based generation of scholars" with perspectives and interpretations drawn from the feminist movement, the Civil Rights Movement, and the American Indian Movement. That expansion and deepening of the pool of historians voided the existence of a definitive and universally accepted history, therefore, is presented by the revisionist historian to the national public with an history that has been corrected and augmented with new facts, evidence, and interpretations of the historical record. In The Cycles of American History (1986), in contrasting and comparing the US and the Soviet Union during the Cold War (1945–1991), the historian Arthur M. Schlesinger Jr. said:
but others, especially in the United States represent what American historians call revisionism – that is readiness to challenge official explanations. No one should be surprised by this phenomenon. Every war in American history has been followed, in due course, by skeptical reassessments of supposedly sacred assumptions for [historical] revisionism is an essential part of the process, by which history, through the posing of new problems and the investigation of new possibilities, enlarges its perspectives and enriches its insights. Revisionist historians contest the mainstream or traditional view of historical events and raise views at odds with traditionalists, which must be freshly judged. Revisionist history is often practiced by those who are in the minority, such as feminist historians, ethnic minority historians, those working outside of mainstream academia in smaller and less known universities, or the youngest scholars, essentially historians who have the most to gain and the least to lose in challenging the status quo. In the friction between the mainstream of accepted beliefs and the new perspectives of historical revisionism, received historical ideas are either changed, solidified, or clarified. If over a period of time, the revisionist ideas become the new establishment status quo a paradigm shift is said to have occurred. The historian Forrest McDonald is often critical of the turn that revisionism has taken but admits that the turmoil of the 1960s America has changed the way history was written:
The result, as far as the study of history was concerned, was an awakened interest in subjects that historians had previously slighted. Indian history, black history, women's history, family history, and a host of specializations arose. These expanded horizons enriched our understanding of the American past, but they also resulted in works of special pleading, trivialization, and downright falsification. Historians are influenced by the zeitgeist (spirit of the time), and the usually progressive changes to society, politics, and culture, such as occurred after the Second World War (1939–1945); in The Future of the Past (1989), the historian C. Vann Woodward said:
These events have come with a concentration and violence for which the term revolution is usually reserved. It is a revolution, or perhaps a set of revolutions for which we have not yet found a name. My thesis is that these developments will and should raise new questions about the past, and affect our reading of large areas of history, and my belief is that future revisions may be extensive enough to justify calling the coming age of historiography an "Age of Reinterpretation". The first illustration [the absence from U. S. history of external threats, because of geography] happens to come mainly from American history, but this should not obscure the broader scope of the revolution, which has no national limitations. Developments in the academy, culture, and politics shaped the contemporary model of writing history, the accepted paradigm of historiography. The philosopher Karl Popper said that "each generation has its own troubles and problems, and, therefore, its own interests and its own point of view". sign=|source=|it follows that each generation has a right to look upon and re interpret history in [their] own way After all, we study history because we are interested in it, and perhaps because we desire to learn something about our [contemporary] problems. But history can serve neither of these two purposes if, under the influence of an inapplicable idea of objectivity, we hesitate to present historical problems from our point of view. And we should not think that our point of view, if consciously and critically applied to the problem, will be inferior to that of a writer who naïvely believes that he has reached a level of objectivity permitting him to present "the events of the past as they actually did happen". As the social, political, and cultural influences change a society, most historians revise and update their explanation of historical events. The old consensus, based upon limited evidence, might no longer be considered historically valid in explaining the particulars: of cause and effect, of motivation and self interest – that tell How? and Why? the past occurred as it occurred; therefore, the historical revisionism of the factual record is revised to concord with the contemporary understanding of history. As such, in 1986, the historian John Hope Franklin described four stages in the historiography of the African experience of life in the US, which were based upon different models of historical consensus.
