Шаруашылық ғимараты: Астыр және жұмыс орны

Кіріспе

ғимарат Шаруашылық құрылысы, қойма ретінде және жабық жұмыс орны ретінде пайдаланылады

Қора – әдетте шаруашылықтарда орналасқан, түрлі мақсаттарға қолданылатын шаруашылық ғимараты. Солтүстік Америкада қора дегеніміз – мал (ірі қара, жылқы және т.б.), жабдықтар, жем және көбінесе астық сақтауға арналған құрылыстар. Сондықтан, "қора" термині көбінесе нақтыланып айтылады, мысалы, темекі қорасы, сүт қорасы, сиыр сарайы, қой қорасы, картоп қорасы. Британ аралдарында "қора" термині негізінен астық пен жем-шөп сақтауға арналған ғимараттарды білдіреді, ал сиырларға арналған жайлар "байр" немесе "шиппон" деп аталады, жылқылар қораларда ұсталады. Бірақ, континенттік Еуропада қоралар көбінесе "байралық тұрғын үйлер" (немесе АҚШ әдебиетінде "үй-қоралар") деп аталатын біріктірілген құрылымдардың бір бөлігі болған. Сонымен қатар, қораларды жабдық сақтауға, жабық жұмыс орны ретінде және астық сабау сияқты шараларға пайдалануға болады.

Этимология

Қойма сөзі көне ағылшын тіліндегі bere, яғни арпа (немесе жалпы астық), және aern, яғни сақтау орны деген сөздерден туындаған – демек, арпа сақтауға арналған қойма. Bere ern сөзі, сондай-ақ bern және bearn деп те жазылады, ол кем дегенде алпыс рет уағыздар мен басқа да көне ағылшын мәтіндерінде кездеседі. Туысқан сөздер бере tun және bere flor екеуі де соқа алаңын білдіреді. Бере tun сонымен қатар астық қоймасы деген мағынаны да білдіреді; бере tun сөзінің тікелей мағынасы – "астық қоршауы". Бере hus (сонымен қатар астық қоймасы) туралы жалғыз әдеби мәлімет Грегорий Зұлқарнайынның "Диалогтарынан" келсе де, бере tun туралы төрт, ал bere flor туралы екі дерек белгілі. Көне ағылшын тілінің сөздігінде bere ærn және melu hudern ("ұн сақтау орны") қойманың синонимі ретінде тізімделген.

Тарих

Қазіргі заманғы қора негізінен үш дәлізді ортағасырлық қорадан дамыды, ол әдетте ондық қора немесе монастырьдық қора деп аталады. Бұл, өз кезегінде, 12 ғасырдағы құрылыс дәстүрінен туындады, ол залдар мен діни ғимараттарда да қолданылды. 15 ғасырда Батыс Еуропада осы үлкен қоралардың мыңдаған мысалы кездесті. Уақыт өте келе, оның құрылыс әдісі жалпы шаруашылықтарда қабылданып, бірте-бірте қарапайым ғимараттарға және басқа да ауылдық аймақтарға тарады. Әдетте, дәлізді қорада үлкен кіреберіс есіктері және жүк көліктік арбалар үшін арналған өткел болды. Орталық тіректер арасындағы немесе дәліздердегі сақтау қабаттары байлар немесе моулар (орта француз тілінен moye) деп аталды. Басты түрлері – бүйірлік өткелдері бар үлкен қоралар, орталық кіреберісі бар ықшам қоралар және көлденең өткелі бар кіші қоралар. Соңғысы Шығыс Еуропаға да тарады. Тас қабырғалар қолданылған жағдайларда, дәлізді ағаш құрылым көбінесе бір кемелі ғимараттарға жол берді. Арнайы түрлері – тұрғын үйлер, фермалар және қораларды біріктіретін үйлер, мысалы, Фризиялық ферма немесе шығанақ үйі және Қара орманының үйі. Дегенмен, олардың бәрі де ортағасырлық қорадан пайда болған жоқ. Басқа түрлері тарихқа дейінгі сопақ үйден немесе басқа құрылыс дәстүрлерінен шықты. Соңғыларының бірі – Төменгі неміс (зал) үйі, онда жиын салынған егін шатырға орналастырылды. Көп жағдайларда, Жаңа дүниедегі отарлық қоралар Төменгі неміс үйінен пайда болды, оны Голландия мен Германиядан келген бірінші буын отаршылар нағыз қораға айналдырды.

