Кіріспе

Сұйытылған мұнай газы ішкі жанатын қозғалтқыштарда отын ретінде қолданылған кезде. Автогаз немесе СЖГ – көлік құралдарындағы және генераторлар сияқты стационарлық қолданыстардағы ішкі жанатын қозғалтқыштарда отын ретінде пайдаланылатын сұйытылған мұнай газы (СЖГ). Ол пропан мен бутан қоспасынан тұрады. Автогаз кеңінен "жасыл" отын ретінде қолданылады, себебі оны пайдалану бензинге қарағанда шығарындыларды шамамен 15%-ға азайтады. Бір литр бензин жағу кезінде 2,3 кг шығарынды береді, ал автогаздың эквивалентті мөлшері (автогаздың төмен тығыздығына байланысты 1,33 литр) жағу кезінде 2 кг ғана шығарынды береді. Көміртегі оксиді (CO) шығарындылары бензинге қарағанда 30%-ға, ал басқа шығарындылар 50%-ға төмен. Оның октан саны (MON/RON) 90 мен 110 аралығында, ал энергия мазмұны (жоғары жылулық мәні – HHV) нақты отын құрамына байланысты, таза пропан үшін 25,5 мегаджоуль/литр, ал таза бутан үшін 28,7 мегаджоуль/литр аралығында болады. Автогаз әлемдегі үшінші ең танымал автомобиль отыны, барлық 600 миллион жеңіл автомобильдің шамамен 16 миллионы осы отынмен жұмыс істейді, бұл жалпы нарық үлесінің 3%-дан азын құрайды. Автогазбен жұмыс істейтін жеңіл автомобильдердің шамамен жартысы бес ірі нарықта (көрекейлікпен тізімделген): Түркия, Оңтүстік Корея, Польша, Италия және Австралияда.

Терминологияның өзгеруі және шатасуы

Мұнай спиртін бензин емес, «бензин» деп атаған елдерде автогазды жай ғана «газ» деп атау қалыпты жағдай. Бұл «бензин» деп аталатын елдердің азаматтары үшін шатасу тудыруы мүмкін, себебі олар көбінесе «газ» сөзін «бензиннің» қысқартылған түрі ретінде қолданады. АҚШ-та автогаз көбінесе оның негізгі құрауышы – пропан арқылы танымал. 2010 жылы Пропан Білім және Зерттеу Кеңесі автомобильдерде қолданылатын сұйық газға қатысты «Пропан Автогаз» терминін қабылдады. Ұлыбританияда LPG және автогаз терминдері бір-бірін алмастыра қолданылады. Австралия мен Нидерландыда ең көп қолданылатын термин – LPG. Италия мен Францияда GPL (немесе ) аббревиатурасы қолданылады. Испанияда GLP (gas licuado del petróleo) термині қолданылады. Азия елдерінде, әсіресе Филиппин сияқты тарихи американдық әсерге ие елдерде, «автогаз» термині жалпылама термин ретінде кеңінен танылмайды, ал тұтынушылар, әсіресе көптеген көліктерін газға аударған такси жүргізушілері, LPG немесе autoLPG терминдерін жиі қолданады. Газға ауыстырылған көліктер көбінесе LPG көліктері немесе LPG машиналары деп аталады.

Автомобильдік отын ретінде сұйытылған газдың қиындықтары

Көліктер үшін сұйытылған газдың (LPG) кеңінен қолданылуына қарамастан, автогазға мұқтаж жүргізушілер кейде қиындықтарға тап болуы мүмкін, әсіресе шалқай аймақтарда және сұраныс пен ұсыныс төмен жерлерде. Сондықтан олар жолдарына LPG сенімді түрде қолжетімді станцияларға тоқтауды жоспарлауға тура келеді. Кейбір автогаз жүйелері бұл мәселені көліктердегі автогаз бен бензиннің параллель жұмыс істеуі арқылы шешеді, бұл кез келген уақытта екі түрлі отынды пайдалануға мүмкіндік береді.

Тарих

Газбен жұмыс істейтін ішкі жанатын қозғалтқыштардың тарихы кем дегенде 1823 жылға дейін барып жетеді, ол кезде лондондық Сэмюэл Браун осы бағытта жұмыс істеген. 1935 жылы Ганноверде автогаз станциясы ашылды, сондай-ақ сол жылы Мәскеу мен Ленинград арасында жүк көліктерімен сынақ жүргізілді. Бастапқы қолданылуы қол жетімді әртүрлі баламалы отын түрлері мен олардың бағасына байланысты болды. Автогаз көлік жүйелерінде кеңінен қолданыла бастауы 1970-ші жылдарға келді, әсіресе таксилерде (әсіресе Нидерландыда, Италияда, Бангкокта және Стамбулда) және автобустарда.

Көлік құралын өндірушілер

Toyota 1970-ші жылдары M, R және Y қозғалтқыш отбасыларында бірнеше LPG қозғалтқыштарын жасады. Holden Special Vehicles (HSV) та екі отынмен жұмыс істейтін модельдерді ұсынады; алайда, көліктер Holden-нің бастапқы көліктерінен өзгеше жүйе қолданады, HSV Orbital Autogas Systems технологиясын пайдаланады, ол автогазды тиімділікті арттыру үшін газ емес, сұйық түрінде қозғалтқышқа жібереді. 2011 жылдан бастап Holden Commodore ұсынылымы (седан, универсал және пикап) арнайы LPG көлігі ретінде ұсынылды, бензин бакінің орнына алюминийден жасалған жанармай бакі орнатылған. Бензинмен жұмыс істейтін автомобильдер, жүк көліктері мен автобустар, егер өндірушілермен ЖЖҚ/автогаз жүйелерімен жабдықталмаған болса, ЖЖҚ немесе бензин қолдануға мүмкіндік беретін үшінші тарап жүйелерін қабылдай алады. ROUSH CleanTech Ford компаниясының орта салмақты коммерциялық көліктері және A және C типті Blue Bird мектеп автобустары үшін пропан автогаз жанармай жүйелерін жобалайды, инженерлік есептемелер жүргізеді, өндіреді және орнатады. Vialle OEM стандарттарымен LPG-мен жұмыс істейтін скутерлер мен мопедтер шығарады, олар LPG-де де жақсы жұмыс істейді. Ford Australia 2000 жылдан бері Falcon моделінің тек LPG нұсқасын ұсынады.

Елдер

Автогаз көптеген елдер мен аумақтарда кең танымалдылыққа ие, оның ішінде: Австралия, Еуропалық Одақ, Гонконг, Үндістан, Филиппин, Солтүстік Македония, Оңтүстік Корея, Сербия, Шри-Ланка және Түркия. Ол сонымен қатар бірнеше елдегі ірі жанармай бекеттерінде де қолжетімді. Мысалы, Арменияда көлік министрлігінің бағалауынша, көлік құралдарының 20-30% автогазбен жүреді, себебі ол дизель және бензинге қарағанда әлдеқайда арзан балама болып табылады – бензиннен кем дегенде екі есе арзан, ал дизельден шамамен 40% төмен бағада. Мұнайдан шығарылған отын бағасының жақындағы өсуі бұл айырмашылықты одан да арттырды.