Негационизм және теріске шығару
Тарихшы Дебора Липштадт (Холокостты жоққа шығару: шындық пен естелікке қарсы күшейіп келе жатқан шабуыл, 1993), және тарихшылар Майкл Шермер мен Алекс Гробман (Тарихины жоққа шығару: Холокост ешқашан болған жоқ және олар неге оны айтады?, 2002) тарихи ревизионизм мен тарихи жоққа шығарушылықты ажыратады, соңғысы – жоққа шығарудың бір түрі. Липштадт Холокостты жоққа шығаратындар, мысалы, Гарри Элмер Барнс, өздерінің жоққа шығаруын академиялық тұрғыдан тарихи деректерді қайта қарау ретінде көрсету үшін өздерін «тарихи ревизионистер» деп жалған түрде таныстырады. Сондықтан Липштадт, Шермер және Гробман тарихи оқиғаны жоққа шығару емес, оқиға туралы қазіргі білімді жетілдіруді талап ететінін, мұндай тарихты жетілдіру жаңа эмпирикалық деректерді зерттеу және қолдағы құжаттамалық деректерді қайта қарау мен қайта түсіндіру нәтижесінде туындайтынын айтты. Нақты тарихи ревизионизм «құндырылмас деректердің белгілі бір жиынтығы» және «дәлелдердің үйлесуі» бар екенін мойындайды, бұл Қара өлім, американдық құлдық және Холокост сияқты оқиғалар болғанын көрсетеді; ал тарихты жоққа шығару тарихи деректердің барлық негізін жоққа шығарады, бұл тарихи жоққа шығарушылықтың бір түрі.
Тарихи деректерді қайта қараудың негізі
Тарихи қайта қарау процесі – жаңа оқиғалар мен жағдайларға байланысты тарихи мәліметтерді жаңартуды қамтиды. Тарихи мәліметтерді түрлі академиялық себептермен, мысалы, төмендегідей себептермен қайта қарауға болады:
Жаңа деректерге/жазбаларға қол жеткізу
Бұрын белгісіз болған құжаттардың жариялануы, табылуы немесе ғалымдарға мәлім болуы, жақсы зерттелген оқиғаларға қатысты жаңа көзқарастарға әкелуі мүмкін. Мысалы, мұрағатталған немесе жабық мемлекеттік құжаттар (көбінесе ұлттық қауіпсіздікке байланысты) отыз жылдық ереже және осыған ұқсас заңдарға сәйкес қолжетімді болады. Мұндай құжаттар жаңа дереккөздерді ұсынып, тарихи перспективаны өзгертетін өткен оқиғалардың жаңа талдауларын қамтамасыз ете алады. 1970 жылдары Ұлыбританияның отыз жылдық ережесі бойынша ULTRA архивтерінің жариялануымен одақтас жоғары басшылықтың тактикалық шешім қабылдау процесінің көп бөлігі қайта қарастырылды, әсіресе Атлантика шайқасы. ULTRA архивтері жарияланғанға дейін фельдмаршал Бернард Монтгомери Арнемнің мықты бекітілгенін білген болуы мүмкін бе деген пікірталас көп болды. Архивтердің жариялануы, олардың мықты бекітілгенін көрсеткеннен кейін, дәлелдердің таразысы оның қарсыластарының пайдасына бұрылды. ULTRA архивтерінің жариялануы электронды компьютер тарихын қайта қарауға да себеп болды.
Басқа тілдердегі жаңа дереккөздер
Басқа тілдердегі дереккөздер көбейген сайын, тарихшылар жаңа мәліметтерді ескере отырып, өз теорияларын қайта қарауға мүмкіндік алады. Қараңғы ғасырлар туралы түсініктердің қайта қаралуы – соның бір мысалы.
Ғылымның басқа салаларындағы даму
ДНҚ талдауы тарихтың түрлі салаларына әсер етіп, қалыптасқан тарихи теорияларды растады немесе қазіргі тарихи түсіндірмелерге қарсы жаңа дәлелдер ұсынды. Британдық тарих алды ғылымының профессоры Эндрю Шеррат заңды және заңсыз есірткілерді қолдану туралы антропологиялық еңбектерді және осы еңбектерді тарих алды қоғамдардың кейбір мәселелерін түсіндіру үшін қалай қолдануға болатынын енгізді. Көміртекті талдау, мұз түйіршіктері мен ағаш сақиналарын зерттеу, палинология, ерте металл үлгілерін сканерлі электронды микроскоппен талдау және сүйектердегі оттегі изотоптарын өлшеу соңғы онжылдықтарда жаңа гипотезаларды негіздеуге қажетті жаңа деректерді қамтамасыз етті. Ежелгі ДНҚ-ны бөліп алу тарихшыларға нәсілдің мағынасы мен маңыздылығы, тіпті қазіргі заманғы ұлттық идентификация туралы пікір таласуға мүмкіндік береді.
