Кіріспе

Жәң Жүжэнь (; 26 мамыр 1525 – 9 шілде 1582), әдеби есімі Шуда, псевдонімі Тайюэ, Мин әулетінің саясаткері. Ол "жаңа заңгерлік" деп аталатын бағытты ұсынды. Оның мақсаты – әулеттің ақсүйектері мемлекет үшін жұмыс істеуін қамтамасыз ету болды, сондықтан бюрократияны реформалау және рационализациялау оның басты міндеттерінің бірі еді. Осы мәселеде ол саяси қарсыласы Гао Гонгпен бірлесіп жұмыс істеді, Гао Гонг шенеунік лауазымдары жауапкершіліксіз табыс көзіне айналғанынан алаңдаған еді. Хунъу императорын үлгі етіп алып, де-факто премьер-министр ретінде билік еткен Жәңнің тарихи маңызы – қолданыстағы реформаларды орталықтандыруында, мемлекеттік реформалаушылықты ақсүйектерден жоғары қоюында. Бұл – мемлекеттік биліктің басымдығын жақтаған "заңгерлік" идея. Ванли императоры Жәңді ұстаз және бағалы министр ретінде жоғары бағалады. Ванли дәуірінің алғашқы он жылында Мин әулетінің экономикасы мен әскери күші 1402-1435 жылдардағы Юнле императоры мен Жэнь және Сюань билеген кезеңнен бері көтерілді. Бірақ Жәңнің қайтысынан кейін Ванли императоры тәуелсіз әрекет етуге мүмкіндік алды және Жәң жасаған көптеген әкімшілік жақсартуларды кері қайтарды.

Ерте мансап

1525 жылы қазіргі Хубэй провинциясының Цзиньчжоу қаласында туған Чжан Цзючжэн ерте жасынан-ақ зиялылығымен танымал болды. Ол 12 жасында округтік шенгюань емтиханын сәтті тапсырып, келесі жылы провинциялық журен емтиханына жазылды, бірақ емтихан комиссиясының төрағасы оны мақтандырмау үшін қабылдамады. Ақырында, 1547 жылы ол императорлық емтиханды өтіп, Ханлин академиясының редакторы болып тағайындалды. Чжан мансап басталғаннан бері Мин бюрократиясында кең таралған фракциялардың салдарынан терең саяси дау-дамайдың ортасында болды. Ол Ян Сонг пен Сюй Цзе, осы фракциялардың жетекшілерімен де жақсы қарым-қатынаста болған аз ғана шенеуніктердің бірі болды, бірақ соңында Сюйге Ян Сонгты құлатуға көмектесті. Кейіннен Сюйдің қолдауымен Чжан 1567 жылы құпия хатшы болып тағайындалды, тіпті Сюйдің өзінен де ұзақ өмір сүріп, саяси қарсыласы Гао Гонгпен билікті бөлісті. 1572 жылы, Ванли императоры таққа отырғаннан кейін, Гао Чжан мен оның одақтасы, евнух Фэн Бао тарапынан бала императордың билік ете алу қабілетіне күмән келтіргені үшін қызметтен алынды. Осыдан кейін Чжан жалғыз Бас хатшы болып қалды, ол Ванли дәуірінің алғашқы он жылында бүкіл Мин бюрократиясын тиімді басқарды.