Алжир

Алжир үкіметі 1980-жылдардан бері Алжирде автогазды қолдануды ынталандыру саясатын жүргізіп келеді. Үкімет осы саясатты іске асырудың екі негізгі себебі – ірі СЖГ өндірісінен пайдалану және қалалық ластануды азайту болды. 2019 жылдың соңында жолдарда шамамен 500 000 автогазбен жүретін көлік болды, оларды 1000-нан астам жанармай құю станциялары қамтамасыз етті. Алжир үкіметі барлық автомобиль отынының бағасын бекітеді. Алжирде автогаздың бағасы дизель бағасының 61%-ын құрайды, бұл оны қолжетімді нұсқаға айналдырады. 2011 жылы СЖГ-ге акциз салына бастады, бұл отынды қымбаттатты. Австралияда автомобильдерді өндіретін екі ірі жергілікті өндіруші (Ford және Holden) 2016 және 2017 жылдары өндірісті тоқтатқан кезде, олар жергілікті нарықта шығарған ірі көліктері мен коммерциялық көліктерінің кейбір модельдеріне зауытта орнатылған автогаз ұсынды. Mitsubishi Australia бұрын зауытта автогазбен жабдықталған көліктерді жергілікті нарықта өндірген, бірақ 2008 жылы өндірісті тоқтатты. E Gas Ford Falcon модельін қоспағанда, барлық зауыттық автогаз көліктері екі түрлі отынмен жұмыс істейтін көліктер болды, яғни олар бензинмен, автогазбен немесе олардың қосындысымен жүре алатын. Holden Special Vehicles компаниясы өзінің бас компаниясы Holden-нен өзгеше автогаз жүйесін ұсынды, ол автогазды қозғалтқышқа сұйық күйде жіберіп, тиімділікті арттырады. Ford компаниясының жергілікті нарықта өндірілген барлық автогаз көліктері сұйық газбен жабдықталған және бензинге қарағанда 3 кВт-қа артық қуатқа ие болды. Австралия жолдарында шамамен 310 000 автогазбен жүретін көлік бар. 2013 және 2018 жылдар аралығында сұйық газ бензинмен және екі түрлі отынмен жұмыс істейтін көліктердің саны 34,2%-ға (161 191 дана) төмендеді. Осы кезеңде тіркелген электр көліктерінің саны 159,2%-ға өсіп, 8 334-ке жетті. Бұрын автогаз акцизден босатылған, бірақ 2011 жылы акциз төленбеген барлық көлік отынына салық салына бастады және 2015 жылға дейін оның мөлшері біртіндеп артты. Автогазға салынатын акциз 2011 жылы литріне 2,5 центтен басталып, 2015 жылы литріне 12,5 центке жетті. Ал бензинге салынатын акциз сол кезде литріне 38 цент болды. Автогазға қосымша салықтың бір бөлігі 2006 жылы жеке жүргізушілерге берілген субсидия арқылы өтелді, олар көліктерін автогазға ауыстыруға немесе автогазбен жұмыс істеуге арналған жаңа көлік сатып алуға қолдануға болатын. Бұл субсидия бизнес көліктеріне немесе жалпы салмағы 3500 килограмнан асатын көліктерге қолданылмайды. Австралия федералды үкіметі ұсынған субсидиядан басқа, Батыс Австралия үкіметі де ұзақ жылдар бойы қолданылып келе жатқан СЖГ субсидиясы аясында субсидия береді.

Бельгия

Белгияда автогазды пайдалану (француз және голланд тілдерінде сөйлейтін Бельгияда ЖЖГ деп аталады) бұрын өте танымал болған, себебі үкімет конверсиялық жиынтықтарды орнатуға субсидия берген. 2003 жылдан бастап субсидиялар жойылғаннан кейін, ЖЖГ-мен жұмыс істейтін автомобильдердің саны азайды, ал дизельмен жұмыс істейтін автомобильдердің саны көбейді. Бұл дизельдік көліктерді сатып алуға берілген салықтық жеңілдіктерге байланысты болды. Соңғы жылдары автогазды көлік құралында отын ретінде пайдалану Бельгиядағы көлік құралы отынының 2%-дан азын құрады. 2003 жылдың соңында Бельгияда 600 жанармай құю станциясымен қамтамасыз етілген 93 000 автогазбен жүретін көлік болды. Автопропан автопарктер үшін тиімді, өйткені Канаданың көптеген қалаларында бензин мен дизельге қарағанда шамамен 40%-ға арзан. Автопропан отын салығы бойынша да артықшылықтарға ие, федералды акцизден босатылған және әрбір провинция мен аумақта бензин мен дизельге қарағанда төмен салық ставкалары қолданылады. Пропанның орташа бағасы Канаданың Табиғи Ресурстар министрлігімен жарияланады. Канадада сатып алуға қолжетімді жалғыз OEM көлігі – Blue Bird Corporation Propane Powered Vision. Басқалары күтілуде. Кейінгі нарықтағы конверсиялар нарықтың қалған бөлігін құрайды. Бұл түрлендірулер әдетте бензинмен жүретін көліктерде жасалады және моноотын (тек пропан) немесе екі отынды (пропан немесе бензинмен жұмыс істейді) болуы мүмкін. Бұл түрлендірулер провинциялық және аумақтық ережелерге, сондай-ақ Канадалық Стандарттау Ассоциациясының (CSA) B149.5 – Автомобильдердегі пропан отыны жүйелері мен резервуарларын орнату кодексіне сәйкес жүргізіледі. Танымал бола бастаған тағы бір пропан нұсқасы – дизель қоспасы, онда пропан дизель отынымен бірге жану камерасына жіберіледі. Бұл дизель тұтынуын азайтады және шығарындыларды жақсартады. Канадада көлікті пропанға ауыстырудың құны қазіргі бу немесе сұйық отын инжекторлық технологиясы үшін шамамен құрайды, ал автопарк пайдаланушылары конверсиялық шығындарды бір жыл ішінде қайтара алады. Көлікті пропанға ауыстыру Канадада көлікті табиғи газға ауыстырудан шамамен екі есе арзан. Көп жағдайда пропанды тарату қондырғысы бензин немесе дизельді қоса алғанда, басқа отынға қарағанда әлдеқайда аз шығынға түседі. Пропанды жанармай құю стансасын орнату табиғи газбен жабдықталған стансаға қарағанда 95%-ға дейін арзан болуы мүмкін. Типикалық 2,000 USWG диспенсерінің құны шамамен құрайды, ал 5,000 USWG резервуарлы үлкен көлемді диспенсердің құны , құрылыс шығындарын қоспағанда.