Ұлтшылдық
Мысалы, мектеп кітаптарындағы Еуропа тарихында бір оқиға туралы толығымен әртүрлі көзқараспен кездесуге болады. Ватерлоо шайқасы мысалында, британдық, француздық, голландтық және неміс оқулықтарының көпшілігі өз елдерінің үлесін маңызды көрсету үшін шайқасты өз бағытына бұрады. Кейде оқиғаның атауы саяси немесе ұлттық тұрғыдан мағына беру үшін қолданылады. Мысалы, екі ағылшын тілді ел арасындағы бірдей қақтығыс екі түрлі атаумен белгілі: "Америка Тәуелсіздік соғысы" және "Америка Төңкерісі". Ұлтшылдыққа қатысты көзқарастар өзгерер сайын, осы идеялардың ықпалымен дамыған тарих салалары да өзгеріске ұшырайды. Соғыстар – жаулар арасындағы күрес, ал соғыстан кейінгі тарихшылар өздерінің ішкі қажеттіліктеріне сәйкес фактілерді және түсіндірмелерді іріктеп алады. Мысалы, Корея соғысы туралы түсіндірмелер әртүрлі елдердің оқулықтарында өте әртүрлі болып келеді.
Мәдениет
Мысалы, британдық саясатта аймақтық көзқарас бұрынғы маңыздылығын қайта иеленгендіктен, кейбір тарихшылар Англия азаматтық соғысы туралы бұрынғы зерттеулер Англияға шоғырланған екенін, ал соғысты түсіну үшін бұрын маңызсыз деп есептелген оқиғаларға көбірек назар аудару қажет деп санайды. Мұны күшейту үшін, ревизионист тарихшылар Англия азаматтық соғысын үш патшалықтың соғыстары деп белгіленген бірнеше байланысты қақтығыстардың бірі ретінде қарастыруды ұсынады. Бұдан әрі, мәдениеттер дамығанда, кейбір өзгеріс іздейтін топтар үшін өзінің тарихи айғағын қайта қарау стратегиялық түрде пайдалы болуы мүмкін, соның нәтижесінде қазіргі субмәдениет өкілдері реформа немесе өзгеріс үшін негіз ретінде қолдана алатын дәстүрді табуға немесе сирек жағдайларда жасауға мүмкіндік туады.
Идеология
Мысалы, 1940 жылдары ағылшын азамат соғысын марксистік тұрғысынан қарастыру әдетке айналды. Кристофер Хиллдің айтуынша, "Азамат соғысы – таптық соғыс болды". Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін британдық ғылымда марксистік түсіндірудің ықпалы төмендеді және 1970 жылдары бұл көзқарас жаңа ревизионистер мектебінің сынауына ұшырады. Көбінесе Англия, Шотландия және Ирландиядағы 17 ғасырдың ортасындағы қақтығыстың басты түсіндірмесі ретінде бұл көзқарас қабылданбай қалды.
Тарихи себеп-салдар байланысы
Тарихтағы себеп-салдар мәселелері көбінесе жаңа зерттеулермен қайта қарастырылады: мысалы, 20 ғасырдың ортасына қарай француз революциясының себебі жаңа орта таптың үстемдікке көтерілуі деп есептелді. Бірақ 1960 жылдары Альфред Коббан және Франсуа Фюре сияқты тарихшылардың ревизионистік зерттеулері әлеуметтік жағдайдың күрделірек екенін көрсетті, және революцияның себептері туралы мәселе қазір де белсенді түрде талқыланып жатыр.
