Кіріспе

Материал немесе құрылғыға қолданылатын кернеуге байланысты ток мөлшері.

Ток-кернеу сипаттамасы немесе I–V қисығы (ток-кернеу қисығы) – бұл схема, құрылғы немесе материал арқылы өтетін электр тогы мен оның бойындағы кернеу немесе потенциалдар айырмасы арасындағы қатынасты көрсететін кесте немесе график түріндегі байланыс.

Электрондық техникада

Электрондық техникада электрондық құрылғы арқылы өтетін тұрақты ток (DC) пен оның қос терминалындағы DC кернеуі арасындағы қатынас құрылғының ток-кернеу сипаттамасы деп аталады. Электрондық инженерлер осы графикті құрылғының негізгі параметрлерін анықтау және оның электр тізбегіндегі мінез-құлқын модельдеу үшін пайдаланады. Бұл сипаттамалар сондай-ақ ток пен кернеудің стандартты белгілеріне сілтеме жасай отырып, I–V қисықтары деп те аталады. Екі терминалынан артық терминалы бар электрондық компоненттерде, мысалы, вакуумдық түтікшелер мен транзисторларда, бір жұп терминалдағы ток-кернеу қатынасы үшінші терминалдағы токқа немесе кернеуге байланысты болуы мүмкін. Мұндай жағдайда бұл әдетте бірнеше қисықтан тұратын күрделі ток-кернеу графигінде көрсетіледі, әр қисық үшінші терминалдағы ток немесе кернеудің әртүрлі мәніндегі ток-кернеу қатынасын көрсетеді. Мысалы, оң жақтағы суретте параметр ретінде артық кернеу (VGS − Vth) көрсетілген, ағызу кернеуіне тәуелді MOSFET үшін I–V қисықтарының жиынтығы бейнеленген. Ең қарапайым I–V қисығы – резистордың қисығы, ол Ом заңына сәйкес, қолданылған кернеу мен нәтижедегі электр тогы арасындағы сызықтық байланысты көрсетеді; ток кернеуге пропорционал, сондықтан I–V қисығы бастапқы нүкте арқылы өтетін оң еңісті түзу сызық болып табылады. Еңістің кері шамасы кедергіге тең. Электр компонентінің I–V қисығын өлшеу үшін қисық трассировкалағыш деп аталатын құрал қолданылады. Транзистордың транзисторы және ерте кернеуі – құрылғының I–V қисығынан дәстүрлі түрде өлшенетін параметрлердің мысалдары.

IV қисықтардың түрлері

Электрлік компоненттің сипаттамалық қисығының пішіні оның жұмыс қасиеттері туралы көп мәлімет береді. Әртүрлі құрылғылардың I–V қисықтары келесі категорияларға жіктеледі:

