Кіріспе
Летчворт штатының паркі – АҚШ, Нью-Йорк штатының батыс бөлігіндегі Ливингстон және Вайоминг округтерінде орналасқан Нью-Йорк штатының мемлекеттік паркі. Парк Генсеси өзенінің ағысымен шамамен 27 шақырымға созылып, терең шатқалдан және бірнеше үлкен шарлауықтардан солтүстікке қарай өтеді. Ол Рочестерден оңтүстік-батысқа қарай 56 шақырым, ал Буффалодан оңтүстік-шығысқа қарай 97 шақырым жерде орналасқан. Парк Ливингстон округінің Лестер, Маунт-Моррис және Портж қалаларының, сондай-ақ Вайоминг округінің Кастиль және Дженсеи Фоллс қалаларының аумақтарын қамтиды. 1859 жылы Буффало қаласының өнеркәсіпшісі Уильям Прайор Летчворт (1823–1910) Ортаңғы шарлауықтың жанында жер сатып алып, Глен Айрис мүлігін салуға кірісті. 1906 жылы ол мүлікті Нью-Йорк штатына сыйлады, ол көп ұзамай жаңа құрылған Летчворт штатының паркінің ядросына айналды. Паркте Генсеси өзеніндегі үш ірі шарлауық – Жоғарғы, Орта және Төменгі шарлауықтар ерекше көзге түседі, ол парктің ішіндегі терең шатқал арқылы ағып өтеді. Шатқалдың тас қабырғалары кей жерлерде 168 метрге дейін көтеріліп, аймақтың "Шығыстың Ұлы каньоны" деп аталуына себеп болды.
Letchworth State Park is a New York State Park located in Livingston County and Wyoming County in the western part of the State of New York. The park is roughly 17 mile (27 km) long, following the course of the Genesee River as it flows north through a deep gorge and over several large waterfalls. It is located 35 mile (56 km) southwest of Rochester and 60 mile (97 km) southeast of Buffalo, and spans portions of the Livingston County towns of Leicester, Mount Morris and Portage, as well as the Wyoming County towns of Castile and Genesee Falls. In 1859, Buffalo industrialist William Pryor Letchworth (1823–1910) began purchasing land near the Middle Falls, and started construction of his Glen Iris Estate. In 1906 he bequeathed the estate to New York, which soon after became the core of the newly created Letchworth State Park. The park prominently features three large waterfallsthe Upper, Middle, and Lower Fallson the Genesee River, which flows within a deep gorge that winds through the park. The rock walls of the gorge, which rise up to 550 feet (168 m) in places, prompted the area's reputation as the "Grand Canyon of the East".
Өзгешеліктері мен қызметі
Парк кіреберістері Морис тауының, Перри, Кастиль және Портжвилл жанында орналасқан. Қалыңдықтың батыс жағымен екі немесе үш қатарлы асфальтталған жол өтеді, геологиялық ерекшеліктерді тамашалауға мүмкіндік беретін көптеген көрнекті жерлерге жол ашады. Паркте жабық орынжайлар, пикникке арналған үстелдер, ойын алаңдары, 66 миль (106 км) жаяу серуендеу жолдары, екі үлкен жүзу бассейні, коттедждер, шатырларға арналған кемпингтер, қалдықтарды тастау станциялары бар тіркемелерге арналған орындар және атпен жүруге арналған жолдар бар. Паркте жаяу серуендеу, велосипед тебу, балық аулау, тау өзенінде салға және каякпен жүзу, геокешинг, сондай-ақ маусымында жабайы түйеқұс және елікке аң аулау сияқты іс-шаралар ұйымдастырылады. Қыс мезгілінде паркте қар мотоциклімен жүруге, шаңғы тебуге, қар түтігімен сырғануға және атпен тартылатын шанамен жүруге болады. Ауа райына байланысты паркте әуе шарымен ұшу мүмкіндігі де бар. 2020 жылы бұл парк ұқсас тізімде көшбасшы болды.