Бас хатшы ретінде

Жанның реформалары негізінен үкіметті қинаған тұрақты табыс тапшылығын жоюға бағытталған фискалдық шаралардан тұрды. Сонымен қатар, 1573 жылдан бастап шенеуніктердің бақылауын және бағалауын күшейту үшін заңдар қабылданды, бұл үлкен коррупцияға ұшыраған бюрократияда тәртіпті қалпына келтіруге арналған шара еді. Басқа маңызды шараларға лауазымды тұлғаларды ірі көлемде қысқарту арқылы үнемдеуге қол жеткізу, сондай-ақ салықтан босатылған жерлерді қайтарып алу және кіріс базасын кеңейту кірді. 1580 жылы барлық салықтар мен еңбек міндеттемелерін күміс төлемдеріне айналдыратын «бір қамшы» заңы қабылданды, сонымен қатар империя бойынша жерді жан-жақты зерттеуге бұйрық берілді. Әскери істерде Жан империяның солтүстік шекараларын нығайту үшін Ци Цзигуан сияқты қабілетті генералдарды қолдады және оларды жоғары лауазымдарға тағайындады. Жан, сонымен қатар, Уанли императорының билігінің алғашқы жылдарында оның кеңесшісі және регенті ретінде маңызды рөл атқарды. Ол императордың жасөспірім кезеңінде оған үлкен ықпал етіп, басшылық жасады. Алайда, императорға қатаң тәрбие беруі наразылық тудырды, ал үкіметті орталықтандыру және қаржысын жақсартуға жасаған тырысыштары бюрократияның көп бөлігінің мүдделеріне тиді, осыдан жиі даулар туды. Мысалы, 1577 жылы Жанның әкесі қайтыс болды; әдетте бұл Жанды (конфуцийшіл дәстүрге сәйкес) аза тұтуға және лауазымын тастауға міндеттер еді, бірақ Жан қызметте қалуға өтініш берді және император оны лауазымында қалдырды. Кейіннен Жанның әрекеттерінің дұрыстығына қатысты туған дау кезінде бірнеше қарсыластары таяқпен жазаланды, бұл Жанның үстемдік танытушы мінезін одан да күшейтті. Жанның фискалдық саясаты институционалдық қарсылыққа байланысты толыққанды табысқа жете алмады. Император үкіметінің қаржылық жағдайы жақсарды және қазына күміспен толтырылды, бірақ оның енгізген көптеген реформалары өз мақсаттарына жетпеді, мысалы, империя бойынша жерді жан-жақты зерттеу, немесе 1582 жылы қайтыс болғаннан кейін тез арада тоқтатылды. Сонымен қатар, оның зәулім өмір салты – жүзден астам тағамдық дастарқандар және 32 адаммен тасымалданатын паланкин – оны осыдан бөлек бюрократияға үнемділік шараларын жүргізу кезінде екіжүзділікке айыптауға себепкер етті. Оның қайтысынан кейін Жанның саяси қарсыластары оны және оның қолдаушысы Фэн Баоны сыбайлас жемқорлық, талан-таражға салу және фракциялық (党争) қызметтері сияқты бірнеше ауыр айыптаулармен айыптады. Нәтижесінде оның отбасы тазартылды, оның байлығы мен мүлкі Уанли императорының бұйрығымен тәркіленді, ал оның бірнеше саяси одақтастары зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болды. Жанның беделі тек жарты ғасырдан астам уақыттан кейін, Мин әулетінің құлауына дейін жақсартылды.

Чжанның "Төрт кітап" туралы түсініктемесі

1573 жылы Чжан Ванли императорына Конфуций канонының төрт кітабына "Төрт кітапқа арналған түсініктеме" ("四书直解", Sì Shū Zhíjie) деп аталатын түсініктеме ұсынды. Ол 1573 және 1584 жылдар аралығында жарық көрді. Кітап Чжанның өлімінен кейін жаңғырық тудырмады, тіпті бір ғасырдан кейін, Цинь әулетінің алғашқы онжылдықтарында қытай әдебиетшілері арасында белгілі бір дәрежеде танымал болды, 1651 және 1683 жылдар аралығында бірнеше басылымдары жарық көрді. Қазіргі ғалымдардың (мысалы, Д. Э. Мунгелло) бағалауынша, Чжанның түсіндірмесі мазмұны мен мағынасы жағынан неоконфуцианшыл Жу Си жазған түсіндірмеден көп ерекшеленбеді. Иезуиттер неоконфуциандықты қабылдамады, бірақ Чжанның кітабы Конфуцийдің іліміне қатысты олардың көзқарастарымен үйлесетінін анықтады. Осының нәтижесінде, Конфуций классикасының латын тіліне жасалған алғашқы аудармасы және түсіндірмесі – "Confucius Sinarum philosophus" еңбегінде Чжанның еңбегіне көп сілтемелер кездеседі. Бұл еңбек көптеген жылдар бойы үлкен иезуиттер тобы біртіндеп жасап, 1687 жылы Парижде жарияланған.