Қытай

Қытайдағы автогаз тұтынуы 1990 жылдардан бастап қарқынды өсті, 2000 жылдардың басында бәсеңдеді, бірақ соңғы жылдары қайтадан өсуде. 2009 жылы автогаз құю станциялары 25 қалаға тарады және Қытайда маңызды балама отынға айналды. Автогаздың көп бөлігі мотоциклдерге тиесілі, мысалы, Шанхайда ғана 260 000-нан астам автогазбен жүретін мотоцикл бар. Шэньян қаласында жергілікті билік қоғамдық көлікті автогазға көшуге ынталандырып отыр, және 2009 жылдың мәліметі бойынша, 160 000-нан астам такси мен 2 500-ден астам автобус осы отынмен жұмыс істейді. Гуанчжоу қаласы 2009 жылы еліміздегі автогаз тұтынымының 46,56%-ын құрады. Қытайдағы сұйытылған мұнай газының тек 24%-ы ішкі өндірісте шығарылады.

Қазақстан

2008 жылы шамамен 30 000 хорват автогазбен жүретін, ол кезде ел бойынша 90 станцияда қолжетімді болды. 2009 жылы Хорватия жолдарында 60 000 автогазбен жүретін автомобиль болды, ал 2010 жылы Хорватияда 150 000 жүргізуші автогаз қолданды деп есептелді. Осыдан кейінгі танымалдылықтың өсуіне негізінен бензин немесе дизельге қарағанда автогаздың төмен бағасы себеп болды. 2009 жылы Хорватия отандық өндірілген сұйытылған мұнай газының (СЖГ) 51% экспорттады, ал тұтынуға 49% қалды. Осы 49% ішінде, ішкі саудада сатылатын СЖГ-нің 45% автогаз ретінде пайдаланылады. Хорватия Экономика министрлігінің, сонымен қатар энергетикаға жауапты, өкілі Дамир Стамбук Хорватияның станциялар желісінің шағын болуына байланысты әлі автогаз нарығына толық дайын емес екенін, бірақ болашақта дайын болатынын айтты.

Чехия

2003 жылдың соңында Чехияда шамамен 145 000 автогазбен жүретін көлік және 350 жанармай құю станциясы болды.

Франция

2010 жылдың соңына дейін Францияда 62 500-ден астам автогазбен жүретін көлік болады деп болжанған. 2003 жылдың соңына қарай 190 000 автогазбен жүретін көлік пайдаланылып, оларға қызмет ететін шамамен 1900 жанармай құю станциясы болған. 2005 жылы автогаз жалпы автомобиль отынының шамамен 0,4%-ын құрады. Бірақ, Ирландия тағы да экономикалық дағдарысқа ұшырағанда, үнемдеу шаралары мен жанармайға салынатын салықтың өсуі салдарынан дизель және бензин бағасы рекордтық деңгейге жетті. Бұл 2012 жылы Ирландияда автогазға деген қызығушылықты жаңартты, жаңа түрлендіру орталықтары мен жанармай құю бекеттері қайта ашылды. Автогазды Ирландияға елде тұратын жаңа поляк диаспорасы қайта енгізді, олар Еуропаның ең ірі автогаз нарығындағы білімдері мен тәжірибесін пайдаланды. Ұлыбритания үкіметінің қолдауының арқасында Солтүстік Ирландияда автогазға сұраныс жоғары. Бүгінгі күні Ирландия аралында 86 СЖГ (сұйық газ) жанармай құю станциясы бар, олардың 45-і Солтүстік Ирландияда, ал 41-і Ирландия Республикасында орналасқан.

Италия

Автогаз Италияда өте танымал. Жолдарда 1 миллионнан астам автогазбен жүретін көлік бар, бұл Польшадан кейін Еуропалық Одақтағы екінші ірі автогаз нарығы. Италия әлемдегі автогазды енгізген алғашқы елдердің бірі, бұл 1950 жылдары болған. General Motors компаниясы Италияда ерекше табысқа жетті, 2008 жылы сатылған көліктердің үштен екісі автогазға қабілетті болды. Италияда өздігінен газдауға рұқсат етілмейді.

Жапония

2013 жылғы деректер бойынша Жапонияда шамамен 280 000 автогазбен жүретін көлік бар, бұл соңғы жылдармен салыстырғанда азырақ. Дегенмен, Жапонияда автогазбен жүретін көліктердің саны тұрақсыз болған. Алғашқы автогаз таксилері Жапонияда 1960 және 1970 жылдары енгізілді. 1990 жылдары күрт азайғаннан кейін, 2003 жылы олардың саны қайтадан өсе бастады. 2004 жылдан 2010 жылға дейін саны тағы да азайды. Жапония жолдарындағы автогазбен жүретін көліктердің көп бөлігі таксилер мен коммерциялық көліктерді құрайды.

Литва

Литва Еуропада автогазды пайдалану деңгейі ең жоғары елдердің бірі. Литвада автогаз өте танымал және кеңінен қолжетімді. Автомобильдердің көптеген маркаларының дистрибьюторлары поляк дистрибьюторларының қарамағында болғандықтан, жаңа көліктерде зауыттан орнатылған газ жабдықтары Польшадағыдай-ақ жиі кездеседі және кеңінен қолжетімді.

Мальта

Автогаз Мальтаға 2012 жылдың 22 мамырында Liquigas компаниясы арқылы енгізілді. Алғашқы жанар май құю станциясы Мальта халықаралық әуежайында орналасқан.

Нидерланды

Нидерландыда автогазды қолдану әртүрлі болды. 1980-ші жылдары көтеріліп, содан бері азайып келеді, тек 2005 жылы ғана артыпты. 2010 жылы жолда шамамен 220 000 автогазбен жүретін көлік болды (барлық автомобильдердің саны 8 миллионнан аспайды). Автогаз көптеген жанармай құю станцияларында сатылады, бірақ қалалық аймандардағы станциялар СЖҚ сақтау резервуарларына қатысты қауіпсіздік ережелеріне байланысты оны ұсынуы мүмкін емес. Стандартты толтыру құрылғысы – «Голландтық штығы». Автогазбен жүретін көліктерге салынатын жол салығы бензинмен жүретін көліктерге салынатын салықтан екі есеге дейін жоғары болуы мүмкін. Бірақ, қазіргі үшінші буын (G3) автогаз жүйелерінде 850 кг дейін салмағы бар автомобильдер үшін салық айырмашылығы жоқ, ал салмағы ауыр көліктер үшін артады. Дизельдік салық бензиндік салықтан екі есе көп. Автогаздың бағасы бензин бағасынан екі еседен астам төмен болғандықтан, көлікке СЖҚ жүйесін орнату жылына шамамен 10 000 км жүргенде ғана экономикалық тұрғыдан тиімді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда LPG жол пайдаланушылар арасында шамалы танымал, және 1970 жылдардағы мұнай дағдарысынан кейін бірден келген кезеңде ең жоғары деңгейге жеткен. Роб Малдун өзінің "Think Big" саясатының аясында 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында LPG инфрақұрылымын салуға ауыр субсидия берді.

