Кіріспе

Мұз алыптары – сутек пен гелийден ауыр элементтерден, мысалы, оттегі, көміртек, азот және күкірттен тұратын алып планеталар. Күн жүйесінде екі мұз аліпі бар: Уран және Нептун. Астрофизика және планеталық ғылымда "мұз" термині 100 К-тан жоғары қату температурасы бар ұшпалы химиялық қосылыстарды білдіреді, мысалы, су, аммиак немесе метан, олардың қату температуралары тиісінше 273 К (0 °C), 195 К (-78 °C) және 91 К (-182 °C) (Ұшпалы заттарға қараңыз). 1990 жылдары Уран мен Нептунның басқа алып планеталардан – негізінен сутегі мен гелийден тұратын газ алыптары Юпитер мен Сатурннан ерекше бір класс планета екендігі анықталды. Осылайша Нептун мен Уран қазір мұз алыптары деп аталады. Оларда анықталған қатты беттері жоқ, олар негізінен газдар мен сұйықтықтардан тұрады. Олардың құрамына кіретін қосылыстар планеталар пайда болған кезде қатты күйде болған, тікелей мұз түрінде немесе су мұзында тұтқындалған. Бүгінгі таңда Уран мен Нептундағы судың өте аз бөлігі ғана мұз түрінде сақталған. Керісінше, су олардың ішіндегі температура мен қысымда көбінесе суперкритикалық сұйықтық күйінде кездеседі. Бұл термин алғаш Күн жүйесінің Жерге жақын емес ірі планеталарын сипаттау үшін қолданылған. Алайда, 1940 жылдардың соңынан бастап Уран мен Нептунның құрамы Юпитер мен Сатурннікінен едәуір өзгеше екені анықталды. Олар негізінен сутегі мен гелийден ауыр элементтерден тұрады, бұл оларды алып планеталардың бөлек түріне жатқызады. Уран мен Нептун пайда болған кезде олардың материалы мұз немесе газ түрінде су мұзына сіңірілгендіктен, "мұз аліпі" термині пайда болды. Алайда, бұл терминологияны ғылыми тұрғыда алғаш рет қолданғандардың бірі Дунн мен Берджесс (1978) NASA есебінде кездеседі.

Құрылу

Жер және газды алып планеталардың қалыптасуын модельдеу салыстырмалы түрде оңай және пікір таласы жоқ. Күн жүйесінің жер планеталары протопланеталық дискіде планетезимальдардың соқтығысу арқылы жиналуы нәтижесінде пайда болған деп кеңінен түсініледі. Газды алып планеталар – Юпитер, Сатурн және олардың экзопланеталық аналогтары – сол процесте шамамен 10 Жер массасына тең қатты ядроларды құрған деп саналады, содан кейін бірнеше миллион жыл бойы (млн жыл) айналадағы күн бұлтынан газды қабықтарды жинақтады, бірақ жақында тас жинақтауға негізделген ядро қалыптасуының баламалы модельдері ұсынылды. Кейбір экзопланеталық алып планеталар гравитациялық дискінің тұрақсыздығы арқылы қалыптасқан болуы мүмкін.