Тарихи шолу

Фиджидің сайлау жүйесі 1970 жылы британдық отаршылдықтан тәуелсіздік алғанға дейін және кейін жүргізілген күрделі келіссөздердің, компромистердің және тәжірибелердің нәтижесі болып табылады. Фиджи саясатындағы басты айырмашылық идеологиялық емес, этникалық екенін ескеру үшін әр түрлі кезеңдерде түрлі шаралар қолданылды. Фиджи азаматтары мен индофиджиліктердің қарама-қарсы саяси мүдделері бір буынның саяси ландшафтын анықтады. Еуропалықтар, қытайлар және басқа да аз ұлт өкілдері де бар. Колониялық кезеңде британдық билік кеңесші өкілеттіктермен жабдықталған заң шығару кеңесін құрды, ол біртіндеп кеңейтілді. 1904 жылы еуропалық еркектерге сайлау құқығы берілді және заң шығару кеңесінде 7 орын бөлінді. Фиджиліктерден 2 басшыны колониялық губернатор Ұлы басшылар кеңесі ұсынған 6 үміткердің ішіннен таңдады. Үнді иммигранттары мен олардың ұрпақтары бастапқыда өкілдік етілмеді, бірақ 1917 жылы оларға губернатор тағайындаған бір орын берілді. 1929 жылы бай үнді еркектерге сайлау құқығы берілген кезде бұл орын сайлау арқылы иеленуге мүмкіндік алды. 1954 жылға қарай еуропалықтар, индофиджиліктер және фиджи азаматтары заң шығару кеңесінде тең үлесте орын алды. Сайлау әдісі әртүрлі болды: еуропалықтар үшін жалпы еркектер сайлау құқығы, ал үндістер үшін бай элита сайлауға қатысты; фиджи азаматтары Ұлы басшылар кеңесінің үміткерлері арқылы өкілдік етілді және 1966 жылғы жалпы сайлауға дейін өз өкілдерін тікелей сайлаған жоқ, бұл тәуелсіздікке дейін өткізілген соңғы сайлау болды. 1960-шы жылдардың басынан бастап индофиджиліктер басымдығы бар Ұлттық федерация партиясы жалпы сайлау тізімі бойынша сайлау құқығын талап етіп науқан жүргізе бастады. Фиджи азаматтарының басшылары бұл ұсынысқа қарсы болды, себебі бұл ел халқының көпшілігін құрайтын индофиджиліктерге тиімді саяси бақылау береді деп қорқыды. Кейінгі жылдары бірқатар келісімдерге қол жеткізілді.

Бұрынғы Өкілдер палатасы

Фиджи тарихының көп бөлігінде «бірінші өткен пошта» жүйесін қолданды, бірақ 1997–1998 жылғы жаңа конституция оны балама дауыс беру жүйесімен (АВ) алмастыруға келісті. Бұл жүйе дауыстарды аз дауыс жинаған кандидаттан басқа кандидаттарға, кандидат белгілеген тәртіп бойынша беруге мүмкіндік береді, сайлаушы бұл тәртіпті өзгерте алады. АВ сайлаушыларға кандидаттарды өздерінің басымдық ретімен тізімдеуге мүмкіндік береді, ал аз дауыс жинаған кандидаттарға берілген дауыстар көп дауыс жинаған кандидаттарға беріледі. Сайлау округінде жалпы дауыс санының кемінде 50 пайызын алған кандидаттар сайланған деп жарияланады. Егер ешбір кандидат 50 пайыз дауыс жинамаса, аз дауыс жинаған кандидаттарға берілген дауыстар көп дауыс жинаған кандидаттарға беріледі, ең аз дауыс жинаған кандидатты шығарудан бастап, бір кандидат 50 пайыз немесе одан көп дауыс жинағанға дейін бұл процесс жалғасады. Таңдалған АВ нұсқасы Австралия Сенатында қолданылатын Австралия сайлау жүйесінен алынған, онда сайлаушылар партияның алдын ала белгіленген басымдық ретін қабылдап, «жолдың үстінен» дауыс бере алады. Бұл жүйе партияларға сайлау одақтарын алдын ала анықтауға мүмкіндік береді және пропорционалдық сайлау жүйелеріндегі «көрінетін тізімдер», байланысты партиялық тізімдерді пайдалануға ұқсас. Егер сайлаушы өздерінің таңдаған кандидатының дауыстарын қайда беруді ұйымдастырған тәртібімен келіспесе, бюллетеньде «жолдың астынан» дауыс беруді таңдай алады. Бұл жағдайда сайлаушылар барлық кандидаттарды өздерінің басымдық ретімен тізімдей алады.