Пәкістан

2005 жылы сұйытылған мұнай газын (LPG) автокөлік отыны ретінде пайдалануға рұқсат берілді және 2010 жылы Сиалкот қаласында алғашқы автогаз станциясы іске қосылды. 2014 жылға дейін Пәкістанда шамамен 1000 көлікке қызмет көрсететін төрт автогаз станциясы жұмыс істеді. Пәкістанда табиғи газдың мол қоры болғандықтан, табиғи газдың (CNG) өте төмен бағасы инвесторлар мен тұтынушылардың назарын LPG-ға аудармады. Он жылдың ішінде Пәкістан CNG-нің ең ірі тұтынушысына айналды. Бұл Пәкістанның газ қорына кері әсер етті және олардың көлемі жылдам қысқарды. 2013 жылдың қараша айында Мұнай және газды реттеу органы (OGRA) негізінен мемлекеттік мұнай компаниясы PSO-ға LPG автогаз станцияларын ашуға шамамен 40 NoC берді. Бірақ 2013 жылдың желтоқсанында OGRA, әлемде LPG қолдау табатын болса да, Пәкістанда LPG-ны халық қауіпсіздігіне қауіпті деп жариялап, қоғамдық көлікте пайдалануға тыйым салды. Осылайша, Пәкістанда LPG дәуірі тіпті басталмай аяқталды.

Польша

Польша Еуропадағы ең көне және ең сәтті автогаз нарықтарының біріне ие. Бұл елде жан басына шаққанда сұйытылған газды қолдану деңгейі ең жоғары, тіпті Италиядан да асып түседі. 2011 жылы 6050 автогаз құю станциясы және 2,5 миллион автогазбен жүретін көлік жолдарда болды. Польшада автогазбен жүретін көліктердің саны 2011 жылы 8%-ға артты, бірақ автогаз сатылымы 3,7%-ға төмендеді. Бұл көбінесе ескі көліктердің жаңа, жанар майды үнемдеуге арналған көліктерге алмастырылуына байланысты. Польшаға келетін сұйытылған газдың шамамен жартысы Ресейден келеді. Польша дистрибьюторларының көпшілігі барлық маркалы, зауытта орнатылған жаңа LPG автомобильдерін ұсынады.

Ресей Федерациясы

Ресейде автогаз кеңінен қолданылады. Қазіргі заманғы түрінде ол 1970-ші жылдардан бері қолданылып келеді, ол кезде мұнай бағасының жоғары болуы және жеңіл дизельді қозғалтқыштарды экономикалық тұрғыдан өндірудегі қиындықтар КПСС-ті көміртегіш қозғалтқыштармен жабдықталған жеңіл жүк көліктері мен автобустарда автогазды сынап көруге итермеледі. Автогаз жабдықтары мен автогаз станцияларының екі түрі бар: СЖГ (пропан-бутан қоспасы) және сығылған табиғи газ (СЖГ, метан). Табиғи газ СЖГ-ға қарағанда жоғары қысыммен сақталады (200 бар, ал СЖГ үшін 10 бар). СЖҚ-ның негізгі тұтынушысы – коммерциялық жеңіл жүк көліктері (мысалы, Ресейдегі ГАЗельдер көбінесе СЖҚ-мен жұмыс істейді). Адамдар жанармай станцияларының орналасқан жерлерін картаға түсіретін, қоғамдық қолдауға ие болатын бірнеше онлайн-ресурстар бар. Бұл ресурстарды Ресейге көлікпен саяхат жасайтын адамдар пайдалана алады. Метанды қоса алғанда, көп отынмен жұмыс істейтін көліктердің алғашқы шектеулі сериясы 20 ғасырдың ортасында пайда болды. 2019 жылдан бастап Ресейде автогазбен жүретін көліктердің саны қарқынды түрде өсіп келеді. Кейбіреулері зауытта автогазбен жұмыс істеуге арналған, ал кейбіреулері бұрыннан бар көліктерге қайта жабдықталған. Ресейде бензин мен дизель отынының бір литрінің орташа бағасы шамамен тең. СЖҚ-ның бір литрінің бағасы -тен -ге дейін, ал отын шығыны шамамен бірдей. 2022 жылы қаңтардан бастап СЖҚ бағасы бір литріне дейін төмендеді, ал кейбір аймақтарда тіпті -ге дейін жетті. Автокөлік иелеріне көліктерін газбен жабдықтау үшін түрлі жеңілдіктер де қарастырылған. Метан және пропан газы станцияларының даму қарқынында да үлкен айырмашылық бар. Газбен жүретін көлік иелері олардың арзан жұмыс істеуіне риза, бірақ көбінесе кабинаға баллондарды орналастырудың қолайсыздығына және, мысалы, ескі "Волга" шамамен бағасы болса, оны газға ауыстыру екі есе қымбатқа түсуіне шағымданады. Бірақ, мақалада айтылғандай, жаңа көліктерді газбен жабдықтау тікелей зауытта немесе автомобиль брендтерінің ресми дилерлері арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. СЖҚ көбінесе коммерциялық жолаушылар тасымалында (такси, қалалық автобустар) қолданылады. Ресей үкіметі бензинмен жүретін көліктерді СЖҚ-ға ауыстыруды, оның бағасының көп бөлігін өтеу арқылы субсидиялайды (СЖҚ жабдықтары СЖҚ-дан екі есе қымбат), бірақ бұл жеке көлік иелері арасында танымал емес, себебі СЖҚ баллондары СЖҚ баллондарынан әлдеқайда үлкен, ал СЖҚ станциялары кеңінен таралған емес (СЖҚ станциялары бензин және дизель станциялары сияқты көптеп кездеседі).

Сербия

Сербияда автогаз нарығы жақсы дамыған. 1980-ші жылдар, 1990-шы жылдар және 2000-шы жылдардың басындағы көптеген бензинмен жүретін көліктер, Югос сияқты жергілікті өндірілген автомобильдер де, Батыс Еуропадан импортталған көліктер де сұйық газға (LPG) ауыстырылған. Сербияда қолданылатын автогаз жүйелерінің көп бөлігі итальяндық Lovato және Tartarini сияқты компанияларға тиесілі. 2014 жылдың тамыз айының мәліметтері бойынша, сұйық газдың литрі бензинге қарағанда шамамен 40% арзан. Ол қалалардағы және басты жолдардағы бензин станцияларында, сондай-ақ арнайы автогаз станцияларында қолжетімді.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяда 2010 жылы ең жоғары деңгейге жеткен әлемдегі ең ірі автогаз нарығы болды. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, елде 1,96 миллион автогазбен жүретін тіркелген автокөлік бар, және 1,992 жанармай құю станциясы жұмыс істейді. Автогазбен жүретін автокөліктердің көп бөлігі жеңіл көліктер болып табылады, олар такси және жалға берілетін көліктер сияқты коммерциялық мақсаттарда қолданылады.

