Кіріспе

Кларк резервациясы мемлекеттік паркі – Нью-Йорк штатының Онондага округінде орналасқан мемлекеттік парк. Парк Джеймсвилл қаласында, Сиракузаның оңтүстігіндегі Девитт қаласында орналасқан. Бұл жерде соңғы мұз дәуірінің соңында еріген мұздықтардың әсерінен үлкен сарқырама пайда болған; ескі сарқыраманың түбіндегі ойыс қазір кішкентай көлге айналған. Джеймс Макфарлейн 1879 жылы осы аймақты былай деп сипаттаған: «Оңтүстік жағынан келе жатып, көлге жақындаған турист ешбір ескертусіз Ниагара өзенінің сарқырама төменіндегідей, тіпті одан да терең, кең жартастың шетінде екенін көріп таңғалады». Айналасындағы әктас жартастардың биіктігі 55 метрді құрайды. Жайлы серуендеу жолдары көлді жартылай айналап өтеді, сондай-ақ бұрынғы өзен ағып өткен қиын-қыстау әктас үстімен өтеді. Табиғат орталығын «Кларк резервациясының достары» атты коммерциялық емес ұйым басқарады, ол толыққандай еріктілермен қамтамасыз етілген. Орталықта парктің геологиясы және табиғи тарихы туралы көрмелер бар, ол Мемориал күнінен бастап Еңбек күніне дейін ашық. Орталықты басқарудан басқа, «Достар» тобы түрлі шараларды ұйымдастырады және әр жазда саябақтағы жұртшылық үшін серуендерді ұйымдастырып, табиғатты зерттеу бағдарламаларын жасау үшін табиғаттанушыны шақырады. Паркте балық аулау, жаяу серуендеу жолдары, пикникке арналған үстелдер мен шатырлар, сондай-ақ ойын алаңы да бар.

Тарих

Еуропалықтар келгенге дейін парктің айналасындағы жер Онондага халқына тиесілі болған. 18 ғасырдың соңында бұл жерлер Революциялық соғыстан оралған сарбаздарға бөліп берілетін әскери учаскелерге айналдырылды. Джошуа Кларк 1840 жылы Онондага округы туралы жазған кітабында көлді және тік жарларын атап өтті. 1879 жылы Джеймс Макфарлейн қазбалық сарқырама мен көлдің маңындағы жерді сатып алып, паркте шағын демалыс орнын ашты. Макфарлейн (1819–1885) – белгілі заңгер, көмір геологы, геологиялық нұсқаулық жазушысы және сол кезде Жасыл көл деп аталған (кейін Фейетвиллдегі Жасыл көлмен шатасуды болдырмау үшін Мұздық көл деп қайта аталды) аймақтың жақтасы болған. Демалыс орнында пикник, қайықпен жүзу, балық аулау, крокет және садақ ату мүмкіндіктері болды, бірақ ол бірнеше жылдан кейін жабылды. Қазіргі парктің орталық бөлігі, Мұздық көл мен қазбалық сарқыраманы қоса алғанда, 1915 жылы Мэри Кларк Томпсон сатып алған. Томпсон қазбалық сарқыраманың әктас карьері ретінде қарастырылып жатқанын білген; оның шығысында Сольвей процесі компаниясының үлкен әктас карьерлері орналасқан. Томпсон бұл жерді Нью-Йорк штатының мұражайына берді, ал жері 1855–1856 жылдары Нью-Йорк штатының губернаторы болған әкесі Майрон Х. Кларктің есімімен сақталсын деген талап қойды. Кларк қорығы 1926 жылы мемлекеттік парк мәртебесін алды. 2010–2011 жылдарға арналған Нью-Йорк штатының атқарушы бюджет жоспарында бюджетті қысқарту шарасы ретінде Кларк қорығы мемлекеттік паркін жабу көзделген. 2010 жылғы 28 мамырда қабылданған заңмен 2010 жылғы маусымда парк жабылуына жол берілмеді.

