Кіріспе

Бұрынғы ядролық реактор АҚШ армиясы үшін әзірленген ядролық реактор.

SM 1 (Стационарлық, орташа өлшемді реактор, 1-прототип) – 1950 жылдардың ортасында Америка локомотив компаниясы (ALCO) және АҚШ атом энергиясы комиссиясы (AEC) АҚШ армиясының ядролық энергия бағдарламасы (ANPP) аясында әзірлеген 2 мегаватттық ядролық реактор. Бұл ықшам "жинақталған" реактор алыс әскери нысандарға электр энергиясын және жылуды беру үшін жобаланған. Алғашқы SM 1 армияның негізгі оқу орталығы ретінде үш әскер түрінен (Армия, Әскери-теңіз күштері және Әуе күштері) реакторды пайдалану қызметкерлерін даярлауға қызмет етті. 1954 жылы Қорғаныс министрлігі АҚШ әскери-теңіз флотының қозғалтқыштарында қолданылатындарынан басқа барлық әскери ядролық электр станцияларын басқаруды АҚШ армиясына жүктеді. Армияның инженерлер бастығы 1954 жылдың сәуір айында АҚШ армиясының инженерлік реакторлар тобын құрды және Вирджиния штатының Форт-Белвоардағы инженерлік корпустың штаб-пәтерінде SM 1 құрылысын салу туралы шешім қабылдады, бұл Вашингтон қаласынан оңтүстікке қарай орналасқан. SM 1 жұмыс істеген кезеңде, 1957 жылдан 1973 жылға дейін шамамен 800 адам оқытылды. Электр станциясы 1973 жылдың наурыз айында тоқтатылды және әскери округтің "шектелген кіруге рұқсат етілген" бөлігінде бақыланады. Инспекторлар әрбір он жыл сайын басқару пунктіне кіреді. USACE SM 1 нысанын бөлшектеу жұмыстарын бастады және 2026 жылға дейін аяқтауды жоспарлап отыр.

SM-1 қондырғысының құрылысы

Реактордың зерттеу және әзірлеме жұмыстары 1952–1954 жылдары Оук-Ридж Ұлттық зертханасында Package Power Group басшылығымен жүргізілді. Реакторды қаржыландыру 1954 жылы бекітілді және құрылыс салуға 18 компаниядан 2 миллион доллардан 7 миллион долларға дейін бағамен ұсыныстар келіп түсті. Time журналының 1955 жылғы 18 шілдедегі санында жазылғандай, Армия American Locomotive Company (ALCO Products) ұсынған ең төмен бағаны (2 096 753 доллар) таңдап, 1954 жылдың желтоқсан айында келісімшартқа қол қойды. "SM 1" атауы "Stationary, Medium size reactor, prototype #1" – тұрақтандырылған, орташа өлшемді реактордың, №1 прототипін білдіреді. AEC әзірлеген қысымды су реакторы (PWR) – жоғары тотыққан (93%) уран диоксиді қоспасын отын ретінде пайдаланатын, сумен салқындатылатын және сумен баяулатылатын, тот баспайтын болаттан жасалған гетерогенді жүйе болды. "Package" атамасындағы "package" термині бағдарламаның мақсатына сілтеме жасайды – бұл үлкен әскери тасымалдау ұшақтарында алыс орналасқан нысандарға жеткізілуі мүмкін, ықшам ядролық электр стансасын жобалау. SM 1 1960–1962 жылдары Аляскадағы Форт-Грилиде салынған SM 1A электр стансасының прототипі ретінде қызмет етті. Реактордың активтік аймағы шағын болды, шамамен үй шаруашылығына арналған ыдыс жуғыш машинаның көлемімен тең. 1954 жылғы 19 тамызда өткен баспасөз конференциясында инженерлер бастығы генерал-майор Стержис Армия мен AEC-тің Форт-Белвоарда "package" электр стансасын салу жоспарын жариялады. Гарнизонның "жабық аймағында" орналасқан жер таңдалды, бұл жерде Аккотинк шығанағы (сонымен қатар Гунстон Коув деп те аталады) Потомак өзеніне қосылады. Генерал реактордың дизайны АҚШ Әскери-теңіз күштерінің (жақында іске қосылған) ядролық суасты кемесі "Наутилус" сияқты ядролық электр стансасына ұқсас екенін айтты. Ол сондай-ақ реакторды кең, биік және ұзын ғимаратқа орналастыруға болатынын мәлімдеді. Сол күні Армия "33 білікті тендер берушіге" ұсыныс сұранысын жіберді, ал компаниялардан "баға мен бағалаудың орнына бәсекеге қабілетті біржолғы ұсыныс" беруі талап етілді. 1954 жылғы 14 желтоқсанда AEC келісімшартты Нью-Йорктің American Locomotive Company компаниясына бергенін жариялады, оның 2 миллион долларлық ұсынысы 18 ұсынылған ұсыныстың ең төменгісі болды. Компаниялардан біржолғы ұсыныс беруді сұрау, 1954 жылдың ортасына қарай реакторлық электр стансасын жобалауда қаншалықты үлкен прогресс жасалғанын көрсететін белгі ретінде қарастырылды, сондықтан компаниялар қазір жеткілікті тәжірибе жинап, шығындарды сенімді түрде есептей алды. Реакторды орналастыруға арналған ғимараттың құрылысы 1955 жылғы 5 қазанда Вирджиния штатының Форт-Белвоар қаласының оңтүстік-шығыс "бұрышында", Потомак өзенінен Гунстон Коув жанында басталды. 1955 жылғы желтоқсанда жарық көрген "Атом ғалымдарының бюллетенінің" хабарламасына сәйкес, "Форт-Белвоарда" "package" немесе портативті реактордың құрылысы басталды. Alco Products реакторды, прессизаторды және бу генераторын жеткізді, ал Westinghouse Electric Corporation консервіленген роторлы сорғыларды, General Electric турбинаны және генераторды, Lummus Company конденсаторды, ал Minneapolis Honeywell басқару жүйесін орнатты. 1955 жылғы қазан айының соңында Армия ALCO компаниясын 1957 жылғы 10 шілдеге қарай құрылысты аяқтау үшін жеделдетуге итермеледі. Нәтижесінде 1957 жылғы наурыз айына дейін барлық негізгі жұмыстар аяқталды.

