Кіріспе

Метагенетика сөзінде "мета" префиксі және "ген" жұрнағы қолданылады. Сөзбе-сөз мағынасында, ол "жасаушы нәрсені жарату" дегенді білдіреді. Биотехнология саласында метагенетика – қарапайым бастапқы материалдардан белгілі бір фермент, ақуыз немесе басқа да биохимиялық заттарды жасау үшін организмдерді гендік инженерлік әдіспен өзгерту практикасы. Адам инсулинін бастапқы аминқышқылдарынан өндіруге бағытталған E. coli бактериясының генетикалық инженериясы – мысал. E. coli өсімдік биомассасын ыдырату және одан биоотын синтездеу үшін көмірсутектер өндіру мақсатында да өзгертілген. E. coli-дегі метагенетиканың қолданылу аясы жоғары спирттер, май қышқылдарына негіделген химиялық заттар және терпендерді қамтиды.

Биоотын

Мұнай көздерінің сарқылуы және жиырма және жиырма бірінші ғасырлардағы парниктік газдар эмиссиясының артуы микроорганизмдерден биоотын дамытудың басты себебі болды. E. coli қазіргі уақытта геномы туралы қолда бар мол мәліметтерге байланысты биоотын өндіру үшін ең қолайлы нұсқа саналады. Бұл процесс биомассаны отынға айналдырады және өнеркәсіптік деңгейде сәттілігін дәлелдеді, мысалы, 2007 жылы АҚШ 6,4 миллиард галлон биоэтанол өндірді. Биоэтанол қазіргі уақытта баламалы отын өндірісінде жетекші болып табылады және ферментация арқылы этанол алу үшін S. cerevisiae және Zymomonas mobilis қолданылады. Дегенмен, максималды өнімділік бұл организмдердің пентоза қанттарын пайдалана алмауымен шектеледі, сондықтан E. coli және Clostridia қарастырылуда. E. coli глюкозаны екі моль форматқа, екі моль ацетатқа және бір моль этанолға метаболизмдеу арқылы анаэробтық жағдайда этанол өндіре алады. Биоэтанол өнеркәсіптік деңгейде тиімді балама отын болғанымен, оның кемшіліктері де бар, атап айтқанда, төмен энергия тығыздығы, жоғары бу қысымы және гигроскопиялық қасиеттері. Биоэтанолға қазіргі таңда биобутанол, биодизель, пропанол және синтетикалық көмірсутектер қарастырылуда. Биодизельдің ең көп таралған түрі – май қышқылдарының метил эфирлері, ал ағымдағы синтез стратегиясы өсімдік майларынан триацилглицеролдарды трансэстерлеуді қамтиды. Алайда, өсімдік майының бәсекеге қабілетті бағамен май тұқымдарымен қамтамасыз етілуінің шектеулері бар, бұл бактерияларда май қышқылдарының метил эфирлерін тікелей синтездеуге қызығушылықты күшейтеді. Бұл процесс трансэстерлеуді болдырмай, энергияның жоғары шығымын және өндіріс құнының төмендеуін қамтамасыз етеді. Өндірілетін биоотынның тиімді болуына кедергі келтіретін басты мәселе – биоотын мен мұнайдың араласу қатынамының 10%-тан 20%-ға дейін шектелуі. Қазіргі биоотын жоғары өнімділік және төмен эмиссиялы қозғалтқыштармен үйлесімді емес, инфрақұрылымды қымбат өзгерту және қозғалтқышты қайта жасау қажет. Эксетер университетінің зерттеуі осы кедергіні жоюға бағытталған, қазіргі таңдағы көмірсутектерді құрайтын n-алкандар, изоалкандар және n-алкендерді тұрақты тәсілдермен өндіру арқылы қазіргі таңдағы қазылған отындарды алмастыруды көздеді. Зерттеу P. luminescens май қышқыл редуктазасы (FAR) кешені арқылы аталған көмірсутектерді өндіруге жарамды субстраттарды анықтады. Biotechnology for Biofuels журналында жарияланған зерттеуде S. cerevisiae метаболикалық инженерия арқылы қысқа және тармақталған тізбекті алкил эфирлерін биодизель өндіру үшін қолданылды. S. cerevisiae-дің май қышқылдарының эфирлерін өндіру қабілетін арттыру үшін INO1 генінің Rpd3 және Opi1 теріс реттеушілері жойылды. Алкоголь прекурсорларының өндірісін арттыру үшін изобутанол жолының бес ферменті артық экспрессияланды.

Инсулин өндірісі

Рекомбинантты инсулинге деген сұраныстың өсуі, жаһандық деңгейде диабетпен ауыратын науқастардың санының артуымен, сондай-ақ, жоғары дозаларды қажет ететін ингаляциялық және ауыз арқылы қолдану сияқты балама жеткізу әдістерімен байланысты. Рекомбинантты ДНҚ технологиясын пайдалану арқылы *E. coli* бактериясы адам инсулинін өндіруге қолданылуы мүмкін. Адам ағзасындағы инсулиннің биосинтезі, сиыр немесе шошқадан синтезделген инсулинге қарағанда маңызды артықшылықтар береді, себебі соңғысы диабетпен ауыратын науқастарда иммундық реакцияны тудыруы мүмкін. Бұл үшін, адам инсулиніне арналған синтетикалық гендер *E. coli* бактериясының β-галактозидаза генімен біріктіріліп, транскрипциядан өтеді және нәтижесінде ақуыздарға аударылады. *E. coli* сияқты микроорганизмдерді инсулин сияқты гендік өнімдерді биосинтездеу үшін пайдаланудың шектеуші факторы – уақыт. Алайда, олигонуклеотидтерді синтездеу және сұйық хроматография саласындағы жетістіктер ДНҚ фрагменттерін өндіруге қажетті уақытты едәуір қысқартты. Рекомбинантты адам инсулині алғаш рет 1980 жылы клиникалық сынақтарға бекітілді. Осы кезде инсулиннің А және В тізбектері жеке-жеке өндіріліп, кейін химиялық жолмен біріктірілді. Екі тізбектің біріктірілуі көбінесе ауадағы тотығу арқылы, төмен тиімділікпен жүзеге асырылды. 1978 жылғы Гоеделл және авторлар тобының зерттеуі, А және В тізбектерін S-сульфондалған туындылары мен А тізбегінің артық мөлшерін пайдалану арқылы дұрыс біріктіруге қол жеткізді, нәтижесінде 50-80% дұрыс біріктіруге қол жеткізілді. Соңғы жетістіктер, адам проинсулин генін *E. coli* жасушаларына енгізуге мүмкіндік берді, бұл жасушалар ферментация арқылы проинсулин өндіреді.