Кіріспе

Бұталы сопло – жұмыс сұйықтығы айналып өтетін орталық дене немесе бұтасы бар сопло түрі. Бұталы соплолар ұшақтарда, ракеталарда және көптеген басқа да сұйықтық ағынымен жұмыс жасайтын құрылғыларда қолданылады.

Шлангтар

Жалпы бау-бақша шлангілерінің иінтірек соплолары – плаг соплосының қарапайым мысалы және оның жұмыс істеу принципі. Бұл мысалда сопло конус немесе қоңырау пішіндес тесіктен тұрады, ал соплоның алдында жылжымалы таяқшаға бекітілген тығын орналасқан. Тығын поршень клапанына ұқсайды. Клапан сабы сопло корпусы арқылы «иінтірекке» дейін созылады, әдетте сопло жиналымының артқы жағында орналасқан ұзын рычаг. Қалыпты жағдайда серіппе клапанды тесікке басып тұрады, бұл сопло құлағанда су ағынын тоқтататын қауіпсіздік механизмін қамтамасыз етеді. Шлангқа су берілгенде, ол сопло корпусы арқылы тесікке ағып, әдетте тікелей ағынмен шығады. Тесіктен шыққаннан кейін су тығынға кезеді, ол суды бұрыш бойынша жаңға қарай бұрады. Қысқа қашықтықтан кейін су сопло тесігінің сыртына тиеді, ол оны қайтадан алға қарай бұрады. Бұл екі қадамдық процесс судың сақина тәрізді үлгіде шығуына себеп болады, бұл кез келген бір жерге түсетін су мөлшерін азайтады, соның салдарынан тозуды төмендетеді және үлкен аумақтарды суаруды жеңілдетеді. Тығын мен сопло тесігінің пішіні сақина бұрышын реттеуге мүмкіндік береді. Әдетте, тығын тесікке тартылғанда, ол су ағынын жартылай тоқтатады және оны мүмкіндігінше кең бұрышқа таратуға мәжбүрлейді. Бұл өсімдіктерді «бұжыралату» үшін қолданылуы мүмкін. Иінтірек одан әрі төмен итерілгенде, тығын тесіктен алыстайды, бұл ағынды азайтады және оны бұзады, нәтижесінде су қайтадан ағынға айналады.

Ракеталарда

Плагиндік сораптар биіктік компенсациялық сораптар класына жатады, аэроспайк сияқты, дәстүрлі конструкциялардан айырмашылығы, олар биіктіктің кең диапазонында тиімділігін сақтайды. Бақша шланғысының мысалындағыдай, плагиндік сораптар ракеталық сораптың ағынын өзгертуге мүмкіндік беретін, клапан тәрізді плагинді пайдаланады. Бұл биіктіктегі өзгерістерге бейімделу үшін қолданылады; төменгі биіктікте плагин артқа тартылып, газдың таралуын қамтамасыз етеді, ал жоғары биіктікте ауа қысымының төмендеуі бұл процесті табиғи түрде тудырады. Осы негізгі принциптің тағы бір нұсқасы – бірін бірінің ішіне орналастырылған екі сорапты пайдалану және олардың арақашықтығын реттеу. Бұл конструкция газ ағынын жақсырақ бақылауға және салқындату жүйесін жеңілдетуге мүмкіндік береді. Қызығы, "плагиндік сорап" термині басқа типтегі сораптарды – аэроспайктерді де білдіруі мүмкін. Теория бойынша, аэроспайк кең негізді және ұзын, конустық алдыңғы бөлігі бар найзаға ұқсауы керек. Дегенмен, "конус" бөлігін өнімділікке елеулі әсер етпей кесіп тастауға болады, тек негізгі бөлігін қалдыруға болады. Бұл қарапайым дренаждық тығынға ұқсас, сондықтан осы конструкция үшін "плагиндік сорап" термині жиі қолданылады.

Әуе кемелерінде және зымырандарда

Реактивті қозғалтқыштың плагиндік соплосының тамыры зымыран техникасынан бастау алады, бірақ осы жылдар бойы зерттелгенімен, Boeing SST, ұсынылып отырған акустикалық плагиндік соплосы бар General Electric Variable Cycle Engine және Concorde сияқты жоғары жылдамдықты ұшуға арналған ұшақтарда қолданылмады. Дегенмен, ол AGM 28 Hound Dog зымыраны мен Tu 144 авиалайнерінде пайдаланылды. Плагин / "сыртқы кеңейетін" соплосы, де Лаваль конвергентті-дивергентті соплосындағы (con di) ішкі үдеуді шектеу үшін қолданылатын дивергентті конус бетінің орнына, орталық плагин мен еркін кеңейетін үдеуді ұшқышқа ие. Pratt & Whitney J52 ұшақ қозғалтқышы, AGM 28 Hound Dog зымыранында қолданылған, конвергентті немесе con di соплосына қарағанда зымыранның ұшу диапазоны бойынша жақсы нәтиже көрсеткен плагин соплосын пайдаланды. Аудармалы орталық корпус Kolesov RD 36 51A қозғалтқышында қолданылды, ол Tupolev Tu 144D жоғары жылдамдықты ұшағында пайдаланылды және соққысыз жұмыс істеді. Орталық корпус перфорацияланған және шуды азайту үшін ауа қысымы перфорациялар арқылы шығарылатын газ ағынына бағытталды. Ұшақтардың плагин соплолары үшін салмақ пен салқындату әдеттегі мәселелер болып табылады. Ұлттық газ турбиналық институтында бағаланған плагин соплосының дизайны, Concorde қозғалтқышы үшін қажетті өзгермелі ерекшеліктердің салдарынан салмақтың артуы және қайта қыздыру кезінде плагинді тиімді салқындату туралы алаңдаушылықтарға байланысты қабылданбады. Плагин соплосының модельдік сынақтары дәстүрлі con di соплоларымен салыстырғанда шу деңгейінің төмендегенін көрсетті. Субсоникалық ұшақтардың итеру соплолары орталық корпус/оқ/конус пішіндес элементін қолданып, осьтік компрессордың жұмыс сызығын картада дұрыс орнату үшін қажетті соплоның шығу ауданын қамтамасыз етеді. Бірінші операциялық неміс турбореактивті қозғалтқыштары, Jumo 004 және BMW 003, осьтік компрессорлармен жабдықталған, олардың әрқайсысының жұмыс режимдерінде дұрыс жұмыс істеуі үшін әртүрлі шығару соплоларының аудандары қажет болды: іске қосу/бос жүріс, көтерілу, жоғары жылдамдық, жоғары биіктік. Әрбір конструкция үшін ортасында жылғытпалы "оқ" пішіндес шектегіш корпусы бар алдыңғы/артқы жылғытпалы сопло таңдалды. Ол салыстырмалы түрде қарапайым басқарумен ауданды басқаруды қамтамасыз етті және турбинаның сақина тәрізді пішінімен үйлесімді болды.