Испания

Автогаз (Испанияда GLP деп аталады) көптеген онжылдықтар бойы заңмен таксилер мен қоғамдық көлік автобустарына ғана шектелген. Соңғы жылдары нарық либералданды және автогаз барлық түрдегі көліктерге қолжетімді болды. Испания үкіметі автогазбен жабдықталған автомобильдерді және заводтан тікелей автогазбен жабдықталған жаңа автомобильдерді сатып алуға субсидия бөледі. Заводтан тікелей автогазбен жабдықталған көптеген жаңа автомобильдер сатылымда бар. Автогазбен жүретін автомобильдердің саны жыл сайын артып келеді, бірақ ол әлі де аз. Автогазбен жүретін автомобильдер санын кеңейтудің басты кедергісі – автогазды құю станцияларының санының да әлі де аздығы, бірақ ол да жылдам өсіп келеді. 2015 жылдың соңына қарай Испанияда автогаз сататын 342 станция болды. Испания қазіргі таңдағыда автогаз үшін жаңа, жалпы еуропалық стандартты қосылысты – Euroconnector немесе Euronozzle адаптерін пайдаланатын жалғыз ел. Euronozzle адаптері Еуропадағы қолданыстағы үш түрлі СЖҚ толтыру жүйесін (ACME, Bajonet және Dish) алмастыруы тиіс еді, бірақ бұл қымбатқа түсер еді, сондықтан мұндай өзгеріске инвестиция жасау әлі басталған жоқ. Euronozzle-ге дейін Испанияда Bajonet түрі қолданылған. Испанияның көрші елдері Франция мен Португалия автомобильдерді СЖҚ-мен толтыру үшін Dish адаптерлерін пайдалануды жалғастыруда.

Тайланд

Тайланд 15 жылдан бері Бангкокта газ баллондарымен жүретін таксилерді пайдалануда, бірақ автокөліктер мен автобустарда газдың түрі дұрыс көрсетілмеген, олардың орнына табиғи газ (NGV) деп жазылған. Таиландта төмен бағалы жергілікті модификация индустриясы дамыды, конверсия құны 800 долларға дейін төмендеді, сондай-ақ қауіпсіздік мәселелерін болдырмау үшін жергілікті білім мен тәжірибе жинақталды. 2008 жылға қарай, таксилердің жартысы бензиннен газ баллондарына (LPG) ауысты, бұл арзан жергілікті модификация арқылы жасалды. Үкімет тарапынан күш-жігер көрсетілгеніне қарамастан, газ баллондарымен жүретін көліктердің саны табиғи газбен (NGV) жүретін көліктерден асып түсуде. Газбен жүретін көліктердің саны жоғары деңгейде өсуде, бірақ операторларды табиғи газға (NGV) ауыстыруға бағытталған әрекеттерге қарамастан, олардың құнына байланысты қарсылықтар бар. 2013 жылдың қаңтарына қарай Таиландта 1,014,000 газ баллондарымен жабдықталған көлік бар, ал 2012 жылы 606,000 тонна газ баллоны (LPG) тұтынылды, ал 483 станция 380,000 табиғи газбен (CNG) жүретін көлікке қызмет көрсетеді. Түркия Статистика институтының мәліметтері бойынша, 2012 жылдың қаңтарында елде 16,5 миллионнан астам көлік тіркелген. Олардың 50,3% - жеке көліктер. 16,2% - жеңіл жүк көліктері, 15,7% - мотоциклдер, 9,2% - тракторлар, 4,6% - ауыр жүк көліктері, 2,5% - шағын автобустар, 1,4% - автобустар және 0,1% - арнайы мақсаттағы көліктер. Қазіргі уақытта айына орташа есеппен 50,000 жаңа үлгідегі автомобиль сатылады. Түркияда газ баллоны (LPG) көбінесе автогаз ретінде қолданылады, ал табиғи газбен (CNG) жұмыс істейтін көліктердің саны шамамен 500-ге жетеді және бар болғаны екі табиғи газ станциясы бар. Түркияда дизельдік көліктер көбінесе газ баллонына ауыстырылмайды, себебі бұрынғы тәжірибелер сәтті болмаған. Сондықтан, жеңіл және ауыр жүк көліктеріне, тракторларға, автобустарға, шағын автобустарға және мотоциклдерге орнату жиі жасалмайды, себебі конверсия шеберханаларының иелері тәуекелден қорқады. 8,3 миллион газ баллонымен жүретін көліктің ішінде 8,3 миллионы жеке көліктер. Жеке көліктердің 33% (2,739,000) дизельдік, ал 67% (5,561,000) бензинмен жұмыс істейді. Дизельдік көліктерге ауысу болмағандықтан, 5,561,000 бензинмен жұмыс істейтін жеке көліктің арасында, 2011 жылдың соңына дейін 3,1 миллион газ баллонымен жұмыс істейтін көлік болған. Бұл бензинмен жұмыс істейтін жеке көліктердің 55% астамы газ баллонына ауысқандығын көрсетеді. Ауыстырылған көліктердің көпшілігі карбюраторлы қозғалтқыштармен жабдықталған. Ескі карбюраторлы қозғалтқыштардың 90% жуығы ауыстырылған, ал жаңа үлгідегі көлік иелері күннен-күнге газ баллонын балама отын ретінде таңдауда. Газ баллонының кең қолданылуының себебі – Түркия үкіметінің бензин мен дизель бағасына жоғары салықтар қоюы, және осы салықтардың салдарынан Түркия әлемдегі ең қымбат бензинге ие (Норвегиядан кейін), тіпті Түркия шикі мұнай мен мұнай экспорттайтын ОПЕК елдерімен шекаралас болса да, тасымалдау құны ең төмен. Түрік халқы жол шығындарын үнемдеу үшін көліктерін автогазға ауыстыруды тапқан, бұл оларға 35-40% үнемдеуге мүмкіндік береді. Бұл үлкен ауысу 1995 жылдан бастап түрік автогаз жиынтықтары мен газ баллондарының өндірушілерінің табысы, тіпті газ баллонының қолданылуы 2000 жылы заңды болғанымен. Сонымен қатар, итальяндық компаниялар да бірнеше компаниялар арқылы жүйелерді жеткізді.

Украина

Украинада автогаз нарығы жақсы дамыған. 1980-жылдардың, 1990-жылдардың және 2000-жылдардың басында шығарылған көптеген бензинмен жүретін көліктер, ZAZ сияқты жергілікті өндірілген автомобильдер де, Батыс Еуропадан импортталған көліктер де сұйық газға (LPG) ауыстырылған. Зауыттан дайын күйде шыққан LPG көліктерін сатып алуға да болады. 2017 жылдың тамыз айына қарай, LPG-нің бір литрі бензиннен шамамен 2 есе арзан. Ол қалалардағы және басты бағыттардағы бензин станцияларында, сондай-ақ арнайы автогаз станцияларында кеңінен қолжетімді.