Қараңғы ғасырлар
Латын әрпінде жазылмаған Уэльс, Галл және Норд сагалары сияқты мәтіндер талданғанда және осы кезең туралы білімнің қатарына қосылғанда, сондай-ақ археологиялық деректер көбейгенде, "Қараңғы ғасырлар" деп аталатын кезең тарихшылардың көпшілігі үшін маңыздылығын жойды. "Қараңғы" термині мәдениет пен құқықтың жоқтығын емес, Континенттік Еуропадағы бастапқы мәтіндердің жетіспеуін көрсетеді. Көптеген қазіргі заманғы зерттеушілер бұл терминнің теріс коннотациялары болғандықтан оны қолданудан жалтарса, оны Орта ғасырдың кез келген кезеңі үшін шатастыратын және дұрыс емес деп санайды.
Феодализм
Феодализм ұғымы күмәндануға ұшырады. Тарихшы Элизабет А. Р. Браун бастаған ревизионист ғалымдар бұл терминді жобады.
Ажинкур шайқасы
Тарихшылар Ажинкур шайқасында француз армиясы ағылшын армиясынан төрт есе көп болса да, ағылшын армиясының керемет жеңіске жеткенін қабылдайды. Бұл түсінік, әсіресе Шекспирдің "Генрих V" пьесасы арқылы кеңінен танымал болды. Алайда, профессор Энн Карринің түпнұсқа тіркеу деректерін пайдалана отырып жүргізген соңғы зерттеулері осы түсіндірмеге күмән тудырды. Зерттеулері толыққан жоқ болса да, ол алғашқы нәтижелерін жариялады: француздар ағылшындар мен валлийлерден 12 000-ға 8 000-ға ғана басым болған. Егер бұл рас болса, онда ағылшындар патриоттық мақсаттармен сандарды арттырып көрсеткен болуы мүмкін.
Жаңа әлемді ашу және Американы колонизациялау
Американы еуропалықтардың отарлауы туралы айтқанда, өткеннің кейбір тарих кітаптары Американың жергілікті халықтарына аз назар бөлді, көбінесе оларды тек реттеп өтетін болды және оқиғаларды олардың көзқарасынан түсінуге тырыспады. Бұл Христофор Колумбтың Американы ашқаны туралы сипаттамада көрінді. Кейіннен бұл оқиғалар "ашу" сөзін пайдаланбау үшін қайта қарастырылды. 1990 жылы шыққан "Жәннатты жаулау: Христофор Колумб және Колумбия мұрасы" атты ревизионисттік кітабында Киркпатрик Сэйл Христофор Колумбтың өзінің алғашқы саяхатынан бастап-ақ жаулап алуға құмар империалист болғанын айтты. "Нью-Йорк Таймс" газетінің кітап туралы рецензиясында тарихшы және Кристофер Колумбтың 500 жылдығына арналған комиссия мүшесі Уильям Харди МакНилл Сэйл туралы былай деп жазды: "Ол бұрынғы жазушылар бізге жеткізген батырлық бейнені жоюға кіріскен. Сэйл мырза Колумбты қатыгез, ашкөз және қабілетсіз (тіпті теңізші ретінде де) және ол басып кірген табиғи жұмақты қиратуға ниеттенген адам ретінде көрсетеді". МакНилл Сэйлдің еңбегін "тарихи емес деп жариялайды, себебі ол Колумбтың нақты ниеттері мен іс-әрекеттерінің көбінесе тұманды жазбаларынан зерттеушінің 20 ғасырғы мақсаттарына сәйкес келетін нәрсені таңдайды". МакНилл Колумбты сынаушылар мен жақтаушылар "адамның күрделі шындығын бұрмалайтын, Колумбты жағдайға қарай қанды огре немесе жасалған қасиетті адамға айналдыратын тарихтың бір түрін" ұсынады дейді.
he has set out to destroy the heroic image that earlier writers have transmitted to us. Mr. Sale makes Columbus out to be cruel, greedy and incompetent (even as a sailor), and a man who was perversely intent on abusing the natural paradise on which he intruded." McNeill declares Sale's work to be "unhistorical, in the sense that [it] selects from the often cloudy record of Columbus's actual motives and deeds what suits the researcher's 20th century purposes." McNeill states that detractors and advocates of Columbus present a "sort of history [that] caricatures the complexity of human reality by turning Columbus into either a bloody ogre or a plaster saint, as the case may be."