Сындар

Сайлау жүйесі қолданысқа енгізілгеннен бері, ол көптеген саясаткерлердің пікірінше, саяси партияларға дауыс беру келісімдері арқылы сайлау қорытындыларын өзгертуге мүмкіндік береді. Мысалы, кейбір деректерге сәйкес, 1999 жылғы сайлауда көптеген туа біткен фиджиліктер Христиан-демократиялық альянс (VLV) немесе Ұлттық Бірлік Партиясы (PANU) үшін дауыс берген, бірақ бұл партиялардың Фиджи еңбек партиясымен (FLP) VLV және PANU кандидаттарынан FLP-ге дауыстарды аудару туралы келісімдерге келгенін білмеген. Осының нәтижесінде FLP көбірек мандаттарды жеңіп алды. Сол сияқты, 2001 жылғы сайлауда Ұлттық Федерация Партиясын (NFP) қолдаған көптеген индофиджиліктердің, барлығы жеңілген, олардың дауыстары туа біткен фиджиліктер басымдық ететін Сокосоко Дуавата ни Левенивуа (SDL) партиясына берілетінін білмегені мүмкін. SDL премьер-министрі Лайсения Карасе өз партиясының NFP-нің дауыстарының арқасында бірнеше мандат жеңіп алғанын мойындады, себебі аударылған дауыстар осылай белгілі. 2005 жылғы 3 қарашада вице-президент Рату Джони Мадраививи дауыс беру жүйесіне қатысты алаңдаушылығын білдірді. Ол бұл жүйенің саяси партиялардың жұмысын жеңілдетіп, сайлаушылардың еркін таңдау құқығын шектеді, өйткені партияға берілген дауыс – сол партияның шешімімен дауысын аударған кез келген басқа партияға берілген дауыс екенін айтты. "Кері қарасақ, сайлаушының өзі шешім қабылдауына мүмкіндік беру дұрыс болар еді", - деді Мадраививи. Ол 2006 жылғы 9 ақпанда бұл пікірін қайталап, пропорционалды өкілдікті балама ретінде ұсынды. Бірақ оның шақыруына туа біткен фиджилік партиялардың коалициясы – Ұлы Коалиция бастама тобы және басым көпшілігі индофиджиліктерден тұратын Фиджи еңбек партиясы жауап бермеді, екеуі де қазіргі жүйеге қанағаттанғанын мәлімдеді. Премьер-министр Лайсения Карасе 2005 жылғы 21 желтоқсанда бұл жүйенің орташа сайлаушы үшін тым күрделі болуы мүмкін екенін айтып, наразылық білдірді. Ол 1999 және 2001 жылдары берілген дауыстардың үлкен бөлігі жарамсыз деп танылғанын, ал 2006 жылғы сайлауда да осы жағдай қайталануы мүмкін екенін жеткізді. Ол бұрынғыдай көп дауыс алған кандидаттың жеңіске ие болатын жүйеге қайта оралу мүмкіндігін талқылауға шақырды.

Сайлау округтері

Фиджи өкілдер палатасының мүшелері бір өкілдік сайлау округтерінен сайланды. Әр түрлі кезеңдерде әртүрлі типтегі сайлау округтері болған, ал таратылған кезде екі түрі болды: қауымдық және ашық сайлау округтері.

Коммуналдық сайлау округтері

Коммуналдық сайлау округтері Фиджи сайлау жүйесінің ең тұрақты ерекшелігі болды. 1966 жылға дейін Заң шығарушы кеңестің барлық сайланатын орындары этникалық принцип бойынша бөлініп, нақты халық топтарының мүшелері ретінде тіркелген сайлаушылармен сайланды. Бұл нәсілдік негізде билік үшін тікелей бәсекелесуден сақтады. Сынаушылар үлестірудің пропорционалды емес екенін көрсетті: тіпті 1966 жылдан кейін де, этникалық фиджиліктер мен индофиджиліктер, олардың саны фиджиліктерден көп болса да, әрқайсысы 9 сайланатын орынға ие болды, ал еуропалықтар мен басқа да азшылықтар, халықтың он пайызынан кемін құраған, 7 орынға ие болды. Азшылықтардың өкілдігі 1972 жылдан бастап азайтылды (27 коммуналдық сайлау округінің 3-і); ал фиджиліктер мен индофиджиліктер тең өкілдікте болды (әрқайсысы 12 орыннан). Фиджидің 1990 жылғы Конституциясы барлық коммуналдық емес сайлау округтерін жойды. 1992 жылғы жалпы сайлауда және 1995 жылғы сайлауда Өкілдер палатасының барлық мүшелері қатаң коммуналдық негізде сайланды. 1997–1998 жылдардағы конституциялық түзетулер коммуналдық өкілдікті 71 орынның 46-сына дейін азайтты. 23 орын фиджиліктерге, 19 орын индофиджиліктерге, 1 орын ротумандықтарға, ал 3 орын азшылық топтарына бөлінді.