Құрылыс

Англияның Йоркшир-Дейлс аймағында жергілікті халық "қора" деп атаған қоралар, екі қабатты тас қабырғалардан салынған, ал қабырғаларды байланыстыру үшін тас тіреулер немесе аралық тастар қолданылған. АҚШ-та ескі қоралар фермадағы ағаштардан кесілген қалың тіректерден жасалған, немесе ағаш қаңқалы қоралар түрінде салынған, бірақ кейбір аймақтарда тас арзан болғандықтан тас қоралар да салынған. 19-шы ғасырдың ортасы мен соңында АҚШ-та қора салу әдістері дәстүрлі ағаш қаңқадан "фермалық қаңқалы" немесе "тақталы" құрылыстарға қарай өзгере бастады. Фермалық қаңқалы қоралар ағаш тіректердің санын азайтты, олардың орнына қабырғалар, жолдар және кейде фермалық қаңқалар үшін стандартты өлшемдегі ағаш қолданылды. Буындар бұрынғыдай тікелей бекітілмей, бұрандалармен немесе шегелермен бекітіле бастады. Дженнингс қорасының ойлап табушысы және патент иесі, оның дизайны аз ағаш, аз еңбек, аз уақыт және төмен құнмен салынатынын, сонымен қатар берік болатынын және шөп сақтауға көбірек орын беретінін мәлімдеді. Фермадағы механизация, жақсартылған көлік инфрақұрылымы және шөп шабуға арналған жолға орнатылатын құрал сияқты жаңа технологиялар, үлкен және ашық қораларға деген қажеттілікті күшейтті. Бу күшімен жұмыс істейтін аралау станциялары арзан бағада кішігірім ағаш бөліктерін өндіре алды, ал машинамен жасалған шегелер қолмен соғылған (ұста жасаған) шегелерге қарағанда әлдеқайда арзан болды. 20-шы ғасырдың басында АҚШ-та қоралар салу үшін бетон блоктар қолданыла бастады. Қазіргі заманғы қоралар көбінесе болаттан жасалған ғимараттар болып табылады. 1900 жылдан 1940 жылға дейін АҚШ-тың солтүстігінде көптеген ірі сүт фермалары салынды. Мұндай қоралардың көпшілігі сүт фермасының төбесінің үстіндегі шөп сақтау көлемін арттыру үшін екі еңбекті шатырлы немесе жамбас шатырлармен жабдықталған, бұл сүт фермасының бейнесін қалыптастырды. Бидай өсіретін аймақтардағы қораларда Клайдсдейл немесе Першерон сияқты көптеген жұмыс аттары сақталды. Мұндай үлкен ағаш қоралар, әсіресе шөппен толтырылғанда, өртке оңай тұтанатын, фермерлерге толыққанды зиян келтіретін жағдайлар тудыратын. Шөп шабу машиналарын пайдалану арқасында шөп пен сабанды ашық ауданда, өрттен сақтану үшін араласқан қоршаулармен қоршап салу мүмкін болды. АҚШ-тың солтүстігіндегі көптеген қоралар қызыл түске боялып, ақ жиектерімен әшекейленген. Мұның бір себебі, қызыл бояу жасау үшін қолданылатын темір тотығы, Жаңа Англия және оған жақын аймақтардағы фермерлер үшін ең арзан және қолжетімді химиялық зат болды. Тағы бір себебі, темір тотығы консервант ретінде әрекет етеді, сондықтан қораны осы бояумен бояу құрылысты қорғауға көмектеседі. Қораларды қызыл түске бояу және ақ жиектермен әшекейлеу Скандинавия елдерінде кең таралған. Әсіресе Швецияда, "фалу қызылы" ақ жиектерімен ағаштан салынған ғимараттардың дәстүрлі түсі болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тракторлардың танымалдылығы артып, көптеген қоралар бұзылып, олардың орнына фанерадан немесе мырышталған болаттан жасалған заманауи Quonset қоралары салына бастады. Мал шаруашылығы және сүт фермалары көбінесе Quonset қораларынан немесе өңделген ағаштан жасалған қабырғалардан (ескі телефон немесе электр бағаналары) кішігірім, шөп сақтауға арналмаған қоралар салды. 1960 жылдары малға ағаштар немесе желден қорғау қоршаулары (әдетте 20% ашық ағаш плиталар) жеткілікті қорғаныс екені анықталды.