Наполеон соғысындағы француз шабуыл жасақтамалары
Әскери тарихшы Джеймс Р. Арнольд былай деп мәлімдейді: Сэр Чарльз Оман мен сэр Джон Фортескьюдің еңбектері ағылшыл тіліндегі Наполеон тарихының кейінгі дамуына үлкен ықпал етті. Олардың пікірлері [француздық жаяу әскері жаяу әскер қатарына шабуыл жасау үшін тығыз колонналарды қолданды] кеңінен қабылданып, дәстүрлі көзқарасқа айналды. 1998 жылға қарай Наполеон шайқастарының тактикасына арналған екі кітап жарық көргеннен кейін жаңа парадигма қалыптасқандай болды. Екеуі де француздар Майда шайқасында қатарласып шайқасқанын және француз тактикасының алуан түрлілігін толыққанды зерттегенін көрсетті. 2002 жылы жарық көрген «Маида шайқасы 1806: Даңқтың он бес минуты» атты еңбек, колонна мен қатар мәселесіне қанағаттанарлық шешім бергендей көрінді: «Қазіргі заманғы дереккөздер ең сенімді дәлел болып табылады және олардың қорытындысы айқын: генерал Компердің бригадасы Кемптің жеңіл батальонына шабуыл жасау үшін қатарға тұрды». Майдадағы шешуші шайқас 15 минуттан кем уақытқа созылды. Сол минуттарда не болғаны туралы ұлы тарихшының қателігін түзетуге 72 жыл кетті.
The writings of Sir Charles Oman and Sir John Fortescue dominated subsequent English language Napoleonic history. Their views [that the French infantry used heavy columns to attack lines of infantry] became very much the received wisdom By 1998 a new paradigm seemed to have set in with the publication of two books devoted to Napoleonic battle tactics. Both claimed that the French fought in line at Maida and both fully explored French tactical variety. The 2002 publication of The Battle of Maida 1806: Fifteen Minutes of Glory, appeared to have brought the issue of column versus line to a satisfactory conclusion: "The contemporary sources are the best evidence and their conclusion is clear: General Compère's brigade formed into line to attack Kempt's Light Battalion." The decisive action at Maida took place in less than 15 minutes. It had taken 72 years to rectify a great historian's error about what happened during those minutes.
Аргентиналық азаматтық соғыстар
1861 жылдың соңында Аргентина Республикасы жарияланғаннан кейін, оның алғашқы де-факто президенті Бартоломе Митре алғашқы аргентиналық тарихнамалық еңбектерді жазды: Historia de Belgrano y de la Independencia Argentina және Historia de San Martín y de la emancipación sudamericana. Бұл еңбектер Дальмасио Велес Сарсфилд және Хуан Баутиста Альберди сияқты белгілі зиялылармен, тіпті Адольфо Салдиас сияқты әріптестерімен сынға ұшырағанымен, 1893 жылы құрылған Ұлттық тарих академиясы арқылы каудильолар мен гаучолардың болуына қарамастан, Аргентина тарихына либералды-консервативті көзқарас танытты. Хиполито Иригоеннің Радикалды азаматтық одағы үкіметі кезінде тарихшылар Карлос Д'Амико, Эрнесто Квесада және Дэвид Пенья сияқты митристік саясатқа қарсы ревизионистік көзқарасты ұстанды, ал олардың теориялары Дардо Корвалан Мендильхарсудың көмегімен академияға енді. Аргентиналық тарихи ревизионизм перонистік үкімет кезінде өзінің ең жоғары нүктесіне жете алды. 2011 жылы Мәдениет хатшылығы Аргентина және Ибероамерика тарихын ревизиялау жөніндегі Мануэль Дорего ұлттық институтын құрды, бірақ ол 21-ғасырдың социалистері мен ұлтшылдары арасындағы дауға ұшырады. Маурисио Макри президенттікке кіріскеннен үш апта өткен соң институт жабылды.
Германияның кінәсі
Версаль шартында Германия Бірінші дүниежүзілік соғысты бастауға кінәлі деп жариялаған дәстүрлі түсіндірмеге жауап ретінде, 1920-шы жылдардағы өзін "ревизионист" деп атаған тарихшылар дәстүрлі көзқарасты жобап, бірнеше басқа елдер де осыған бірдей кінәлі екенін көрсететін күрделі себептер тізбегін ұсынды. Ғалымдар арасындағы белсенді пікірталас әлі де жалғасуда.
