Кіріспе

2006 жылы Роберт Де Ниро режиссерлік еткен тыңшылық фильмі.

"Жақсы бағушы" – 2006 жылғы американдық тыңшылық фильмі, Роберт Де Нироның туындысы және Мэтт Дэймон, Анджелина Джоли мен Де Нироның басты рөлдерде ойнауымен көзге түседі, сонымен қатар актерлік құрамы өте кең. Бұл фильм құмарлық тудырғанмен, Джеймс Джесус Энглтонның өмірінен алынған оқиғаларға негізделген, Орталық барлау агенттігінде (ЦРУ) қарсы барлаудың қалыптасу тарихын баяндайды деп жарнамаланады. Эдвард Уилсон (Дэймон сомдайды), ЦРУ-дың жоғары шенді офицері, 1961 жылы «Шошқалар шығанағы» операциясының сәтсіз аяқталуынан кейін өз бөлімінде тыңшыны анықтайды. Фильм Уилсонның күрделі өмірін суреттейді, 1939 жылы Йель университетіндегі студенттік жылдарынан бастап, «Бас сүйек және сүйектер» (Skull and Bones) құпия қоғамына қабылдануынан және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде барлау қызметіне қабылдануына дейін. Оның жеке өмірі Маргарет «Кловер» Расселлмен (Джоли сомдайды) қиын қарым-қатынаспен және тыңшылық жұмысының құрбандықтары мен моральдық таңдауларын көрсететін қарым-қатынастармен сипатталады. Оқиға ағымы қазіргі оқиғалар мен кері көрістердің араласуы арқылы жүзеге асырылады, ЦРУ-ның пайда болуы, Уилсонның маңызды тарихи оқиғаларға қатысуы және құпиялылық пен барлауға арналған өмірінің жеке трагедиялары зерттеледі. Фильмде Алек Болдуин, Уильям Херт, Джо Песчи және Джон Туртурро сияқты актерлер де ойнайды. "Жақсы бағушы" – ЦРУ-ның алғашқы жылдары туралы көркемделіп айтылған оқиға, тарихи фактілерді драмалық элементтермен үйлестіріп, барлау жұмысының күрделілігін және оның жеке өмірге тигізетін әсерін зерттейді. Фильм 2006 жылдың 22 желтоқсанында көрсетілімге шықты және аралас пікірлерге ие болды. 80 миллион долларлық бюджетке қарсы 100 миллион долларлық табыс әкелді.