In the Yorkshire Dales, England, barns, known locally as cowhouses were built from double stone walls with truffs or throughstones acting as wall ties. In the U. S., older barns were built from timbers hewn from trees on the farm and built as a log crib barn or timber frame, although stone barns were sometimes built in areas where stone was a cheaper building material. In the mid to late 19th century in the U. S. barn framing methods began to shift away from traditional timber framing to "truss framed" or "plank framed" buildings. Truss or plank framed barns reduced the number of timbers instead using dimensional lumber for the rafters, joists, and sometimes the trusses. The joints began to become bolted or nailed instead of being mortised and tenoned. The inventor and patentee of the Jennings Barn claimed his design used less lumber, less work, less time, and less cost to build and were durable and provided more room for hay storage. Mechanization on the farm, better transportation infrastructure, and new technology like a hay fork mounted on a track contributed to a need for larger, more open barns, sawmills using steam power could produce smaller pieces of lumber affordably, and machine cut nails were much less expensive than hand made (wrought) nails. Concrete block began to be used for barns in the early 20th century in the U. S.

Modern barns are more typically steel buildings. From about 1900 to 1940, many large dairy barns were built in northern USA. These commonly have gambrel or hip roofs to maximize the size of the hay loft above the dairy roof, and have become associated in the popular image of a dairy farm. The barns that were common to the wheatbelt held large numbers of pulling horses such as Clydesdales or Percherons. These large wooden barns, especially when filled with hay, could make spectacular fires that were usually total losses for the farmers. With the advent of balers it became possible to store hay and straw outdoors in stacks surrounded by a plowed fireguard. Many barns in the northern United States are painted barn red with a white trim. One possible reason for this is that ferric oxide, which is used to create red paint, was the cheapest and most readily available chemical for farmers in New England and nearby areas. Another possible reason is that ferric oxide acts a preservative and so painting a barn with it would help to protect the structure. The custom of painting barns in red with white trim is widely spread in Scandinavia. Especially in Sweden the Falu red with white trims is the traditional colouring of most wooden buildings. With the popularity of tractors following World War II many barns were taken down or replaced with modern Quonset huts made of plywood or galvanized steel. Beef ranches and dairies began building smaller loftless barns often of Quonset huts or of steel walls on a treated wood frame (old telephone or power poles). By the 1960s it was found that cattle receive sufficient shelter from trees or wind fences (usually wooden slabs 20% open).