Су тасқыны және геология
Парк ішінде Генсеси өзенінде үш үлкен сарқырама бар, ал оған құятын салаларда 50-ге жуық сарқырама табылған. Өзен қалыптастырған терең шатқалдың биіктігі кейбір жерлерде 550 футқа (168 м) жетеді, үш сарқыраманың ортасынан 400 футқа (122 м) дейін тарылады, оның тас қабырғалары бар. Осының салдарынан аймақ "Шығыстың Ұлы каньоны" деп аталады. Паркте сонымен қатар Уильям Прайор Летчворт мұражайы орналасқан, ол парктің негізін қалаушысының жинақтарымен құрылған. Мұражай экспонаттары Genesee аңғарының табиғи және мәдени тарихына арналған, сондай-ақ Сенека тайпасының археологиялық жәдігерлері, Мэри Джемисон, алғашқы қоныс аударушылар, Genesee аңғары каналы және Уильям Прайор Летчворт туралы көрмелерді қамтиды. Хамфри табиғат орталығы 2016 жылы ашылды. Нью-Йорк штатының жыл бойына жұмыс істейтін, экологиялық тұрақты ғимаратында сабақтар мен жиналыстар өткізілетін бөлмелер, зертхана, көбелектер бағы және түрлі жолдарға қосылыс бар.
Морис тауы бөгеті
Парктің солтүстік жағындағы Морис тауы бөгетінің құрылысы 1948 жылы АҚШ Армиясының инженерлік корпусымен 1944 жылғы су тасқындарын бақылау заңына сәйкес басталды және 1954 жылы аяқталды. Осының нәтижесінде Генсеси өзені жоғары ағыста кеңейіп, тереңдеді, бірақ төменгі ағыстағы аймақтар бағалы егістік жерлерді қирататын жыл сайынғы су тасқынынан сақталды. Морис тауы бөгеті – Миссисипи өзенінің шығысындағы осындай типтегі (бетонды гравитациялық) су тасқындарын бақылау құрылғысының ең ірісі. Оның ұзындығы 1028 фут (313 м), ал өзен төсегінен 230 фут (70 м) биікке көтеріледі. Бөгет 1972 жылғы су тасқыны кезінде өзін баға жеткізе алмайтындығын дәлелдеді, мыңдаған гектар егістік жерді және Рочестер қаласын су шапшудан құтқарып қалды.
Портаж виадугы
Портж виадугы (1875) – парктің Үстіңгі сарқырамасынан жоғарырақ және көрінетін жерде орналасқан темір Эри темір жолының көпірі. Көпірдің ұзындығы 820 фут (250 м), ал биіктігі 240 фут (73 м) болған. Құрылымда жүруге тыйым салынғанмен, саябаққа келгендер қауіпсіздік туралы ескертулерге қарамастан, көпірден шатқалды тамашалау үшін оны елемейтін. 2011 жылдың 29 қарашасында Норфолк Оңтүстік темір жолы Портж виадугын бұзу және 1875 жылғы көпірдің оңтүстігіне шамамен 75 фут (23 м) қашықтықта жаңа көпір салу жоспарларын жариялады. Норфолк Саузерн ескі көпірді Нью-Йорк штатына ұсынған, бірақ көпірді қарау платформасына айналдыруға жеткілікті қаражат болмағандықтан ұсыныстан бас тартылды. Жоба 2017 жылдың соңында аяқталды. Жаңа көпірдің екі басындағы жаңа, пойызбен басқарылатын қақпалар, жүк пойызы келмеген кезде туристерді көпірге жақындаудан тоқтатады.