Сюжет

1961 жылы Шошқалар шығанағына жасалған шабуыл апатқа ұшырады. ЦРУ-дың жоғары дәрежелі қызметкері Эдвард Уилсон өз бөлімінде «тыңшы» бар деген күдік туғаны туралы ескертілді. Үйге келгенде ол төсекте жатқан ер адам мен әйелдің суретін, сондай-ақ бұрмаланған аудиотаспаларды табады, олардың кейбір бөліктері түсініксіз. 1939 жылы Уилсон Йель университетінде оқиды және «Бас сүйек және сүйектер» (Skull and Bones) студенттік клубына шақырылады. Кірісу рәсімінде ол әкесі Томас қалдырған өлім хатын тапқанын, бірақ оны ешқашан оқымағанын айтады. Әкесі әскери-теңіз күштерінің хатшысы болуға дайын тұрған адмирал болған, бірақ оның адалдығына күмән туған. ФБР агенты Сэм Мурах Уилсонды поэзия профессоры Фредериктің нацистік көзқарастармен байланысын тергеуге шақырады. Фредериктің байланысы анықталғаннан кейін ол отставкаға кетеді. Уилсон Йельдегі саңырау студент Лорамен танысады. Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаны туралы жаңалық келгеннен кейін Лора Эдвардтан онымен жақын болуын сұрайды, бірақ соңғы сәтте тоқтайды. 1940 жылы Уилсон бір кешке қатысып, Маргарет «Кловер» Расселлмен, Джонның «Бас сүйек және сүйектер» клубындағы әпкесімен танысады. Ол сондай-ақ генерал Билл Салливанмен танысады, ол АҚШ жақын арада соғысқа қатысуға мәжбүр болады деп айтады және Эдвардқа шетелдік барлау қызметінде жұмыс ұсынады. Кловердің әкесі сенатор және «Америка үшін бірінші» изоляционистік комитетінің төрағасы болғандықтан, ол Эдвардқа қызығушылық танытады, ал ол Кловердің агрессивті әрекеттеріне көнеді. Лорамен жағажайда серуендеп жүргенде Эдвардқа Джон жақындап, Кловер жүкті екенін және Эдвард оған үйленуге міндетті екенін айтады. Лора олардың ерін қозғалысын оқып, кетеді. Эдвард пен Кловердің тойында оған Лондонға аттану туралы бұйрық беріледі. Ол жерде ол доктор Фредерикспен қайта кездеседі, ол шын мәнінде Эдвардты қарсы тыңшылыққа дайындыққа ұсынған британдық барлау қызметінің оперативтігі екенін біледі. Арнайы операциялар офицері Арч Каммингс Эдвардқа Фредериктің абайсыз байланыстары қауіпсіздікке қауіп төндіретінін ескертеді. Фредерикс тыныш зейнетке шығудан бас тартады және өлтіріледі. Соғыстан кейінгі Берлинде Эдвард тұтқынға алынған ғалымдарды алмасуда кеңестік әріптесі «Улисспен» бірлесіп жұмыс істейді. Үйге қоңырау шалғанда, оның ұлы Эдвард кіші Кловердің басқа әйелмен қарым-қатынаста екенін әдейілеп айтып береді. Эдвард кеңсесінің аудармашысы Ханна Шиллермен жақын болады, бірақ ол кеңестік оперативші екенін біледі. Бұл оның өліміне әкеледі. 1946 жылы Эдвард үйіне және Вашингтонға, Маргарет деген туған атын қайта қолдана бастаған Кловерге оралады. Екеуі де басқалармен қарым-қатынаста болғанын мойындайды. Ол өзінің інісі Джон соғыста қаза тапқанын айтады. Эдвардқа тағы да генерал Салливан келіп, бұл жолы Ричард Хейспен бірге ЦРУ құруға көмектеседі, директорлық қызметке Филипп Аллен тағайындалады. Эдвард ұлына деген шынайы сезімін сақтайды, бірақ Маргарет оның жұмысына отбасынан гөрі көбірек көңіл бөлгеніне наразы болады. Әлемдегі шиеленіс қайтадан күшейеді. Орталық Америкадағы кеңестік қызметін бақылап жүргенде Эдвард агенттің кесілген саусағын алады. Бұл ЦРУ-дың кеңестік компанияға шегіртке тастағаны үшін жасалған жаза. Жоғары дәрежелі КГБ дезертирі Валентин Миронов «Улисс» туралы ақпарат ұсынады және Эдвардқа өзін баспана сұрайтын басқа адамдар күтетінін ескертеді. Мироновпен бірге спектакльге барғанда Эдвард көп жылдан кейін Лорамен кездеседі. Олар роман бастайды, бірақ Маргарет олардың суреттерін алып, Эдвардты ашық сөккеннен кейін оны тоқтатады. Тағы бір кеңестік дезертир өзінің Миронов екенін айтып, біріншісін Юрий Модин есімді қос агент деп айыптайды. Ол азапталып, сұйық ЛСД берілгеннен кейін тергеушілерді мазақтап, терезенің ішіндегілерге лақтырылады. Бірінші Миронов өзінің таза екенін дәлелдеу үшін ЛСД қабылдауға келіседі, бірақ Эдвард бас тартады. Эдвард кіші әкесінің жолын қуып, Йель университетіне түсіп, «Бас сүйек және сүйектер» клубына қосылады. Егде аға Эдвардтың таңғалуына орай, ұлы ЦРУ-да жұмыс істеуге қызығушылық танытады. Осы мәселе бойынша дауласу кезінде Эдвард Маргаретті сүймейтінін және жүкті болғандықтан ғана үйленгенін мойындайды. Маргарет оны ұлын қорғауға шақырады, ол осы уәдені орындайды. АҚШ-тың Кубамен қарым-қатынасы коммунистік Фидель Кастро билікке келгеннен кейін нашарлайды. Келесі кеште Эдвард кіші әкесінің, Хейстің және Алленнің алдағы Шошқалар шығанағына шабуыл туралы әңгімелесіп жатқанын естіп алады. Эдвард ұлының естігенін түсінеді және оған үнсіздікті сақтаудың маңыздылығын еске салады. Маргарет Эдвардқа оны тастап кетіп бара жатқанын айтады. 1961 жылы ЦРУ Шошқалар шығанағына жасалған шабуылдан кейін Уилсон алған таспаның терең талдауын жүргізеді; сарапшылар оның алған суреті Конгоның Леопольдвиль қаласында түсірілгенін күдіктенеді. Оны тергеу үшін ол сол жерге сапарлайды, сонда ұлының пәтер жалдағанын және таспадағы дауыс оныкі екенін біледі. «Улисс» пайда болып, Эдвард кішінің Куба операциясы туралы сүйіктісі Мириамға айтқан өңделмеген жазбаны ойнатады. Ол кеңестік оперативші екені анықталғаннан кейін «Улисс» Эдвард кішіні әкесі Эдвард қос агент болса қорғауға уәде береді. Эдвард ұлымен бетпе-бет кездеседі, ол Мириамның тыңшы екеніне сенбейді және онымен үйленуге ұсыныс жасаған. Эдвард Мироновтың қос агент екенін және Арч Каммингстің оның серігі екенін анықтайды. Каммингс Мәскеуге қашып кетеді, ал «Миронов» ФБР-мен ұсталып, КСРО-ға депортацияланады, онда оның өліміне әкелуі мүмкін. Эдвард «Улисспен» соңғы рет кездеседі және оның ұсынысын қабылдамайды. Бірақ ол Мириамның Эдвард кішіге деген шынайы махаббатына қарамастан, екі тарапқа да қауіпті екенін жасырын түрде мойындайды. Мириам үйінен шіркеуге бара жатқанда ұшақтан лақтырылады. Эдвард ұлына Мириамның өлімі туралы хабарлайды және ешқандай жауапкершілік алмайды. Ол Мириамның жүкті болғанын білгенде дүрсінеді. Эдвард Хейспен ЦРУ-дың жаңа штаб-пәтерінде кездеседі, онда ол кіреберістегі Библиялық жазуды байқайды: «Және сіз шындықты білесіз, ал шындық сізді босатады (Жохан 8:32)». Филипп Аллен, Мурахтың жылдар бойы ақша жымқырып келгенін анықтағаннан кейін, қызметтен толығымен кетіп қалады. Президент Хейсті жаңа директор етіп тағайындайды. Хейс Эдвардты қарсы тыңшылықтың бірінші басшысы етіп тағайындайды. Уилсон әкесінің өлім хатын оқып көруге шешім қабылдайды. Ол өзінің сатқын екенін мойындайды, отбасынан кешірім сұрайды және ұлын ізгілік пен шындықпен өмір сүруге шақырады. Уилсон хатты өртеді және қарсы тыңшылықтың жаңа бөліміне көшуге дайындалады.

