Кіріспе
Мальтадағы масондық XVIII ғасырдан бері ұзақ тарихқа ие. Басты масондық әсер (және сыртқы бақылау) Англияның Біріккен Ұлы Ложасынан, Шотландияның Ұлы Ложасынан және Ирландияның Ұлы Ложасынан түсті. Бүгінде ресми масондық 2004 жылы құрылған Мальтаның Егеменді Ұлы Ложасының қарауында. "Мальтаның Ұлы Ложасы" деп аталатын тағы бір, өзін-өзі жариялаған, ресми емес масондық ұйым бар (оның мүшелері 2009 жылы Мальтаның Егеменді Ұлы Ложасынан бөлініп шықты). Мальтаның Егеменді Ұлы Ложасы әлемдегі көптеген ресми масондық юрисдикцияларымен халықаралық деңгейде мойындалған, ал Мальтаның Ұлы Ложасы бүкіл әлем бойынша тек екі юрисдикциямен ғана мойындалған, олардың бірі – Grand Orient de France, ол ресми масондықтан айырмашылығы, әйелдерді өз қатарына масон ретінде қабылдайды.
Freemasonry in Malta has a lengthy history dating from the eighteenth century. The main masonic influences (and external supervision) have been from the United Grand Lodge of England, the Grand Lodge of Scotland, and the Grand Lodge of Ireland. Today Regular Freemasonry is under the jurisdiction of the Sovereign Grand Lodge of Malta, formed in 2004. Another self styled, irregular masonic body going by the name ‘Grand Lodge of Malta’ exists (whose members broke away from the Sovereign Grand Lodge of Malta in 2009). The Sovereign Grand Lodge of Malta is recognized internationally by a majority of the Regular masonic jurisdictions worldwide, whilst the Grand Lodge of Malta is recognized by only two jurisdictions worldwide, one of which is the Grand Orient de France, an irregular Grand Lodge that unlike Regular Freemasonry throughout the world, admits women as masons within its ranks.
Бірінші ложа және алғашқы әсерлер
Мальтадағы масондық 1730 жылы "Parfait Harmonie" алғашқы ресми тіркелген ложасы Марсель (Франция) масондық юрисдикциясының қолдауымен құрылғанда басталды. 1741 жылға қарай Мальтада масондық бекем орнады. Әйгілі Иоанн орденінің көптеген рыцарьлары, сондай-ақ кейбір мальтий ақсүйектері масон болып табысты. Ұлы магистр Мануэль Пинто да Фонсека масон болды, ал басқалары (соның ішінде Ұлы магистр Де Рохан) да масон болғандығы және Мальтада масондықтың таралуына ықпал еткендігі хабарланды. Алғашқы масон ложалары Мальтада француздық тіркемелер бойынша жұмыс істеді, бірақ граф фон Коллораттың басшылығымен Марсельдің Шотландиялық Сент-Джон ложасы 1788 жылдың 30 маусымында Англиядағы Заманауи Ұлы ложасына ағылшын тіркемесін алу үшін өтініш жасады. Бұл ложа өз өтінішінде Киелі Иоанн орденінің ең маңызды мүшелерінің олардың қатарында екенін атап өтті. Ложа Құпиялылық және Ынтымақ Сент-Джон ложасы ретінде ағылшын тіркемесін алды. Бұл ложа 1813 жылға дейін қызметін тоқтатты.