Парк тарихы
Парк аумағы ұзақ уақыт бойы Сенека халқының отанының бір бөлігі болды, олар американ революциялық соғысынан кейін, жеңілген британдықтардың одақтастары болғандықтан, көбінесе қуылып шығарылды. Сенека халқы осы каньон төңірегіндегі жерді Сехгахунда, "үш сарқыраманың аңғары" деп атады; Ортаңғы сарқыраманың (Ска га де) керемет болғандықтан, күнді ортатұста тоқтататынына сенді. Доктор Кунц Уильям Прайор Летчворттың мүлкін қоғам басқаруға алғанда, Нью-Йорктегі кітапханасын ұйымдастыруға және сақтауға көмектесті. 1907 жылы былай делінген: "Кітапханада қайырымдылық туралы кітаптардың ең жақсы, тіпті ең көрнекті жекелеген жинағы бар. Онда сонымен қатар жергілікті тарихтар, үндістер туралы кітаптар және стандартты әдебиеттердің алуан түрлі жиынтығы бар. Оның естеліктері – жеке сыйлықтары мен мақтау қағаздары – өте қызықты. Бұл мүліктерді бірге сақтап, Летчворт паркіне жомарт үлес қосқан иесінің құрметіне салынған ескерткіш ретінде жаңа кітапхана ғимаратында тиісінше сақтау өте қажет". Бұдан әрі, доктор Кунц 1910 жылы Мэри Джемисонға арналған ескерткішке көмектесті, ол "Дженесидің ақ үндісі" деп аталды және Летчворт паркі аумағындағы "Сенекалардың ежелгі үнді кеңесінің үйінде" жерленген. Летчворт Глен-Айристе өмір бойы тұру құқығына ие болып, 1910 жылдың 1 желтоқсанында онда қайтыс болды. Ол Буффалодағы Forest Lawn зиратында жерленді. Парк 1930 жылдары паркте үлкен лагерьде тұрған Азаматтық консервациялық корпус қызметкерлері жасаған көптеген жақсартулардың нәтижесі болды. CCC жасаған жақсартуларға кабиналар, қарау тұрақтары, көпірлер және жолдардың салынуы кірді. 1875 жылдың 6 мамырындағы таңертеңгі сағаттарда үлкен ағаш теміржол көпірі қатты өртте толығымен қирады. Көпір толығымен жойылды, тек бетонды тіректері ғана қалды. Портаж көпірінің өртенуінен кейін Эри теміржол компаниясының өкілдері ағаш көпірді темір конструкциямен ауыстыруға дереу кірісті. Құрылыс 1875 жылдың 8 маусымында басталды, ал Портаж виадугі 1875 жылдың 31 шілдесінде қозғалысқа ашылды: бұл сол немесе кез келген кезең үшін керемет құрылыс жетістігі.
1972 жылғы су тасқыны
1972 жылы маусым айында Генсеи аңғары тарихындағы ең ірі табиғи апаттардың бірі орын алды. "Агнес" дауылы 19 маусымда Флорида жағалауына шығып, Грузия және Каролина штаттары арқылы солтүстікке қарай жылжыды. Содан кейін дауыл теңізге шығып, қуатын қайта жинап, 22 маусымда Нью-Йорк штатының оңтүстік аймағына соқты. "Агнес" 1-санатты дауыл болғанымен, ол көп ұзамай Солтүстік-Орталық Пенсильванияда тоқтап қалды. Баяу жылжымалы төмен қысымдық жүйеге ілесіп, дауыл Нью-Йорк штатына қарай солтүстік-шығысқа қарай баяу қозғалды. Бұл аймаққа өткен аптада жаңбыр жауып, Пенсильвания мен Нью-Йоркке түскен жаңбырды сіңіре алмады. Жергілікті жерде "72 жылғы су тасқыны" деп белгілі болған бұл оқиға Батыс Нью-Йорк пен Летчворт паркіне зор әсер етті. Генеси өзені мен Летчворт паркі Сусквеханна аңғары және басқа да аймақтар сияқты ауыр зардап шекпесе де, су тасқынының салдары паркте көп жылдар бойы сезілді. Lower Falls Bridge және Sugar Loaf жолы бірнеше жыл бойы ресми түрде қайта ашылмады. Бүгінгі күнге дейін келушілер 50 жыл бұрынғы су тасқынынан қалған табиғи "іздерді" көре алады. Апаттың бейнежазбаларын Глен Айрис қонақ үйінің жанында орналасқан Уильям Прайор Летчворт мұражайында сұрап қарауға болады.