Актерлік құрам

Мэтт Дэймон Эдвард Уилсон аға рөлінде. Ол фильмнің басты кейіпкері. Ол Джеймс Джесус Энглтон және құпия операциялар маманы Ричард Бисселлдің кейіптеріне негізделген. Джо Песчи Джозеф Палми рөлінде, ішінара Сэм Джанкана және Санто Трафиканте-младшийге негізделген. "Жақсы бағушы" Джо Пессидің сегіз жылдан кейін актерлік өнерге оралуын белгіледі. Джон Туртурро – Рей Броко, Англтонның орынбасары Реймонд Рокканың кейіпкері. Билли Крудап Арчибальд "Арч" Каммингс рөлінде, британдық агент Ким Филбиге негізделген. Кейіпкердің есімі ақын Э. Э. Каммингстің есімімен аталған, ол шын мәнінде Англтонның сенімді адамы болған. Коппола, ақырында, негізгі кейіпкерлерге эмоция жетіспеуіне байланысты олармен байланыс жасай алмағанын айтып, жобадан бас тартты, бірақ атқарушы продюсер ретінде есептеледі. Бірақ бұл серіктестік те, жоба да студиядағы тағы бір үлкен өзгерістен аман қалмады. Жаңа студия басшысы экшн жанрынан тыс шпиондық фильм түсіргісі келмегендіктен, өндіріс тоқтатылды. Жоба Джон Франкенхаймер MGM-мен фильмді түсіруге келісімшарт жасасқанға дейін тоқтап тұрды. Ол Роберт Де Нироның басты рөлге түсуін қалады, өйткені олар "Ронин" фильмінде жақсы жұмыс істеген. Де Ниро 1989 жылы Берлин қабырғасының құлауына дейін Шошқалар шығанағы шабуылынан кейінгі кезден бастап ЦРУ туралы өзінің тыңшы оқиғасын жасап келді және фильмде түсуге келісті. Де Ниро мен Рот келісімге келді: егер актер Роттың бар сценарийін түсірсе, Рот Де Нироның идеясын сценарий ретінде дамытады. Егер "Жақсы бағушы" коммерциялық табысқа қол жеткізсе, олардың келесі жобасы Де Нироның 1960 жылдан 1989 жылға дейінгі идеясы болар еді. Осы кезде Кинг және оның демеушілері жобадан бас тартты. Де Ниро "Қорышталғандар" фильміне де қатысып жүрген Мэтт Дэймонға жүгінді, ол Ди Каприодан бұрын түсірілімін аяқтарған болар еді. Де Нироға онымен бірге фильм түсіру үшін тек алты ай күтуге тура келді. Ол сондай-ақ зейнеткер ЦРУ офицері Милтон Бирдэнді фильмге техникалық кеңесші ретінде шақырды. Олар алғаш рет "Ата-анамен таныс" фильмінде бірге жұмыс істеді, онда Де Ниро зейнеткер ЦРУ офицерінің рөлін ойнады. Бирдэн Де Нироны Ауғанстан арқылы Пакистанның солтүстік-батыс шекарасына және Мәскеуге алып барып, барлау жұмыстарын жүргізуге келісті. Дэймон да Бирдэнмен уақыт өткізді, фильмде бейнеленген бірнеше орынды көрді және ЦРУ туралы бірнеше кітап оқыды. Бирдэн тарихи аспектілердің дұрыс екеніне көз жеткізді, тіпті олар қиялмен жасырылған болса да. Бірақ скрипкалық соло – Чайковскийдің "Скрипкалық концерті" Д диезінде. Саундтрек CD-сінде бұл соло қате түрде Марсело Зарвоске жатқызылған.

Кассалық жинақ

"Жақсы бағушы" 2006 жылғы 22 желтоқсанда 2215 кинотеатрда шығып, тұңғыш апта соңында 9,9 миллион доллар табыс тапты. Жалпы әлемдік кассасы 100 266 865 долларды құрады.