Қолданылуы

Солтүстік Американың ескі стильді астық қоймаларында жоғарғы жағы сабан мен кейде астық сақтауға пайдаланылатын. Бұл "mow" ( "сиыр" сөзімен рифмаланады) немесе "hayloft" деп аталады. Қораның екі шетінің үстіндегі үлкен есік ашылып, сабан қораға салынатын. Сабан арқан мен троллейлі жүйе арқылы, қораның шатырына бекітілген рельс бойымен көтерілетін. Едендегі люктер арқылы мал азығын малға арналған тақталарға түсіруге болады. Жаңа Англияда негізгі шаруа үйіне тікелей жалғасқан қоралар жиі кездеседі (бірлескен шаруашылық архитектурасы), бұл ауа райынан қорғанып, шаруашылық жұмыстарын істеуге мүмкіндік береді. ХХ ғасырдың ортасында АҚШ-та қоралардың кең шатырларында мақал-сөздер немесе жарнамалар жазылушы еді. Олардың арасында ең көп тарағаны – Рок-Сити жарнамасымен боялған 900 қора. Бұрын қоралар көбінесе қоғамдық жиындарға, мысалы, қора билеріне пайдаланылатын.

Тарихи шаруашылық ғимараттары

Ескі шаруашылық ғимараттары ландшафтқа үлес қосады және аймақтың тарихын, яғни егіншілік қалай жүргізілгенін және аймақ ғасырлар бойы қалай мекенделгенін анықтауға көмектеседі. Олар қолданылған шаруашылық әдістерін, құрылыс материалдарын және шеберлікті де көрсете алады. Көбінесе олар жергілікті геологияға сәйкес материалдардан салынған. Құрылыс әдістеріне топырақ қабырғалар және сабанмен жабу кіреді. Тас және кірпіштен салынған, черепица немесе шифермен жабылған ғимараттар 18 ғасырдың соңынан бастап балшық, ағаш және сабаннан салынған ғимараттарды ығыстыра бастады. Металл шатырлар 1850 жылдардан бастап қолданысқа енді. Арналар мен теміржолдар құрылыс материалдарын қашыққа тасымалдауға мүмкіндік берді. Олардың жасын және тарихи мақсатын анықтауға көмектесетін деректерді ескі карталардан, сату шартынан, жер кадастрынан және ғимаратты визуалды түрде тексеру арқылы табуға болады, мысалы, қайта пайдаланған ағаштар, бұрынғы едендер, қабырғалар, есіктер мен терезелерді қарастыру. Шаруашылықтың құрылымы да шаруашылықтың тарихи қолданылуы және ландшафттық құндылығы туралы маңызды ақпарат бере алады. Сызықты шаруашылықтар шағын шаруашылықтарға тән болды, себебі суық климатта мал мен жемді бір ғимаратта ұстау ыңғайлы болды. Жоспарланбаған, шашыраңқы топтамалар жиі кездеседі. Ауланың төңірегінде салынған кең аулалы жоспарлар үлкен шаруашылықтармен байланысты болды, ал 18 ғасырдың соңында қалдықтар мен еңбекті азайтуға бағытталған мұқият жоспарланған аулалы жоспарлар салынды. Қоралар әдетте шаруашылықтағы ең көне және ең үлкен ғимараттар болып табылады. Көптеген қоралар 1880 жылдан кейін сиыр сарайларына және жем-шөп өңдеу және сақтау ғимараттарына айналдырылды. Көптеген қораларда құрттарды бақылауға көмектесетін, талап етуші құстардың кіруіне мүмкіндік беретін тесіктер болды. Тұрақтар әдетте шаруашылықтағы екінші ең көне ғимарат түрі болып табылады. Олар жақсы салынған және жылқының маңыздылығына байланысты үйге жақын орналасқан. 18 ғасырдан бастап заманауи астық қоймалары салынды. Астық қоймаларының толық интерьері, сыланған қабырғалары және астыққа арналған бөлімдері ағаштан жасалған сирек кездеседі. Ұзақ үйлер – адамдар мен жануарлар бір кіреберістен кіретін ежелгі құрылыс. Оларды, мысалы, Солтүстік Германияда, Төменгі саксондық үйлердің орналасқан жерінде көруге болады. Көптеген елдерде сүт гигиеналық ережелеріне байланысты 19 ғасырдың сиыр сарайларының ішкі бөлмелері өзгеріссіз сақталған жоқ. Ескі шаруашылық ғимараттарында келесідей нашарлау белгілері байқалуы мүмкін: ылғалданған ағаш конструкцияларында шіру, қабырғалардың қозғалысынан пайда болған жарықтар (мысалы, жердің қозғалысынан), шатыр проблемалары (мысалы, оның сыртқа қарай итерілуі, қабырғалар мен шатыр ұштарының нашарлауы), іргетастың проблемалары, ағаш тамырларының енуі; жеткілікті емес ауа райынан қорғаныс болғандықтан әк ерітіндісінің шайылуы. Қобадан жасалған қабырғалар, топырақ ерітіндісімен салынған қабырғалар немесе қиыршық таспен толтырылған қабырғалар судың енуіне өте осал, ал тыныс алатын материалдарды цементпен немесе ылғалға қарсы материалдармен ауыстыру немесе жабу қабырғалардың ішінде ылғалды ұстап қалуы мүмкін. Англия мен Уэльстегі осы тарихи ғимараттардың кейбіреулеріне "қорғалатын ғимарат" статусы берілді, бұл оларға белгілі бір дәрежеде археологиялық қорғауды қамтамасыз етеді. Тарихи шаруашылық ғимараттарын қалпына келтіруге арналған гранттар бар, мысалы, Natural England's Environmental Stewardship, Countryside Stewardship және Экологиялық сезімтал аймақтар схемалары.