Ұлыбритания

Ұлыбританиядағы LPG сауда қауымдастығы мәліметтері бойынша, Ұлыбритания жолдарында LPG-мен жүретін 160 000 көлікке қызмет көрсететін шамамен 1500 май құю станциясы бар. Бұл барлық көліктердің 1 пайызынан да аз құрайды. LPG қолдануға мемлекеттік қолдаудың жалғыз түрі – бензинмен салыстырғанда LPG үшін төмендетілген жол салығы. 2012 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, литріне 60 пенс үнемдеу – бұл көрсеткіш тарихындағы ең жоғары деңгей. Осы үнемге конверсия бағасының тарихи төмендік деңгейде болуы қосылғанда, LPG-ге көшу көбейеді деп күтілуде. Технология деңгейіне жеткен соң, көбінесе барлық конверсиялар "Тізбекті бу инъекциясы" болып келеді. Ұлыбританияда әртүрлі баға және сапа диапазондарында көптеген жиынтықтар бар, бұл өте бәсекелестік нарыққа алып келеді.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында автогаздың қолданылуы артып келеді. 2012 жылдың ақпан айына қарай, АҚШ жолдарында 147 000-нан астам автогазбен жүретін көлік бар, бұл әлемдегі жалпы санының 2% құрайды. 2013 жылдың маусымына қарай, АҚШ-та 2 843 автогаз құю станциясы болды, бұл жүргізушілерге ел бойынша жанармай толтыруды жеңілдетті. АҚШ Энергетика министрлігінің веб-сайты автогазбен жүретін жүргізушілерге жақын жердегі автогаз құю станцияларын және басқа да баламалы отындарды табуға көмектеседі. Автомобильді бензин немесе автогазды пайдалануға ауыстыру құны 3000 доллардан басталады. Автогазды пайдалану АҚШ-қа шетелдік мұнайға тәуелділікті азайтуға көмектеседі, себебі АҚШ-та өндірілетін автогаздың үлесі 90% жетеді. 2005 жылы H.R. 4853 заңының аясында пропан автогазына галонға 50 центтік салық жеңілдігі берілді, бұл оны бензиннен орташа есеппен 1 долларға арзан етті. Баламалы отынға берілетін жеңілдік мерзімі 2010 жылы ұзартылып, 2011 жылдың соңына дейін сақталды. "Autogas for America" АҚШ-тағы автогаз индустриясының біртұтас дауысы екенін мәлімдейді. Автогаз сарапшылары, көлік саласының мамандары және экологиялық жақтастардан құралған "Autogas for America" АҚШ халқының, БАҚ-тың және үкіметтің арасында автогазды тануды кеңейту үшін индустриялық ынтымақтастықты пайдаланады. Нью-Йоркте орналасқан Американың баламалы отын қауымдастығы – осындай ұйымдардың ішіндегі ең ірісі; ол автопарк иелеріне автокөліктерін автогазға ауыстыру үшін 4000 долларға дейін көтерме жәрдем береді. Қауымдастық Америкадағы LPG және CNG түрлендірулерінің пионері болған CNG және LPG Max компаниясымен тығыз байланыста жұмыс істейді. Поршенді қозғалтқышты ұшақтар, автогазды пайдаланса, АҚШ Федералдық авиация басқармасынан қосымша типтік сертификат алуы керек.

Жүйе түрлері

Әртүрлі автогаз жүйелері әдетте, толтырғыштың, резервуарлардың, желілердің және арматуралардың бірдей түрін пайдаланады, бірақ қозғалтқыш бөлімінде әртүрлі компоненттерді қолданады. Сұйық инъекция жүйелері арнайы айналымдық сорғылары бар резервуарларды және бензин отын инъекциялау жүйелеріне ұқсас қайтару желілерін пайдаланады. Автогаз жүйесінің үш негізгі түрі бар. Олардың ең көнесі – 1940 жылдан бері қолданылып келе жатқан және әлі күнге дейін кеңінен қолданылатын дәстүрлі конвертерлік және араластырғыш жүйе. Қалған екі түрі инъекциялық жүйелер деп аталады, бірақ екеуінің арасында маңызды айырмашылықтар бар. Конвертерлік араластырғыш жүйесі сұйық отынды резервуардан буға айналдыратын конвертерді пайдаланады, содан кейін бұл буды араластырғышқа жібереді, онда ол сіңірілетін ауамен араластырылады. Бұл сондай-ақ Вентури жүйесі немесе «бір нүктелі» жүйе деп те аталады. Бу фазалық инъекция жүйелері де конвертерді қолданады, бірақ араластырғыш жүйеден айырмашылығы, газ конвертерден реттелген қысыммен шығады. Газ электрлік басқарумен басқарылатын инжекторлар арқылы ауа қабылдау коллекторына жіберіледі. Инжектордың ашылу уақытын автогазды басқару блогы бақылайды. Бұл құрылғы бензин отын инъекциялауды басқару блогына ұқсас жұмыс істейді. Бұл араластырғыштарға қарағанда қозғалтқышқа берілетін отын мөлшерін әлдеқайда дәл өлшеуге мүмкіндік береді, экономиканы және/немесе қуатты жақсартып, шығарындыларды азайтады. Сұйық фазалық инъекция жүйелері конвертерді пайдаланбайды, керісінше сұйық отынды бензин инъекциялық жүйесі сияқты отын рельсіне жеткізеді. Бұл жүйелер әлі де дамудың бастапқы сатысында. Отын сіңірілгенде буланып, оны қоршаған ауа едәуір салқындатады. Бұл сіңірілетін ауаның тығыздығын арттырады және қозғалтқыштың қуатын айтарлықтай арттыруға әкелуі мүмкін, сондықтан мұндай жүйелер көбінесе қозғалтқыштың басқа бөліктеріне зақым келтірмеу үшін реттеледі. Сұйық фазалық инъекция араластырғыштар немесе бу фазалық инжекторларды пайдаланудан гөрі тиімді экономика мен қуаттылыққа, сондай-ақ төмен шығарынды деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Шлангтар, құбырлар және арматуралар

Толықтырғыш пен резервуар(лар) арасындағы шланг толтыру шлангі немесе толтыру желісі деп аталады. Резервуар(лар) мен конвертер арасындағы шланг немесе құбыр қызметтік желіс деп аталады. Бұл екеуі де қысыммен сұйықтықты тасымалдайды. Конвертер мен араластырғыш арасындағы иілгіш шланг бу шлангі немесе бу желісі деп аталады. Бұл желі төмен қысыммен буды тасымалдайды және сәйкес болу үшін әлдеқайда үлкен диаметрге ие. Егер резервуар клапандары седанның багаж бөлімі сияқты жабық кеңістікте орналасса, газ компоненттері мен көлік құралының ішкі бөлігі арасында газ өткізбейтін тығыз жабылуды қамтамасыз ету үшін пластикалық ұстағыш шланг қолданылады. Сұйытылған газға арналған шлангтар нақты сұйытылған газ жүйелеріндегі қысымға арналған және отынмен үйлесімді материалдардан жасалған. Кейбір шлангтар қысыммен бекітілген фитингтермен жасалады, ал басқалары шлангтың ұшына басылып немесе бұралатын, қайта қолданылатын фитингтермен жасалады. Сұйық желінің қатты бөлімдері көбінесе мыс құбырлардан жасалады, бірақ кейбір жағдайларда оның орнына болат құбырлар қолданылады. Құбырлардың ұштары әрқашан екі рет жанышталып, оларды фитингтерге бекіту үшін жаныштау гайкаларымен жабдықталады. Сұйық желі фитингтері көбінесе мыстан жасалады. Фитингтер әдетте резервуардағы BSP немесе NPT бұрандалы тесік сияқты компоненттегі бұрандадан құбырлардың немесе шлангтардың ұштарына сәйкес келетін SAE жаныштау фитингіне бейімделеді.