Қалқандар

Кларк резервациясы онда өсетін папоротник түрлерінің көптігімен танымал; 1994 жылғы сараптамада 26 папоротник түрі анықталды. Қазіргі уақытта бұл саябақ АҚШ-та американдық серке тілі папоротнигін сақтаудағы басты орын болып табылады. Бұл папоротник Солтүстік Америкада өте сирек кездеседі; континентте оның табылуы алғаш рет 1807 жылы ботаник Фредерик Пурш Онондага округінің жанындағы Сплит-Рок тауында анықталды. 19 ғасырдың екінші жартысы – папоротниктерге деген үлкен қызығушылық тудырған, «птеридоманиа» деп аталатын кезең болды. Серке тілі папоротнигі үшін қосымша «станциялар» табу, тіпті бастапқы Сплит-Рок станциясын қайта ашу 19 ғасырда қызығушылық тудырды. Глейшер көлі маңындағы станция туралы алғаш рет 1866 жылы Дж. А. Пейне хабарлаған, ал қазір Кларк резервациясында бірнеше станция белгілі. Оның сирек кездесетіндігіне байланысты, Нью-Йорк аймағындағы бұл папоротниктің санын 1916 жылдан бері мерзімімен санап отырады. Мұздық көл сияқты, бұл көл де бірнеше атаумен белгілі болды, оның ішінде Жасыл тоған, Жасыл көл, Шығыс Жасыл көл және Сколопендриум тоғаны. 1915 жылы ботаник Р. К. Бенедикт: «Көлдің өзі геологиялық тұрғыдан қызықты, ал серке тілі папоротнигі үшін батыс көл аймағынан гөрі қызықтырақ, себебі елдегі ең жақсы үлгілері шығыс көл маңында өседі» деп жазды. Бенедикт 1915 жылы Science журналына жолдаған хатында бұл көлге әктас тас қазбалары қауіп төндіріп тұрғанын айтты және Грин Пондты қорғау үшін тағы бір мемлекеттік саябақ құруға қолдау іздеді. Кларк резервациясы да осы қауіптен жақында ғана құтылған еді. 1925 жылға қарай шығыс көлге төнген қауіп шындыққа айналды, көл әктас тас қазбаларын кеңейту арқылы жойылды. Оның жойылмас бұрын, 1000-ға жуық серке тілі папоротнигі оның маңынан Кларк резервациясына көшірілді. Бір автордың пікірінше, Кларк резервациясын 1926 жылы мемлекеттік саябаққа айналдыру американдық серке тілі папоротнигін сақтауға деген қызығушылықтың нәтижесі болды. 1930 жылы Онондага округі және көршілес Мэдисон округі үшін серке тілі папоротнигін қорғауға бағытталған штат заңы қабылданды. Дегенмен, жақын маңдағы Рок-Кат шатқалындағы ортаны жою 1945 жылға қарай осы папоротниктердің тағы бір «станциясын» жойды. Сесил Розберри былай сипаттады: «Оңтүстік аймақтар мұздық еріген суларының ағынымен жасалған тау жыныстарымен тілгіленген, олар Мохок аңғарына қарай құтылу жолын іздеді». Бұл аймақтағы жердің биіктігі оңтүстіктен солтүстікке қарай төмендейтіндіктен, мұздық солтүстікке шегінуімен бірнеше арналар пайда болды; әрбір келесі арна алдыңғысынан төмен және солтүстікке қарай орналасқан. Кларк резервациясынан оңтүстікке қарай шамамен бір шақырым жерде орналасқан Smoky Hollow – бұл Кардифф көлінен Баттернут ойысына су ағыны арқылы құрылған ертедегі арна, мұздық әлі де қазіргі Кларк резервациясын жауып тұрған кезде. Бұл арнадан су ағып өту шегі теңіз деңгейінен 790 фут (241 м) биіктікте. Мұздық шегінуімен сулар Кларк резервациясынан өтетін жаңа, төменгі арнаны тапты, оның арнасы шамамен 720 фут (219 м) тереңдікте. Су тасқыны пайда болды, ал оның бассейні ақырында мұздық көліне айналды. Мұз солтүстікке қарай шегінген сайын, 481 тас жолының қазіргі орналасқан жерінде (арнаның шегі шамамен 550 фут (168 м)) тағы да төменгі арна (Тас кесу арнасы) қазылды. Pumpkin Hollow, Meadowbrook және Green Lakes State Park каналдарының пайда болуы да осыған ұқсас. Розберри былай жазады: «Бұл әктас сумен күшті тозып, жарылып кеткен, су тасқынының күшін үнсіз айтады». Кларк резервациясындағы тік жарға қарай жететін әктас тас сөресі – судың әктас тасты және онымен байланысты тау жыныстарын ерітуінен пайда болған «карст» топографиясының мысалы. Оның ерекшеліктерінің бірі – құрғақ көл деп аталатын әктастағы терең ойыс. Құрғақ көл терең және тығыз орналасқан, өсімдіктерге ерекше орта ұсынады. Франко және авторлар тобы былай хабарлайды: «Бұл карсттық нысан, оның пайда болуына әктастың еріп, суға батқан қыш тастары себеп болған. Тау жынысының жасы 300-400 миллион жыл (Van Diver 1985) және оның жарықтары мұздықтан кейінгі судың тез ағып кетуіне мүмкіндік берді».