Британдық және француздық әскери басшылардың нашарлығы
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық армияның әскери басшылығы соғыстан кейін ондаған жылдар бойы тарихшылар мен саясаткерлер тарапынан нашар деп айыпталып келді. Басты айыптар – әскерге басшылық ететін генералдардың окоп соғысының шындығын түсінбеуі, солдаттарының жағдайын білмеуі және өз қателіктерінен сабақ алмауы, нәтижесінде зор құрбандықтарға себеп болуы ("есек басқарған арыстандар"). Алайда, 1960 жылдары Джон Террейн сияқты тарихшылар бұл түсіндірмеге қарсы шыға бастады. Соңғы жылдары жаңа құжаттардың жарыққа шығуы және уақыт өте келе көбірек объективті талдау жасау мүмкіндігі тууының нәтижесінде Гэри Д. Шеффилд және Ричард Холмс сияқты тарихшылар Батыс майдандағы британдық армияның әскери басшылығының өздері бақылай алмайтын көптеген қиындықтарға тап болғанын атап көрсетті, мысалы, жеткіліксіз әскери байланыс. Сонымен қатар, әскери басшылық соғыс барысында жақсарды, 1918 жылы жүз күндік шабуылмен жеңіске апарып соқты. Кейбір тарихшылар, тіпті ревизионистер де британдық жоғарғы командасын қатаң сынап тұрғанымен, соғысты батыл әскерлерді ақымақ офицерлердің басқаруымен қарапайым түрде бейнелеуге көбірек бейім емес. Соғыс кезінде француз армиясына қатысты да ұқсас үрдіс байқалды, оған Антони Клейтон сияқты тарихшылар үлес қосты. Ревизионистер француз генералы Фердинанд Фош, британ генералы Дуглас Хейг және америкалық Джон Першинг сияқты тұлғаларға көбірек симпатиямен қарауға бейім.
Құрама Штаттардағы қайта құру
Америка Құрама Штаттарының қайта құру дәуірінің ревизионист тарихшылары, қара американдықтарды «киіз үйлер» пайдаланды деген басым Дunning мектебінің тұжырымын қабылдамай, керісінше, солтүстік бизнесмендердің экономикалық құмарлығына баса назар аударды. Шындығында, соңғы жылдары «неоаболиционистік» ревизионизм қалыпты жағдайға айналды; ол нәсілдік саясатты сынау үшін 19 ғасырдағы жойылған құлдық қозғалысының (аболиционизм) нәсілдік теңдік туралы моральдық қағидаларын пайдаланады. Тарихшы Майкл Перман Эрик Фонердің «Қайта құру: Американың аяқталмаған революциясы, 1863–1877» (1988) кітабы туралы айта келе: «Фонердің кітабы – жетілген және орныққан ревизионистік көзқарастың өкілі» деген қорытынды жасады.
Америка бизнесі мен "қарақшылар"
Америка бизнесінің және айтылатын "қарақшы барондардың" рөлі 1930 жылдары қайта қарала бастады. Габриэль Колко "бизнес-ревизионизм" деп атаған, Аллан Невинс және одан кейін Альфред Д. Чандлер сияқты тарихшылар бұрын жау ретінде бейнеленген тұлғалардың жасаған жақсылықтарын баса көрсетті. Питер Новик былай деп жазады: "Қарақшы барондардың моральдық кемшіліктері болғанымен, олардың Американың әскери [және өнеркәсіптік] қуатына қосқан үлесі олардан әлдеқайда маңызды болды деген пікірді Аллан Невинс жиі айтты".