Қойма

Көлік құралдары көбінесе бір резервуармен жабдықталады, бірақ кейбір қолданыстарда бірнеше резервуарлар қолданылады. Жолаушылар автомобильдерінде резервуар әдетте стальдан жасалған цилиндрлі резервуар болып, көліктің багаж бөліміне орнатылады немесе тороидті резервуар (сонымен қатар стальдан жасалған) немесе қосалқы дөңгелектің орнына орналастырылған тұрақты байланысты цилиндрлер жиынтығы болады. Коммерциялық көліктерде резервуарлар әдетте жүк көлігінде немесе кузов астындағы шассиде орнатылған цилиндрлі резервуарлар болып табылады. Көбінесе резервуар алюминийден жасалған Conformable Tank болып келеді, ол жеңіл, көбірек сыйымдылығы бар және тот баспайды. Резервуарларда толтыру, сұйықтық шығару, артық қысымды төтенше жағдайда түсіру, жанармай деңгейін өлшеу және кейде бу шығару жинақтары болады. Бұл резервуар қабырғасына дәнекерленген пластинаға орнатылған 3-тен 5-ке дейінгі тесіктерге орнатылған жеке клапандар түрінде немесе үлкен тесікке бұралған басқа немесе алюминий резервуар болған жағдайда, резервуар қабырғасының бір бөлігі ретінде жасалған көп клапанды бірлікке жиналған болуы мүмкін. Қазіргі заманғы толтыру клапандары әдетте автоматты толтыру шектегішімен (AFL) жабдықталады. AFL ағынды айтарлықтай шектейтін, бірақ толығымен тоқтатпайтын қалқымалы иесіне ие. Бұл сызықтағы қысымды жеткілікті деңгейге көтеріп, жанармай құю станциясын тоқтатуға мәжбүрлеу үшін, бірақ қауіпті жоғары қысымды тудырмау үшін жасалған. AFL енгізілгенге дейін, толтырғыш (ішкі тежеу клапаны бар) тікелей резервуарға бұралатын, себебі оператор толтыру кезінде резервуардағы буды шығаруға мүмкіндік беретін және сұйықтық толтыруды тоқтату үшін, егер ол толтыру клапанынан шыққанда резервуар толып кеткенін көрсететін. Қазіргі танктерде буды шығару клапандары жоқ. Сұйықтық шығару жинағы әдетте қозғалтқышты жанармаймен жабдықтау үшін қолданылады және әдетте қызмет көрсету клапаны деп аталады. Қазіргі заманғы қызмет көрсету клапандары электрлік жабылатын соленоидты қамтиды. Өте кішкентай қозғалтқыштарды қолданатын қолданыстарда, мысалы, кішкентай генераторларда, бу резервуардың төменгі бөлігінен сұйықтық орнына резервуардың жоғарғы бөлігінен алынуы мүмкін. Резервуардағы төтенше қысымды түсіру клапаны гидростатикалық қысымды түсіру клапаны деп аталады. Ол резервуардағы қысым қауіпті деңгейге жеткен жағдайда ашылып, атмосфераға будың бір бөлігін шығарып, резервуардағы қысымды төмендетуге арналған. Будың аз мөлшерде шығарылуы резервуардағы қысымды төмендетеді, бұл сұйықтықтың бір бөлігінің булануына және сұйықтық пен бу арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге әкеледі. Буланудың жасырын жылуы резервуардың салқындауына және қысымды одан әрі төмендетуге себеп болады. Денгей көрсеткіші әдетте магниттік байланысқан құрылым болып табылады, резервуардың ішінде айналатын магнитті айналдыратын қалқымалы иесі бар, ол сыртқы денгей көрсеткішін айналдырады. Сыртқы денгей көрсеткішін әдетте тікелей оқуға болады, сонымен қатар көптеген көрсеткіштерде панельдегі жанармай денгейін көрсету үшін электронды жібергіш болады.

Клапандар

Автогаз жүйелерінде қолданылатын клапандардың бірнеше түрі бар. Ең көп таралғандары – қызмет желісіндегі ағынды тоқтатуға арналған жабылатын немесе сүзгілі бұғаттау клапандары. Олар вакуум немесе электр қуатымен жұмыс істей алады. Бензин карбюраторы бар екі отынды жүйелерде, сорғы мен карбюратор арасындағы бензин желісіне ұқсас жабылатын клапан әдетте орнатылады. Отын резервуарға құйылған жерге және резервуарға отын кіретін жолға отынның кері ағуын болдырмау үшін қайтару клапандары орнатылады. Қызмет клапандары резервуардан қызмет желісіне шығатын жерге орнатылады. Оларда отынды қосу және өшіруге арналған кран болады. Кран әдетте резервуарда жұмыс істеген кезде ғана жабылады. Кейбір елдерде қызмет клапанына электрлік жабылатын клапан енгізілген. Егер бірнеше резервуар орнатылса, отынның бір резервуардан екіншісіне ағуын болдырмау үшін қайтару клапандары мен гидростатикалық төмендеткіш клапанның үйлесімі әдетте орнатылады. Австралияда осы мақсатқа арналған жинақталған құрал бар. Ол T-тәрізді құрылымда жасалған екі жақты қайтару клапаны мен гидростатикалық төмендеткіш клапаннан тұрады, яғни резервуарлардан келген желілер клапанның бүйірлеріне қосылады, ал конвертерге шығу тірегі клапанның соңынан шығады. Бұл клапандардың тек бір ғана белгілі бренді болғандықтан, олар халық арасында Sherwood клапаны деп аталады.

Ауыстырғыш

Конвертер (буландырғыш немесе азайтушы деп те аталады) – жанармайды қысымды сұйық күйден буға түрлендіріп, араластырғышқа немесе бу фазалық инжекторларға шамамен атмосфералық қысымда жеткізуге арналған құрылғы. Жанармайдың суыту қасиетіне байланысты, конвертер арқылы жанармайға жылу беру қажет. Бұл әдетте қозғалтқыш салқындатқышын жылу алмастырғыш арқылы айналдыру арқылы жүзеге асырылады, ол салқындатқыштан сұйытылған газға жылу береді. Араластырғыш типті жүйелерде қолданылатын екі ерекше түрлі конвертердің негізгі түрлері бар. Еуропалық стильдегі конвертер – бұл бос жүріс контурын қамтитын күрделі құрылғы және қарапайым тұрақты вентурилік араластырғышпен пайдалануға арналған. Америкалық стильдегі конвертер – бұл бос жүріс контурын қамтитын өзгермелі вентурилік араластырғышпен пайдалануға арналған қарапайым конструкция. Скутерлер, квадроциклдер және генераторлар сияқты аз қуатты қозғалтқыштарда конвертердің қарапайым түрін (губернатор немесе реттегіш деп те аталады) пайдалануға болады. Бұл конвертерлер бу түріндегі жанармаймен жабдықталады. Булану жанармай қайнаған кезде суыту процесі жүретін резервуарда өтеді. Резервуардың қоршаған ауа температурасына ұшыраған үлкен беті және қозғалтқыштың төмен қуаты (жанармайға қажеттілік) осы жүйенің тиімділігін қамтамасыз етеді. Жанармай резервуарының суытуы жанармайға деген сұранысқа пропорционалды, сондықтан бұл құрылғы тек кіші қозғалтқыштарда қолданылады. Бұл типтегі конвертерді резервуар қысымында бумен жабдықтауға болады (екі сатылы реттегіш деп аталады) немесе резервуарға орнатылған реттегіш арқылы белгіленген төмен қысыммен жабдықтауға болады (бір сатылы реттегіш деп аталады).