Француз дәуірі
1798–1800 жылдардағы Мальтаны француздар басып алғаннан кейін көптеген француз сарбаздары соғыс тұтқыны ретінде қамауға алынды. 1811 жылы олар Марсельден алынған жарлық бойынша «Les Amis en Captivite» деп аталған масондық ложа құрды. Сол жылы дін қызметкерлерінің масондықтар аймақтағы құрғақшылыққа және жылқылардың ауруына кінәлі деген үгіттерінен кейін, ложаға тәртіпсіздік жасаушылар шабуыл жасады. 1814 жылдың сәуір және тамыз айлары аралығында тұтқындардың көп бөлігі елдеріне қайтарылғаннан кейін, ложа мүшелерінің көп бөлігі француз емес болды. 1819 жылдың 6 қазанында ложа Англияның Біріккен Ұлы Ложасынан (UGLE) уәкілдік алды. Ложаға итальян тілінде жұмыс істеуге рұқсат берілді. 1820 жылы аралдағы британдық губернатор Томас Мэтланд, итальяндық құпия қоғам карбонаринің ложаға ықпал етуіне байланысты ложаның қызметін тоқтатты, себебі карбонари итальян мемлекеттерін құлатуға тырысқан. Дегенмен, ол 1824 жылға дейін UGLE-нің ресми тізімінде тіркелген. Наполеон Бонапарттың масон болғанын көрсететін бірнеше дәлелдер бар, соның ішінде оның есімі және масондық күндері жазылған масондық алжапқыш, қазір Лондондағы №2397 «Колумбия» ложасының меншігінде. Бірақ бұл мәселеде әлі де үлкен беймәлімдік бар. Бірнеше француз деректері 1798 жылы Мальтадағы француз әскері ложасында, мүмкін «Армия Филадельф» ложасында оның масондыққа қабылдануы туралы ұқсас мәліметтер келтіреді. Алайда, бұл дереккөздердің ең ертесі осы оқиғалардан бірнеше жыл кейін жазылған, ал ложаның хаттама кітабы немесе қатысу тізімі сияқты бастапқы дереккөздер жоқ. Бірнеше масондық ғалым қолда бар дәлелдерді зерттеді, бірақ ешқайсысы осы мәселе бойынша нақты пікір білдіре алмады.
Британдық билік кезінде масондық (18001964)
Мальта 1800 жылы британдықтардың тиімді бақылауына өтті және 1814 жылдан 1964 жылға дейін Британ империясының ресми бөлігі болды. Осы кезеңде Мальтада ұйымдасқан масондық дамыды. 1815 жылдың басында Англияның Біріккен Ұлы Ложасына (АБЛЛ) Сент-Джон және Сент-Пол ложасын құру туралы петиция ұсынылды. Ложаның жарлығына Ұлы Мастер, Сассекс герцогы 1815 жылғы 27 қарашада қол қойды. Бұл ложа – аралда әлі күнге дейін қызмет ететін ең көне ағылшын ложасы. 1822 жылдан бастап Джон Хукхэм Фрере ложа мүшесі болды және 1823 жылы оның қазынашысы тағайындалды. Ол 1843 жылға дейін ұйым құрамында қалды. 1890 жылға қарай ағылшын (UGLE) юрисдикциясында бес ложа болды, олардың жалпы саны 409 масонды құрады. Мальтадағы барлық ағылшын ложалары 1849 жылы округтік Ұлы Ложа болып ұйымдастырылды, одан кейін жергілікті округтік Ұлы Мастер және округтік лауазымдар болды. 1900 жылға қарай ложалар саны жетіге дейін өсті, ал мүшелердің саны 584-ке жетті; 1919 жылға қарай UGLE конституциясы бойынша Мальтада 1484 масон болды. Осы британдық билік кезеңінде Мальтада тағы үш ресми ложа құрылды, олардың екеуі Ирландияның Ұлы Ложасы, ал біреуі Шотландияның Ұлы Ложасы тарапынан бекітілді.
