Кіріспе
Биоинформатика және оған қатысты бағдарламалық құралдардың онлайн жинағы. Бірыңғай медициналық тіл жүйесі (UMLS) – биомедициналық ғылымдардағы көптеген реттелген сөздіктердің жинағы (1986 жылы құрылған). Ол осы сөздіктер арасында байланыс схемасын ұсынады, соның арқасында әртүрлі терминологиялық жүйелер арасында аударма жасауға болады; оны биомедициналық ұғымдардың толыққанды сөздігі және онтологиясы деп қарастыруға да болады. UMLS табиғи тілді өңдеу құралдарын да қамтиды. Ол негізінен медициналық информатика саласындағы жүйелерді құрастырушылар үшін жасалған. UMLS білім көздерінен (мәліметтер базалары) және бағдарламалық құралдар жиынтығынан тұрады. UMLS АҚШ Ұлттық медицина кітапханасымен әзірленген және басқарылады, тоқсан сайын жаңартылып отырады және оны тегін пайдалануға болады. Жоба 1986 жылы сол кездегі Медицина кітапханасының директоры Дональд А. Б. Линдберг және Бетси Хамфрис бастауымен іске қосылды.
The Unified Medical Language System (UMLS) is a compendium of many controlled vocabularies in the biomedical sciences (created 1986). It provides a mapping structure among these vocabularies and thus allows one to translate among the various terminology systems; it may also be viewed as a comprehensive thesaurus and ontology of biomedical concepts. UMLS further provides facilities for natural language processing. It is intended to be used mainly by developers of systems in medical informatics. UMLS consists of Knowledge Sources (databases) and a set of software tools. The UMLS was designed and is maintained by the US National Library of Medicine, is updated quarterly and may be used for free. The project was initiated in 1986 by Donald A. B. Lindberg, M. D., then Director of the Library of Medicine, and directed by Betsy Humphreys.
Мақсаты мен қолдануы
Зерттеушілерге қолжетімді биомедициналық ресурстардың саны зор. Көбінесе бұл медициналық әдебиеттерді іздеу кезінде алынатын құжаттардың көптігіне байланысты қиындық тудырады. UMLS-тің мақсаты – биомедициналық тілді түсінетін компьютерлік жүйелерді жасауды жеңілдету арқылы осы әдебиетке қолжетімділікті жақсарту. Бұл екі маңызды тосқауылды еңсеру арқылы іске асырылады: "бірдей түсініктер әртүрлі машинамен оқылатын дереккөздерде және әртүрлі адамдар тарапынан әртүрлі жолдармен берілуі" және "пайдалы ақпараттың көптеген бөлек дерекқорлар мен жүйелерде таралуы".
Лицензиялау
Жүйені пайдаланушылар "UMLS келісімшартына" қол қойып, жылдық пайдалану туралы қысқаша есептерді ұсынуға міндетті. Академиялық пайдаланушылар UMLS-ті зерттеу мақсатында ақысыз пайдалана алады. Коммерциялық немесе өндірістік қолдану үшін, құрамына енген кейбір бастапқы сөздіктерге авторлық құқық лицензиясы талап етіледі.
Метатезаурус
Метатезаурус UMLS-тің негізін құрайды және 1 миллионнан астам биомедициналық ұғым мен 5 миллион ұғым атауын қамтиды, олардың барлығы 100-ден астам енгізілген бақыланатын сөздіктер мен жіктеу жүйелерінен шығады. Енгізілген бақыланатын сөздіктердің мысалдары: CPT, ICD 10, MeSH, SNOMED CT, DSM IV, LOINC, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) жағымсыз дәрілік реакциялар терминологиясы, Ұлыбританияның клиникалық терминдері, RxNorm, Гендік онтология және OMIM (толық тізімді қараңыз). Метатезаурус ұғымдар бойынша ұйымдастырылған, әр ұғымның мағынасын анықтайтын нақты атрибуттары бар және әртүрлі бастапқы сөздіктердегі сәйкес ұғым атауларымен байланысты. Ұғымдар арасындағы көптеген қатынастар бейнеленген, мысалы, иерархиялық қатынастар – субкластар үшін «isa» және суббөлімдер үшін «is part of», сондай-ақ ассоциативтік қатынастар – «салдарынан» немесе «әдебиетте жиі кездеседі» (соңғысы Medline деректерінен алынған). Метатезаурустың ауқымы бастапқы сөздіктердің ауқымымен анықталады. Егер әртүрлі сөздіктер бір ұғымды әртүрлі атаулармен белгілесе немесе бірдей атауды әртүрлі ұғымдар үшін қолданса, онда бұл Метатезауруста дәл көрсетіледі. Бастапқы сөздіктердегі барлық иерархиялық ақпарат Метатезауруста сақталады. Метатезаурустың ұғымдары дерекқордан тыс ресурстарға, мысалы, гендік тізбектердің дерекқорларына сілтеме жасай алады.
Сәйкессіздіктер мен басқа да қателер
UMLS-тің өлшемі мен күрделілігі және терминдерді біріктірудегі оның еркін саясатын ескере отырып, қателер кездесуі әбден мүмкін. Қателердің қатарында екіұштылық, артық айту, иерархиялық қатынастардағы айналымдар (бір ұғым басқа ұғымның атасы да, баласы да болуы), жоғалған ата-бабалар (ата-ана және бала ұғымдарының семантикалық түрлері байланыссыз), және семантикалық инверсия (бала/ата-ана қатынасы семантикалық түрлермен ұғымдарға сәйкес келмейді) жатады. Осы қателер UMLS-ті тексеру арқылы анықталып, түзетіледі. Қолмен тексеруге көп уақыт және қаржы жұмсалады. Зерттеушілер осы мәселені шешу үшін түрлі тәсілдерге көшкен. Автоматтандырылған құралдар осы қателерді іздеуге қолданылуы мүмкін. Құрылымдық сәйкессіздіктерге (мысалы, айналымдарға) қатысты реттілікке негізделген қарапайым шешім тиімді. Дегенмен, егер сәйкессіздік термин немесе ұғым деңгейінде болса (терминнің нақты жағдайға қарай өзгеретін мағынасы), жағдай басқаша. Мұндай жағдайда хабарлы іздеу стратегиясын қолдану қажет (білімді ұсыну).
Қолдаушы бағдарламалық құралдар
Білім көздерінен өзге, Ұлттық медицина кітапханасы қосымша құралдарды да қамтамасыз етеді.