Old farm buildings of the countryside contribute to the landscape, and help define the history of the location, i. e. how farming took place in the past, and how the area has been settled throughout the ages. They also can show the agricultural methods, building materials, and skills that were used. Most were built with materials reflecting the local geology of the area. Building methods include earth walling and thatching. Buildings in stone and brick, roofed with tile or slate, increasingly replaced buildings in clay, timber and thatch from the later 18th century. Metal roofs started to be used from the 1850s. The arrival of canals and railways brought about transportation of building materials over greater distances. Clues determining their age and historical use can be found from old maps, sale documents, estate plans, and from a visual inspection of the building itself, noting (for example) reused timbers, former floors, partitions, doors and windows. The arrangement of the buildings within the farmstead can also yield valuable information on the historical farm usage and landscape value. Linear farmsteads were typical of small farms, where there was an advantage to having cattle and fodder within one building, due to the colder climate. Dispersed clusters of unplanned groups were more widespread. Loose courtyard plans built around a yard were associated with bigger farms, whereas carefully laid out courtyard plans designed to minimize waste and labour were built in the latter part of the 18th century. The barns are typically the oldest and biggest buildings to be found on the farm. Many barns were converted into cow houses and fodder processing and storage buildings after the 1880s. Many barns had owl holes to allow for access by barn owls, encouraged to aid vermin control. The stable is typically the second oldest building type on the farm. They were well built and placed near the house due to the value that the horses had as draught animals

Modern granaries were built from the 18th century. Complete granary interiors, with plastered walls and wooden partitioning to grain bins, are very rare. Longhouses are an ancient building where people and animals used the same entrance. These can still be seen, for example, in North Germany, where the Low Saxon house occurs. Few interiors of the 19th century cow houses have survived unaltered due to dairy hygiene regulations in many countries. Old farm buildings may show the following signs of deterioration: rotting in timber framed constructions due to damp, cracks in the masonry from movement of the walls, e. g. ground movement, roofing problems (e. g. outward thrust of it, deterioration of purlins and gable ends), foundation problems, penetration of tree roots; lime mortar being washed away due to inadequate weather protection. Walls made of cob, earth mortars or walls with rubble cores are all highly vulnerable to water penetration, and replacement or covering of breathable materials with cement or damp proofing materials may trap moisture within the walls. In England and Wales some of these historical buildings have been given "listed building" status, which provides them some degree of archaeological protection. Some grant schemes are available to restore Historic Farmland buildings, for example Natural England's Environmental Stewardship, Countryside Stewardship and Environmentally Sensitive Areas Schemes.