Активті және пассивті: I–V жазықтығының бірінші және үшінші квадранттарымен шектелген және бастапқы нүктеден өтетін I–V қисықтары бар құрылғылар – пассивті компоненттер (жүктемелер), олар тізбектен электр қуатын тұтынады. Мысалдары: резисторлар және электр моторлары. Конвенциялық ток осы құрылғылар арқылы әрқашан оң кернеу терминалынан теріс кернеу терминалына қарай электр өрісінің бағытында ағып өтеді, сондықтан зарядтар құрылғыда потенциалдық энергиясын жоғалтады, ол жылуға немесе энергияның басқа түріне айналады. Керісінше, екінші немесе төртінші квадранттар арқылы өтетін I–V қисықтары бар құрылғылар – активті компоненттер, қуат көздері, олар электр қуатын өндіре алады. Мысалдар: батареялар және генераторлар. Екінші немесе төртінші квадрантта жұмыс істегенде ток электр өрісінің қарсы күшіне қарсы тұрып, құрылғы арқылы теріс кернеу терминалынан оң кернеу терминалына ағып өтеді, сондықтан электр зарядтары потенциалдық энергияны жинақтайды. Осылайша құрылғы энергияның басқа түрін электр энергиясына айналдырады. Сызықтық және сызықтық емес: бастапқы нүкте арқылы өтетін түзу сызық – сызықтық тізбек элементін, ал қисық сызық – сызықтық емес элементті көрсетеді. Мысалы, резисторлар, конденсаторлар және индукторлар сызықтық, ал диодтар мен транзисторлар сызықтық емес. Бастапқы нүкте арқылы өтетін оң көлбеулі түзу сызық I–V қисығы сызықтық немесе омикалық кедергіні көрсетеді, бұл тізбектерде ең көп кездесетін кедергі түрі. Ол Ом заңына бағынады; ток кең ауқымда қолданылатын кернеуге пропорционал. Оның кедергісі, сызықтың көлбеулігінің кері шамасына тең, тұрақты. И–V қисығы диод сияқты сызықтық емес кедергіні көрсетеді. Бұл типтегі кедергі қолданылатын кернеуге немесе токқа байланысты өзгереді. Теріс кедергіге қарсы оң кедергі: Егер I–V қисығының оң көлбеуі болса (оңға қарай өседі), ол оң кедергіні көрсетеді. Монотонды емес (жоғарғы және төменгі нүктелері бар) I–V қисығы теріс кедергіге ие құрылғыны көрсетеді. Қисықтың теріс көлбеуі бар аймақтары (оңға қарай төмендеу) құрылғының теріс дифференциалдық кедергісі бар жұмыс аймақтарын, ал оң көлбеуі бар аймақтары оң дифференциалдық кедергісін көрсетеді. Теріс кедергі құрылғыларын күшейткіштер мен генераторлар жасау үшін пайдалануға болады. Туннельді диодтар мен Ганн диодтары теріс кедергіге ие компоненттердің мысалы болып табылады. Гистерезис және бірмәнділік: Гистерезисі бар құрылғылар; яғни, ток-кернеу арақатынасы қазіргі қолданылатын кіріске ғана емес, сонымен қатар кіріс тарихының өткеніне де байланысты, I–V қисықтары жабық циклдердің отбасынан тұрады. Циклдің әрбір тармағы бағытын көрсететін жебемен белгіленеді. Гистерезисті құрылғыларға мысалдар: темір өздігі бар индукторлар мен трансформаторлар, SCR және DIAC сияқты тиристорлар және неон шамдары сияқты газды шығару түтікшелері.

Электрофизиологияда

I–V қисықтары кез келген электр жүйесіне қолданыла алады, бірақ олар биологиялық электр саласында, әсіресе электрофизиологияның тармағында кеңінен қолданылады. Бұл жағдайда кернеу – биологиялық мембранадағы кернеу, яғни мембраналық потенциал, ал ток – осы мембранадағы каналдар арқылы зарядталған иондардың ағыны. Ток мөлшері осы каналдардың өткізгіштігімен анықталады. Биологиялық мембраналар арқылы иондық ток өлшенгенде, ток іштен сыртқа қарай бағаланады. Яғни, оң токтар, "сыртқа қарай ағын" деп аталады, ол жасуша мембранасынан іштен сыртқа қарай өтетін оң зарядталған иондарға немесе сырттан ішке қарай өтетін теріс зарядталған иондарға сәйкес келеді. Сол сияқты, теріс мәнді токтар "ішке қарай ағын" деп аталады, ол жасуша мембранасынан сырттан ішке қарай өтетін оң зарядталған иондарға немесе іштен сыртқа қарай өтетін теріс зарядталған иондарға сәйкес келеді. Оң жақтағы суретте қозғыш биологиялық мембраналардағы (мысалы, нейрон аксонындағы) токқа қатысты I–V қисығы көрсетілген. Көк түсті сызық калий ионының I–V қатынасын көрсетеді. Ол сызықтық, яғни калий ион каналының кернеуге тәуелді жабылуы жоқ екенін көрсетеді. Сары түсті сызық натрий ионының I–V қатынасын көрсетеді. Ол сызықтық емес, яғни натрий ион каналы кернеуге тәуелді екенін көрсетеді. Жасыл түсті сызық натрий және калий тогын қосу арқылы алынған I–V қатынасын көрсетеді. Бұл екі типті каналды қамтитын жасушаның нақты мембраналық потенциалы мен ток арасындағы қатынасты шамамен көрсетеді.