Ағылшын Конституциясы
1964 жылғы 21 қыркүйекте Мальта тәуелсіздік алды. Британдық әскерлердің аралдан шығарылуынан және 1979 жылғы 31 наурызда британдық теңіз базасының жабылуынан кейін, белсенді мүшелердің көп бөлігі Ұлыбританияға оралды. Нәтижесінде, екі ложаны қоспағанда, барлық ағылшын ложалары Англияға көшірілді; Мальтада қалған екі ложаның бірі өмір сүре алмады және жарғысын тапсырды, ал Сент-Джон және Сент-Пол ложасы №349 (Мальтадағы ең көне ағылшын ложасы) әлі де аралда жиналады. 1984 жылы Англияға көшірілген Мальтаның ағылшын округтік Ұлы ложасы таратылды. Ұлы ложаның болуының нәтижесінде SGLoM Мальта аралдарының егеменді масондық органына айналды, оның Конституцияны негізгі заңы ретінде қалыптастыруға және өзінің және бағынышты ложаларының басқаруы үшін заңдар шығаруға құқығы мен өкілеттігі бар, бұл ретте тек Ежелгі масондық белгілеріне ғана бағынады. Басқа конституциялардың қалған ложалары (екі ағылшын және бір шотланд) Мальтада жинала беруге құқылы, бірақ жаңа ложаларды тек SGLoM ғана құра алады. Бірнеше ай бойы бес құрылтай ложасының өкілдері Конституция кітабын жасау үшін кездесіп, ол 2004 жылғы 18 қарашада құрылтай Ұлы ложа жиналысында қабылданды. Мальтаның Егеменді Ұлы ложасының алғашқы Бас шебері – Жозеф Кордина. 2005 жылғы сәуірде «Арс Диссенди» (Оқу өнері) атты зерттеу ложасы киеленді, ал 2005 жылғы қарашада «Флос Мунди» (Әлем гүлі) ложасы киеленді. Бұл ложа Мальта және Италия бауырларын тартуға және итальян тілінде жұмыс істеуге бағытталған. 2010 жылы тағы бір жаңа ложа құрылды, ол White Sea Lodge деп аталды. 2011 жылғы сәуірде Mare Nostrum ложасы киеленді, соның нәтижесінде бағынышты ложалардың саны тоғызға жетті. Мальтаның Егеменді Ұлы ложасы Англия және Ұлттар Достастығының масондық үлгісін ұстанады (шотландтық, Йорк және шведтік ритуалдарынан өзгеше). Бұл Мальтада қолөнер масондығының үш дәрежесін (Жаңа кіруші, Шебер және Бас шебер) және Корольдік арка масондық орденін «таза ежелгі масондықтың» толық құрамы деп мойындайды дегенді білдіреді. Англиядағыдай, Мальтада Корольдік арка бөлімдерін құруға болады (Ұлы шебердің келісімімен), және әр бөлім кепілдік берілген ложаға қосылуы керек және сол ложаның атын және нөмірін алып жүруі тиіс. Мальтаның Егеменді Ұлы ложасы әлемдегі көптеген ресми Ұлы ложалармен мойындалады.
Мальтаның Ұлы Ложасы (2009)
2009 жылдың 16 желтоқсанында Аберкорн ложасына, Микиел Антон Вассалли ложасына және Логга Феничиге жататын көптеген мальтиялық масондар Мальтаның Егеменді Ұлы ложасынан мүшелігін алып тастап, жаңа Ұлы ложа құрды. Олар, Егеменді Ұлы ложаның Конституциясына елеулі өзгерістер енгізіліп, Ұлы магистрге абсолютті билік берілгенін мәлімдеді. Сонымен қатар, олар Ұлы ложаға бағынышты масондық Жоғарғы Кеңес құруды ұсынды, бұл практика әлемдегі көптеген құрылған Ұлы ложалар, соның ішінде Англия, Ирландия және Шотландияның Ұлы ложалары сияқты "үй конституциялары" тарапынан заңсыз саналады. Мальтаның Ұлы ложасы (2009) Францияның Ұлы Шығысы, Италияның Ұлы Ложасы және континенттік масондықпен айналысатын бірқатар басқа да ұйымдар тарапынан мойындалды, бірақ Англия, Шотландия және Ирландияның Ұлы ложалары оларды заңсыз деп санайды. Жаңа Ұлы ложаны әлемдегі ешбір ресми масондық юрисдикция мойындаған жоқ, олардың барлығы Мальтаның Егеменді Ұлы ложасын (2004) мойындауды жалғастыруда. Мальтаның Ұлы ложасы доктор Дэвид Гатт (ұйымның Ұлы канцлері) Мальта полициясымен тұтқындалып, бірқатар ауыр ұйымдасқан қылмыстар жасады деген айыппен газет беттерінде кеңінен жарияланды. 2017 жылы ол ақталды және барлық айыптар алынып тасталды.
Белгілі ғимараттар мен тұрғын үйлер
Мальтада масон ұйымдары пайдаланған белгілі бір резиденциялар – Паола қаласындағы Вилла Блай, Валеттадағы Каса Виани және Та' Ксикстегі Вилла Саншайн.