Сыни жауап

Rotten Tomatoes сайтында фильмнің рейтингі 171 пікірге сүйене отырып, 55% құрайды, орташа бағасы 6,14/10. Сайттың сыншыларының пікірінде: "Роберт Де Нироның амбициялық және сенімді режиссерлік жұмысына қарамастан, "Жақсы бағушы" көңілсіз, көп жаңалық сыймайтын драмаға айналып, өзін-өзі мақтан етуге бейім". Metacritic-те фильмнің салмақты орташа есебі 100 балдық жүйе бойынша 61 балға жетеді, бұл 33 сыншының пікіріне негізделген, "жалпы алғанда жағымды пікірлер" көрсетіледі. CinemaScore жүргізген сауалнама бойынша фильмге A+ мен F шкаласы бойынша орташа баға "B−" берілді. "Нью-Йорк Таймс" газетінде Манола Даргис: "Жақсы бағушы" – ЦРУ туралы түпнұсқалық әңгіме, ал фильм жасаушылар үшін бұл оқиға әкелері ұлдарын аяқтандырған туралы, күдікті метафора, бұл жерде тым әдемілеп айтылған". Ол Де Нироның режиссерлігін жоғары бағалады: "Фильмнің ең жарқын визуальдық элементтерінің бірі – Уилсонның басқа да ұқсас киінген адамдармен бірге астанада жұмысқа баруы, портфельдерді ұстап, үнсіз жеңіске қарай беттейтін көлеңкелі армия". Кеннет Туран Los Angeles Times газетінде Мэтт Дэймонның рөлін мақтап: "Дэймон, жылдың екінші маңызды рөлінде ("The Departed" фильмінен кейін) эмоционалдық резервтерді жеткізу қабілетін тағы да көрсетіп, кейіпкерді іштен жандандырып, ішкі өміріне толы адамды жасайды". Time журналының Ричард Корлис те Дэймонға оң баға берді: "Дэймон рөлде керемет, сезімін ашық білдірмейді. Шындығында, бұл күрделі, сырттай қарапайым, бірақ ақырында құрып бара жатқан оқиғадағы барлық адамдар сияқты, құпиялар, олар қалай нашарласа, ауруға айналуы мүмкін, оларды сақтағандарға қауіпті, тіпті оларға сүйенген елдерге де қауіпті". "Нью-Йорк обсерваторында" Эндрю Саррис: "Дегенмен, бұрынғы американдық фильмдердің ешқайсысы осы әлі толыққанды зерттелмеген аумаққа осындай беделділік пен эмоционалдық бейтараптықпен енбеген. Осы себепті ғана "Жақсы бағушыны" көруге тиіс". USA Today фильмге төрт жұлдыздың үшеуін берді және "Оқиғаны осылай күшті ететін нәрсе – көп өлшемді тұлғаға, яғни Уилсонға назар аудару, осылайша жасырын үкіметтік агенттіктің ішкі жұмысы туралы қозғаушы жеке әңгіме жасау" деді. Entertainment Weekly фильмге "B" бағасын берді, ал Лиза Шварцбаум Де Нироның режиссерлік және Дэймонның актерлік шеберлігін атап өтіп, оның өнерін мақтады. "Newsweek" журналының Дэвид Ансен: "Фильмнің алғашқы 50 минутында Де Ниро тыңшылар туралы фильмдердің "Құдасы" бола алады деп ойладым. Алайда, "Ролинг Стоун" журналының Питер Траверс: "Жансыз фильмді көру қиын". Чикаго Сан Таймс газетінде Джим Эмерсон: "Егер Джордж Тенеттің Орталық барлау агенттігі апат екенін ойласаңыз, Роберт Де Нироның агенттіктің тарихы туралы әсерсіз, жайсыз фильмін көретінше күте тұрыңыз". Питер Брэдшоу The Guardian газетінде фильмге бес жұлдыздың екеуін берді және Дэймонның рөлін сынады: "Неге Дэймонға осындай бос, жайсыз түрде ойнауға рұқсат етілді? Әдеттегідей, ол өзінің жанындағы ойдан шығарылған Бэтменге Робин рөлін ойнайтын сияқты, Джимми Стюарт пен оның көзге көрінбейтін қоянындай. Оның мұрындық, кіршіксіз дауысы әр сөзді бірдей естітеді".