Ұлттық сайлау округтері

Жалпыға бірдей сайлау құқығын (көптеген Фиджи лидерлері қолдаған) және қатаң топтық сайлау құқығы (көптеген Фиджи басшылары қолдаған) арасындағы бәсекелестік талаптардың салдары ретінде, 1966 жылғы сайлауда алғаш рет 9 "қайтымды дауыс беру" округі құрылды, кейіннен олар ұлттық округтер деп аталды. 9 орын этникалық принцип бойынша бөлінді (этностық фиджиліктерге, индофиджиліктерге және азшылықтарға әрқайсысына 3 орын берілді), бірақ олар ересектердің жалпы сайлау құқығымен сайланды. Бұл келісім кандидаттардың өз этникалық тобынан тыс қолдау іздеуін қажет етті, бірақ басқа нәсіл өкілдерімен бәсекелесуге тура келмеді. 1970 жылғы келісімге сәйкес, 1972 жылдан бастап ұлттық округтердің саны 25-ке дейін артты. Бұл 52 мүшелі Өкілдер палатасының шамамен жартысы болды. Фиджинің жергілікті халқы мен индофиджиліктерге әрқайсысына 10 ұлттық орын бөлінді, ал қалған 5 орын азшылықтарға берілді. 1987 жылы болған екі әскери төңкерістен кейін, Фиджи этно-ұлтшылдарының қысымымен ұлттық округтер таратылды, себебі олар жергілікті емес сайлаушылардың Фиджидің жергілікті өкілдеріне дауыс беруіне қарсы болды.

Ашық сайлау округтері

1997-1998 жылдары Конституцияға енгізілген өзгерістер алғаш рет түрлі этникалық топтар өкілдерінің тікелей сайлауда бақ сынасуына мүмкіндік берді. 25 ашық сайлау округі құрылды, онда барлық ұлт өкілдерінен кандидаттар жалпы сайлаушы тізімі бойынша дауысқа түсті. 1999 жылғы парламент сайлауында ашық округтер, этникалық байланыстар негізінде белгілі бір саяси партияларға адалдық көрсетудің көбінесе болжамды нәтижелерге алып келген жағдайлармен салыстырғанда, әлдеқайда бәсекелі болды. Бұл тенденция 2001 жылғы сайлауда одан да анық байқалды.

Негізгі ұсыныстар

1966 жылға дейін Фиджидің барлық өкілдері Заң шығарушы кеңеске Басшылар кеңесі тарапынан тағайындалды. 1966 жылдан кейін басшылар Заң шығарушы кеңеске екі мүшені ұсынуды жалғастырды, бірақ 1972 жылғы тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы сайлауда басшылардың өкілдігі жойылды. Дегенмен, олар Сенат құру арқылы өтеме алды, онда 22 сенатордың 8-ін басшылар тағайындады. Бұл көрсеткіш 1992 жылы 34-тен 24-ке дейін өсті, бірақ 1999 жылы 32-ден 14-ке дейін азайтылды.

Ресми мүшелері

1904 жылдан 1966 жылға дейін Заң шығарушы кеңестегі көпшілік орындар колониялық губернатор тағайындауымен белгіленді. Сол жылы осы тағайындалғандардың, «ресми мүшелер» деп аталған орындары таратылды.

"Бір адам, бір дауыс" туралы ұсыныс

2006 жылы желтоқсанда әскери төңкеріспен премьер-министр Лайсения Қарасе үкіметін құлатып жіберген уақытша көшбасшы коммодор Франк Байнимарама Фиджидегі "қауымдық дауыс беру" жүйесін этникалық шиеленістерге және ортақ ұлттық біртүтастық пен азаматтық сезімінің жетіспеушілігіне кінәлады. Байнимарама сайлаушылар арасында этникалық ерекшеліктерді жоққа шығаратын "бір адам – бір дауыс" принципіне негіделген "жалпы тізілім" жүйесін қадағалауды, ал қауымдық дауыс беру жүйесін жоюды жақтағанын айтты. Бастапқыда бұл идеяға қарсы болған Қарасе кейіннен оған қолдау білдірді. Қарасе бұл идеяны қағида бойынша қолдайтынын айтты, бірақ: "Біз жас демократиямыз, және егер біз қазір бір адам – бір дауыс жүйесіне көшсек, бұл тым жылдам және тым ерте болады деп ойлаймын". Оның орнына Қарасе пропорционалдық өкілдік жүйесін ұсынды, онда әр этностық қауым парламентте халық санына пропорционалды түрде өкілдік етеді. Бұл Фиджидің жергілікті халқына парламентте көпшілік дауыс беру құқығын береді. 2009 жылдың шілдесінде Байнимарама өзінің үкіметі 2013 жылға дейін жаңа Конституцияны қабылдайтынын мәлімдеді. Ол сайлау жүйесін өзгертіп, қауымдық дауыс беруді жояды. 2013 жылдың қыркүйегінде жаңа Конституция жарияланды, ол қауымдық және ашық сайлау округтерін жойды және пропорционалдық өкілдік жүйесін енгізді, соның нәтижесінде бүкіл ел 50 мүшелі бірпалаталы Парламенттің жалғыз сайлау округінде дауыс берді, бұл бұрынғы екіпалаталы Парламенттің орнына келді.

Фиджи парламенті

Парламентке 51 депутат жалпыұлттық бір сайлау округінен ашық тізім пропорционалды сайлау жүйесі арқылы, 5% сайлау шегімен сайланды. Орынтар д'Ондт әдісімен үлестіріледі.