Реактордың жағдайы нашарлайды, 1957 жылдың сәуір айы

Құрылыс 18 айда аяқталды, SM 1 реакторы 1957 жылғы 8 сәуірде алғашқы сынаққа қол жеткізді, ал станция 1957 жылғы 29 сәуірде ресми түрде ашылды. Шағын көлемді, қысымды сумен жұмыс ілейтін, коммерциялық ядролық электр станциясы ретінде жобаланған SM 1 станциясының қуаты жергілікті электр желісіне қосылды. Осылайша, SM 1 және Форт-Белвоар Америкада халыққа қолданысқа берілген алғашқы ядролық электр қуатын жеткізу құрметіне ие болды, бұл (әлдеқайда ірі, 55 миллион долларлық) Shippingport реакторынан бірнеше ай бұрын, 1957 жылдың желтоқсанында болды. 1957 жылғы маусымдағы POWER журналында жарияланған мәліметтерге сәйкес, "SM 1 станциясының қалыпты жұмысы үшін барлығы 29 адам қажет. Операторлар – жоғары білімді, бір жылдық оқудан өткен түлектер, оларды инженерлер басқарады". Армияның ядролық реакторларды оқыту орталығы Гунстон шығанағының жанында орналасқандықтан, 1966 жылғы сәуірде MH 1A жүзуші нысаны Форт-Белвоарда сынақтан өтуге түскен себебі түсіндіріледі.

"Тыныштық үшін атомдар" жобасы үлгісі ретінде танылған нысан

SM-1 жекелеген құрылғысының сәтті жұмыс істеуі Қорғаныс министрлігімен президент Эйзенхауэрдің «Бейбіт мақсаттар үшін атом» бағдарламасын көрсету ретінде жарияланды. 1957 жылы ол пайдалануға берілгеннен кейін көп ұзамай, Пентагон Вашингтон қаласында орналасқан шетелдік қорғаныс әскери атташелерінің тобын Форт-Белвоир кешенін аралауға шақырды. Сол 1957 жылғы сапардың 30 секундтық жаңалық видеосында Куба, Коста-Рика және Португалиядан келген әскери шенеуніктер реакторды басқару бөлмесіне шақырылған топтың ішінде көрінеді.

Реактор 1973 жылы жабылды, ғимарат мұражай ретінде қайта ашылды

SM 1 реакторын тоқтату жоспарлары 1972 жылдың маусымында жарияланды, ал реактор соңғы рет 1973 жылдың 16 наурызында тоқтатылды: 1957 жылы дайындалған операторлардың бірінші тобының төрт мүшесі тоқтату рәсіміне қатысты. 1998 жылы АҚШ Армиясының Армия реакторы бағдарламасы туралы баяндамасына сәйкес, 16 жыл бойы қызмет еткен кезде, бұл нысан 800-ге жуық ядролық операциялар маманына оқыту жүргізді. SM 1 реакторының пайдалану өмірі ішінде оның активті аймағы екі рет ауыстырылды. 2001 жылдың қаңтар айында Энергетика департаменті жасаған есеп бойынша, SM 1 реакторының үш активті аймағына жеткізілген 235 уранның жалпы мөлшері 72,7 килограммды құрады: 235 уран 93 процентке дейін байытылған. Бірінші активті аймақтан алынған пайдаланылған отын Айдахо Ұлттық инженерлік және қоршаған орта зертханасына (INEEL, бастапқыда Айдахо Ұлттық реакторлық сынақ станциясы деп аталған) жіберілді, ал SM 1 реакторының екінші және үшінші активті аймақтарынан алынған отын Саванна өзені алабына жіберілді. 1975 жылдың сәуір айында реактор ғимараты 1980 жылдардың ортасына дейін музей ретінде халыққа қайта ашылды, содан кейін ол қайтадан халыққа жабылды.