Сталиндік Кеңес Одағындағы өлім-жітім деңгейі
Кеңес Одағының ыдырауына дейін және мұрағаттар ашылғанға дейін, Батыс тарихшылары Сталин режимінен 20 миллион немесе одан да көп адам қаза болғанын есептеген. Кеңес Одағы тарағаннан кейін, кеңес мұрағаттарынан алынған мәліметтер де қолжетімді болды және Сталин режимінен қаза тапқандардың санына қатысты бағалауды едәуір өзгертуге мүмкіндік берді, бұл көрсеткіш 3 миллионнан 9 миллионға дейін болды. 1991 жылдан кейінгі Ресейде КГБ мұрағаттары 1990 жылдары қысқа мерзімге ашық болды, бұл мұрағаттарды зерттеумен және құпия жаппай жерлеу орындарын іздеумен айналысқан "Мемориал" сияқты ұйымдардың құрылуына көмектесті. Бірақ Путин билікке келгеннен кейін мұрағаттарға қол жеткізу қайта шектелді және осы саладағы зерттеулер қайтадан саяси тұрғыдан қолайсыз болып кетті, нәтижесінде 2021 жылы ұйым күштеп жабылды.
Кеңес Одағы мен Ресей
Кеңес Одағы мемлекеттік саясаттағы өзгерістерге сәйкес ресми тарихын өзгертуге жиі көшкен, әсіресе большевиктер жетекшілігіндегі дау-дамайлар немесе саяси одақтардың ауысуынан кейін. Ұлы Кеңес Энциклопедиясы да жиі түзетіліп, қағаз кітаптарға жазылғандар Лаврентий Берия немесе Николай Бухарин туралы беттерді кесіп тастауға, оларды мүлдем басқа мақалалармен алмастыруға шақыратын хаттар алды. Тарихи фотосуреттер де партияның сенімін жоғалтқан адамдарды алып тастау үшін жиі өңделді. КСРО және 1991 жылдан кейінгі Ресей тарихын қайта жазу процесі 2010 жылдары Ресейдің Украинаға алғашқы шабуылынан кейін қайта басталды және 2022 жылғы Украинаға толыққанды басып кіруден кейін күшейді. Тарих оқулықтарына ресми тарих баяндамаларындағы өзгерістерді көрсететін маңызды өзгерістер енгізілді: мысалы, 2010 жылғы кітаптарда Совет Одағындағы өмір сүру ұзақтығының азаюына себеп болған тапшылық пен денсаулық сақтауға жеткіліксіз қаржы жұмсалуы туралы ашық айтылса, 2023 жылғы жаңа кітаптарда өмір сүру ұзақтығының жалпы алғанда өскені туралы бұрыс айтылып, оның орнына «білім беру және ғылым саласындағы жетістіктерге» назар аударылды. Сталин туралы тарауларда ол қарапайым ресейліктер үшін үлкен қайғылы оқиға ретінде көрсетілді, ал репрессия туралы еске салған тізімдер жойылды. Ұқсас өзгерістер совет экономикасы, ғарыш бағдарламасы, Брежнев, КСРО-ның құлауы, перестройка және гласность туралы тарауларда да енгізілді, онда «сөз бостандығы» сөз тіркесі қорқынышты тырнақшалармен беріліп, зиянды нәрсе ретінде сипатталды. 1979 жылы Ауғанстанға Кеңес Одағының араласуы радикалды исламшылдыққа қарсы күреске Кеңес Одағының үлесі ретінде ұсынылды, бұл советтік және постсоветтік түсіндірулерге мүлдем қайшы келді. Сонымен қатар, 2014 жылдан бері Ресей құқық қорғау органдары Ресей тарихының қазіргі нұсқасына сәйкес келмейтін қоғамдық мәлімдемелерді қудалай бастады. Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексінің 354.1-бабы «нацизмді ақтауды» қылмыс деп санайды және бұл бап нацизмді мақтаған нақты мәлімдемелерге ғана емес, сонымен қатар 1939-1941 жылдардағы нацистік-советтік ынтымақтастықты еске салған немесе басқа елдерде жасалған советтік соғыс қылмыстарын айтқан жағдайларға да қолданылады. Кейбір жағдайларда Ресей Федерациясының Әкімшілік құқық бұзушылық кодексінің 20.3-бабы да қолданылуда.