Араластырғыш

Қоспа отынды қозғалтқышқа ағып келетін ауамен араластыратын құрылғы. Қоспа құрамында ауа қозғалысы арқасында отынды ауа ағынына соруға арналған вентури орналасқан. Қоспа типті жүйелер 1940 жылдан бері қолданылып келеді, ал кейбір конструкциялары сол кезден бері көтеріңкі өзгеріске ұшырамады. Қазіргі кезде қоспалардың орнына инжекторлар көбірек қолданылуда.

Бу фазалы инжекторлар

Көптеген бу фазалық инжекциялау жүйелері электромагниттерді коллекторлық блокқа немесе инжектор рельсіне орнатады, содан кейін шлангтарды қабылдағышқа (тұмсыққа) жүргізеді, олар қабылдағыш магистральдарында бұрғыланған және резьбаланған тесіктерге бұралады. Әдетте әрбір цилиндр үшін бір қабылдағыш (тұмсық) болады. Кейбір бу инжекциялау жүйелері бензин инжекциялауға ұқсас, оларда бензин инжекторлары сияқты коллекторға немесе цилиндр басына кіретін жеке инжекторлар бар және отынды отын рельсі арқылы алады.

Сұйық фазалы инжекторлар

Сұйық фазалы инжекторлар бензин инжекторлары сияқты қозғалтқышқа орнатылады, тікелей кіріс коллекторына бекітіліп, отын рельсінен сұйық отынмен жабдықталады.

Электрлік және электрондық басқару құралдары

Автогаз жүйелерінде қолданылуы мүмкін төрт түрлі электрлік жүйе бар: отын деңгейін көрсететін жібергіш, отынды тоқтату, жабық циклды кері байланыс арқылы қоспаны басқару және инжекторлық басқару. Кейбір орнатуларда автогаз бакіне орнатылған отын деңгейін көрсететін жібергіш көліктің бастапқы отын деңгейін көрсететін бакпен үйлеседі. Басқаларында автогаз бакіндегі отын деңгейін қазіргі бензин багының көрсеткішінен бөлек көрсету үшін қосымша көрсеткіш орнатылады. Көптеген заманауи орнатуларда электрлік соленоидтарды тоқтату үшін тахометриялық реле немесе қауіпсіздік коммутаторы деп аталатын электрондық құрылғы қолданылады. Олар қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанын анықтау арқылы тұтандыру импульстарын сезеді. Кейбір жүйелер оның орнына қозғалтқыш майының қысымын сезетін сенсорды пайдаланады. Барлық орнатуларда, конвертерге кіретін жерде сүзгі-жабылатын құрылғы (сүзгі жиынтығынан және вакуумдық немесе электрлік соленоидпен басқарылатын жабылатын клапаннан тұрады) орналасқан. Еуропалық конвертерлерде бос жүріс тізбегін тоқтату үшін конвертерде де соленоид бар. Бұл клапандар әдетте тахометриялық реле немесе май қысымы коммутаторының шығысына қосылады. Егер отын бактарының шығысына соленоидтар орнатылса, олар да тахометриялық реле немесе май қысымы коммутаторының шығысына қосылады. Егер бірнеше бак орнатылса, жүргізушіге қай бактан отын алуды таңдауға мүмкіндік беретін коммутатор немесе ауыстырып қосу релесі орнатылуы мүмкін. Екі түрлі отынмен жұмыс істейтін көліктерде отынды ауыстыру үшін қолданылатын коммутатор тахометриялық релені тоқтату үшін де қолданылады. Жабық циклды кері байланыс жүйелері бензин инжекторлық жүйелеріндегідей жұмыс істейтін электрондық басқару құрылғысын пайдаланады, ол ауа-отын қоспасын тиімді өлшеу үшін оттегі сенсорын қолданады, шығарылатын газдағы оттегінің мөлшерін өлшеу арқылы қоспаны реттеу үшін конвертердегі немесе бу түтігіндегі басқару клапанын пайдаланады. Жабық циклды кері байланысы жоқ араластырғыш типті жүйелер кейде ашық циклды жүйелер деп аталады. Инжекторлық жүйелерде бензин инжекторлық жүйелеріне ұқсас компьютерлік басқару жүйесі қолданылады. Шамалы айырмашылығы бар барлық жүйелерде инжекторлық басқару жүйесі тахометриялық реленің және жабық циклды кері байланыс функцияларын біріктіреді.

Клапанды қорғаудың қосымша түрі

Көптеген газ жабдығын орнатушылар клапанды қорғау жүйелерін орнатуды ұсынады. Ең қарапайым жағдайда, мұндай жүйе клапанды қорғау сұйықтығы бар баллоннан тұруы мүмкін. Сұйықтық ауа тарту жүйесіне сорылып, жанармай мен ауамен бірге қозғалтқыш цилиндрлеріне таратылады. Күрделірек жүйелер газ инжекторларының электрондық басқару блогымен (ЭББ) синхронды жұмыс істейтін қосымша ЭББ-дан тұрады. Бұл клапанды қорғау сұйықтығын дәлірек шашуға мүмкіндік береді.

Дизельді көліктерге сұйытылған газды енгізу

СЖҚ барлық өлшемдегі дизель қозғалтқыштарына қосымша отын ретінде қолданылуы мүмкін. Дизельдің бір АҚШ галлонында 128 700 БТУ, ал пропанның бір АҚШ галлонында 91 690 БТУ бар. Егер СЖҚ бағасы 30–40% төмен болса, үнемдеу мүмкін. Нақты үнемдеу дизель мен СЖҚ бағасының салыстырмалы айырмасына байланысты. Австралияда дизель СЖҚ-дан әлдеқайда қымбат болғандықтан, 10-ден 20%-ға дейін үнемдеуге қол жеткізіледі. Аталған жүйелер экономиканы жақсарту мақсатында СЖҚ-ны аз мөлшерде қосуға мүмкіндік береді, бірақ қуатты арттыру үшін одан да көп мөлшерде СЖҚ енгізуге болады. Дизельдік қозғалтқыш тіпті толық қуат режимінде де стехиометриялық араласпадан 50%-ға жұқарақтау жұмыс істейді, қара түтін пайда болуын болдырмау үшін, соның салдарынан, құбырға түсетін ауа зарядында жану процесінде пайдаланылмайтын көп мөлшерде оттегі болады. Осы оттегі СЖҚ-ны жақпауға жеткілікті, бұл қуатты күрт арттыруға әкеледі.