Тарихи дәлдігі туралы пікірталас

ЦРУ тарих бөлімінің қызметкерлері фильмде бейнеленген тарихи атмосфераны сынады. 2007 жылдың мамыр айында ЦРУ-ның тарих тобы – Ақпаратты зерттеу орталығы (Center for the Study of Intelligence) фильмді талқылау үшін бірнеше штаттық тарихшылармен дөңгелек үстел өткізді. Талқылау қоғамға жария етілген мақала түрінде жарық көрді; онда фильмдегі ОСС және ЦРУ бейнеленуі, фильмдегі оқиғалар мен дәуірдің атмосферасының дәлдігі, сондай-ақ фильмдегі кейіпкерлердің прототиптері болған нақты тұлғаларға қатысты фактілер талқыланды. Мақалада айтылғандай, фильм ұсақ бөлшектерді (әсіресе артефакттарды) дәл көрсетуге ұқыпты қараған, бірақ сол кездегі атмосфера мен мотивациялардың жалпы суреті бұрмаланған. Николас Дюймович былай деді: «Фильм қатаң түрде деректі фильмге негізделуі мүмкін. Егер осы стандарт сақталса, тарихи сезімі бар кез келген адам "Жақсы бақташы" фильмінің еркіндігіне наразы болады. Егер фильмді өнер туындысы ретінде қарасақ, онда оның шындықты бейнелеуіне сұрақ қою керек. Ол сол заманның рухын, ынтасын, үнін, қиындықтарын жеткізе ме? Менің ойымша, бәріміз фильмнің бұл сынақтан да өтпейтініне келісеміз. Ол сәтсіздікке ұшырайды, себебі ол зерттеулерімізден белгілі болғандай, сол кезеңде болмаған тақырыптарды енгізеді: үстемдік экономикалық мүдделер, WASP мафиясының билігі, цинизм, қараңғы көзқарас. Шындығында, Суық соғыс кезінде тәуекелдер өте жоғары болды; кеңестіктер қарқынды жылдамдықпен алға жылжып, өте қауіпті болып көрінді. Бұл өте маңызды мәселе болды және көптеген жеке құрбандықтар жасалды. Дегенмен, ЦРУ-дың көптеген қызметкерлері өз жұмысынан ләззат алды, оны ауызша тарихтар мен естеліктер растайды. Фильмді дөңгелек үстелде талқылаған ЦРУ тарихшыларының бірі ақпараттың маңыздылығына қатысты келіспей, былай деді: «Егер операция бастапқыда сәтті болған болса да, бұл жарымәскери батальонның жартастар мен тауларға сіңіп, Кастроға қарсы жалпы көтеріліс тудырады деген ой ақылға сыймайды. ЦРУ-дың өз сарапшылары Кастроның халықтан күшті қолдауға ие екенін және ол армия мен қауіпсіздік қызметін бақылайтынын көрсетті. Тіпті топ жағажайды басып алған болса да, оның мүшелері соңынан ұсталған болар еді. Бұл ақпараттың тарихи шындықпен еш қатысы жоқ. Сондай-ақ, фильм 79-шы «Оскар» сыйлықтарында «Үздік көркемдік безендіру» (Женнин Оппевалл, Гретхен Рау және Лесли Э. Роллинс) номинациясына ие болды.

Мүмкін жалғасы

Де Ниро "Жақсы бағушы" фильмінің екі жалғасын түсіргісі келетінін айтты, біреуі 1961 жылдан 1989 жылға дейінгі кезеңді және Берлин қабырғасының құлауын қамтыса, екіншісі басты кейіпкер Эдвард Уилсонның қазіргі күнге дейінгі өмірін көрсетуі тиіс еді. 2012 жылдың қыркүйегінде Showtime телеарнасы осы фильмнің жалғасын телесериал ретінде дамытып жатқанын хабарлады, онда Рот атқарушы продюсер және сценарист, ал Де Ниро пилоттық бөлімді режиссерлікке алып, жұмыс істемек. 2021 жылдың шілде айына дейін бұл жоба іске аспады. 2020 жылдың қазан айындағы сұхбатында Де Ниро Эрик Ротпен бірге жалғастыру жобасымен жұмыс істегенін, бірақ ол "ешқашан іске аспағанын" айтты. Дегенмен, егер біреу оған жалғастыруға қаржы бөлсе, ол оны даярлайтынын мәлімдеді.