Екінші дүниежүзілік соғысқа себепкер болған кінә
Православтық түсінік соғыс тудыруда нацистік Германия мен Жапония империясын кінәлады. Екінші дүниежүзілік соғыстың ревизионист тарихшылары, әсіресе Чарльз А. Бирд, АҚШ-тың 1940 және 1941 жылдары жапондықтарға тым қатты қысым жасауы және келісімге келуден бас тартуы салдарынан соғысқа жартылай кінәлі екенін айтты. Бұл талқылауға басқа да маңызды үлес қосқандар: Чарльз Тансилл, “Back Door To War” (Чикаго, 1952); Фредерик Санборн, “Design For War” (Нью-Йорк, 1951); және Дэвид Хогган, “The Forced War” (Коста-Меса, 1989). Британдық тарихшы А. Ж. П. Тейлор Гитлердің тиімсіз және тәжірибесіз дипломат болғанын, ол әдейілеп дүниежүзілік соғысқа себепкер болуды жоспарламағанын айтқанда, үлкен дау туғызды. Американдық палеоконсервативті сарапшы Патрик Бьюкенен 1939 жылғы ағылшын-француз кепілдігі Польшаны Данциг мәселесі бойынша компромиске бармауға ынталандырғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, Ұлыбритания мен Франция Польшаға көмек көрсетуге жарамсыз болғанын, ал Гитлер поляктарға одақ құруды ұсынғанын айтты. Бьюкенен бұл кепілдік Польша үкіметін ұсақ шекаралық дауды ірі әлемдік қақтығысқа айналдырып, Шығыс Еуропаны, соның ішінде Польшаны Сталинге тапсыруға итермелегенін мәлімдеді. Бьюкенен сондай-ақ, кепілдік елдің әрі қарай Совет Одағының басып кіруіне әкеліп соқтырғанын, себебі Сталин британдықтардың 1939 жылы Кеңес Одағына соғыс жариялай алмайтынын, олардың әскери әлсіздігіне байланысты білгенін айтты.
Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тастау
Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбаларына қатысты пікір таластар мен даулар осы күнгә дейін тоқтаған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтау үшін Японды қарсылық көрсетуден айнытыру мақсатында атом бомбаларын тастауды президент Гарри Трумэннің негіздемесін қабылдаған тарихшылар "ортодокс" деп аталады, ал "ревизионисттер" бомбалардың қажет болмағанын дәлелдеуге тырысады. Бірқатар тарихшылар Трумэннің бомбалардың қажет еместігін білгенімен, Кеңес Одағына ықпал етуді көздегенін айтады. Олар Трумэннің қабылдаған шешімінің "суық соғыстың" басталуына ықпал еткен маңызды факторлардың бірі деп санайды. Сондай-ақ, олар мен басқа зерттеушілер Трумэннің қаза болғандар туралы болжамдарды назарға алмағанын немесе оларды азайтып көрсеткенін айыптауы мүмкін.
Қырғи қабақ соғыс
Тарихшылар "суық соғыстың" себептері мен жауапкершілігі туралы пікірталас жүргізеді. "Ортодоксалды" көзқарас басты кінәні Кеңес Одағына жабады, ал "ревизионистік" көзқарас АҚШ-тың жауапкершілігі көбірек екенін айтады.
Хронологиялық ревизионизм
Қазіргі заманғы хронологияның негізін гуманист Джозеф Скалигер қалағандығы қабылданған. Исаак Ньютонның "Ежелгі патшалықтар хронологиясы" атты еңбегінде "Скалигерлік хронологияны" қайта қарауға жасалған алғашқы тыраштардың бірі болды. ХХ ғасырда осы бағытта Эммануэль Великовскийдің "қайта қарастырылған хронологиясын" атап көрсетуге болады, бұл хронологияны қайта қарауға жаңа және кең қызығушылық тудырған болуы мүмкін. Жалпы, ревизионистік хронологиялық теориялар христиан дәуірінің ұзақтығын екі есеге қысқартуды ұсынады немесе кейбір тарихи кезеңдердің дұрыс емес мерзімделгендігін қарастырады, мысалы, Хериберт Ильигтің "Фантомдық уақыт" гипотезасы немесе академик Анатолий Фоменко ұсынған дәуірлерді қайта қарау жөніндегі "Жаңа хронология" материалдары, бірақ бұл теория негізгі ғылыми қауымдастықтар тарапынан псевдонауқа ретінде кеңінен мойындалмайды.