Кіріспе
Су ағынын реттеуге арналған реттегіш қақпалар. Су тасқыны қақпалары, сондай-ақ тоқтату қақпалары деп те аталады, су тасқынынан қорғау құрылыстары, суқоймалар, өзендер, арналар немесе бөгет жүйелерінде су ағынын басқару үшін қолданылады. Олар бөгеттердегі су төгілетін жерлердің биіктігін орнатуға, шлюздер мен каналдардағы ағын жылдамдығын реттеуге немесе бөгеттің немесе дауылдық толқынның бір бөлігі ретінде су ағынын толығымен тоқтатуға арналған болуы мүмкін. Осы құрылғылардың көпшілігі су бетінің деңгейін басқару арқылы жұмыс істейтіндіктен, оларды су төбесі қақпалары деп те атайды. Су тасқынынан айналып өту жүйелерінде су тасқыны қақпалары кейде негізгі өзен немесе каналдың су деңгейін төмендету үшін қолданылады, осы арқылы негізгі өзен немесе канал тасқыны деңгейіне жақындаған кезде судың тасқынынан айналып өтуге немесе жинақтау алабына ағып түсуіне мүмкіндік береді.
Floodgates, also called stop gates, are adjustable gates used to control water flow in flood barriers, reservoir, river, stream, or levee systems. They may be designed to set spillway crest heights in dams, to adjust flow rates in sluices and canals, or they may be designed to stop water flow entirely as part of a levee or storm surge system. Since most of these devices operate by controlling the water surface elevation being stored or routed, they are also known as crest gates. In the case of flood bypass systems, floodgates sometimes are also used to lower the water levels in a main river or canal channels by allowing more water to flow into a flood bypass or detention basin when the main river or canal is approaching a flood stage.
Клапандар
Су тасқынына қарсы қолданылатын клапандар әртүрлі конструкциялық талаптарға ие және әдетте бөгеттердің негізінде орналасады. Көбінесе ең маңызды талап (ағынды реттеуден басқа) – энергияны тарату болып табылады. Су өте ауыр болғандықтан, ол бөгеттің негізінен жоғарыдан итеріліп, зор күшпен шығады. Егер бұл энергия таратылмаса, ағын жақын жердегі тау жыныстарын және топырақты эрозияға ұшыратып, құрылыстарға зиян келтіруі мүмкін. Басқа конструкциялық талаптарға қысымдық баспен жұмыс істеу, ағын жылдамдығы, клапанның су астында немесе үстінде жұмыс істеуі, сондай-ақ дәлдікті және құнды реттеу кіреді. Тұрақты конус клапандары су қоймасынан су шығарылған кезде су ағынының энергиясын тарату үшін жасалған. Олар – реттелетін қақпақ және шығарылатын бөлігіндегі конусы бар дөңгелек құбыр бөлімі. Ағын жеңді конусқа жақындату немесе алыстату арқылы өзгертіледі. Бұл конструкция бөгеттің негізінен жоғары қысыммен шығарылған судың қоршаған ортаға эрозия келтірмей босатылуын қамтамасыз етеді. Тұрақты конус клапандары 300 метрге дейінгі басқа төтеп бере алады.
Шеңберлі реактивті клапандар – су тасқынына қарсы шығару үшін қолданылатын инелі клапанның бір түрі. Конус пен орындық құбырдың ішінде орналасқан. Су, конус орындықтан төмен қарай жылжығанда, құбыр мен конус арасындағы сақина тәрізді кеңістік арқылы ағып өтеді. Қабырғалар шам жинағын қолдап тұрады және су ағынын тұрақтандыру үшін ауамен жабдықтайды. Сақиналы реактивті клапандар тұрақты конус клапандарына ұқсас, бірақ суды тар ағысқа шығаратын кіріктірілген жағасы бар. Олар 50 метрге дейінгі басқа арналған.
Жеттік ағыс қақпасы – қақпа клапанына ұқсас, бірақ қақпа жапырағының алдында суды шоғырландыратын конустық шектеуі бар. Олар 1940 жылдары АҚШ-тың Мелиорация бюросымен әзірленген, бұл қақпа клапандарында байқалатын кавитациясыз су шығару ағынын дәл басқаруға мүмкіндік береді. Жеттік ағыс қақпалары 150 метрге дейінгі басқа төтеп бере алады.
Hollow jet valves are a type of needle valve used for floodgate discharge. A cone and seat are inside a pipe. Water flows through an annular gap between the pipe and cone when it is moved downstream, away from the seat. Ribs support the bulb assembly and supply air for water jet stabilization. Ring jet valves are similar to fixed cone valves, but have an integral collar that discharges water in a narrow stream. They are suitable for heads up to 50 m.
Jet flow gate, similar to a gate valve but with a conical restriction prior to the gate leaf that focuses the water into a jet. They were developed in the 1940s by the United States Bureau of Reclamation to allow fine control of discharge flow without the cavitation seen in regular gate valves. Jet flow gates are able to handle heads up to 150 m.