Фиджи Парламентінің құрамы және сайлау жүйесі

Кіріспе

6-тарау: Парламент. Фиджи Конституциясының 6-тарауы «Парламент» деп аталады. Осы тарау құрамына кіретін қырық бөлімге бөлінген бес бөлім Фиджидің екі палаталы заң шығарушы органының құрамын, қызметтерін және өкілеттіктерін анықтайды.

2-бөлім: Өкілдер палатасы

6-тараудың 50-ден 63-ке дейінгі бөлімдерін қамтитын 2-бөлігі, көбінесе Парламенттің «Төменгі палатасы» деп аталатын Өкілдер палатасын құрады. 50-ден 54-ке дейінгі баптарда палатаның құрамы туралы мәлімет берілген. Ол, бір мандатты сайлау округтерінен сайланатын 71 мүшеден тұрады, сайлау жүйесінде ең аз дауыс жинаған үміткерлердің дауыстары сайлаушы көрсеткен екінші таңдауына қосылады. 25 мүше жалпы сайлау құқығымен сайланады. Қалған 46 мүше Фиджидің этникалық қауымдастықтарын көрсететін жабық сайлау тізімі бойынша сайлаушылармен сайланады: 23 этникалық фиджилік, 19 индофиджилік, 1 ротумандық және 3 «жалпы сайлаушы» (еуропалықтар, қытайлар және басқа азшылықтар). Дәстүрлі провинциялық шекараларды сақтайтын Фиджидің ауылдық этникалық топтарын көрсететін 17 «облыстық» сайлау округтерін қоспағанда, барлық басқа округтердің халқы шамамен тең болуы керек. Өкілдер палатасының құрамы конституциямен шешілуге тиіс ең даулы мәселелердің бірі болды. Бұл жаңа мәселе емес, ол 1960 жылдары тәуелсіздікті кешіктірді, ал 1970 және 1990 жылдары қабылданған екі бұрынғы конституция осы мәселеге байланысты күшін жойды. 1970 жылғы Конституцияда 52 мүшеден тұратын палата көзделген, оның ішінде 22 этникалық фиджилік, 22 индофиджилік және 8 жалпы сайлаушы болды, әрбір этникалық топтың өкілдерінің шамамен жартысы жабық сайлау тізімі бойынша, ал қалғаны жалпы сайлау құқығымен сайланды. Фиджилік қауымдастықтың радикалды топтары бұл келісімге қарсы болды, өйткені бұл келісім Фиджилік сайлаушыларға Фиджилік өкілдерге қарағанда үлкен билік береді, әсіресе Индофиджиліктердің көптеп шоғырланған қалалық аймақтарда, және осы себепті 1987 жылғы төңкерістен кейін осы Конституция күшін жойды. 1990 жылғы Конституция жалпы сайлау құқығын жойды және төрт жабық сайлау тізімі бойынша сайланатын 70 мүшелік Өкілдер палатасын құрды: 37 этникалық фиджилік, 27 индофиджилік, 1 ротумандық және 5 жалпы сайлаушы. Көптеген индофиджиліктер этникалық фиджиліктерге қарағанда он орынға аз бөлінгеніне қатты наразылық білдірді, олардың халқы шамамен тең болғанына қарамастан. Бұл халықаралық айыптамаларға әкеп соқты, бұл 1990 жылдардың ортасында конституцияны қайта қарауға ықпал етті. Қазіргі конституцияны әзірлеу кезінде көптеген индофиджиліктер, соның ішінде Лейбористік партияның жетекшісі Махендра Чоудхри, жалпы сайлау тізімін және коммуналдық сайлау тізімдерін жоюды талап етті, өйткені бұл бүкіл елге арналған көзқараспен көпұлтты саяси партиялар құруға кедергі келтіреді деп сенді. Алайда, көптеген этникалық фиджиліктер жабық сайлау тізімі бойынша сайланатын орындықтардың нақты бөлінуі сақталуын қалады, өйткені олардың мүдделерін тек этникалық фиджилік сайлаушыларға жауапты емес саясаткерлер жеткілікті түрде қорғай алмайды деп санайды. Жаңа Зеландияның бұрынғы генерал-губернаторы сэр Пол Ривзтің делдалдығымен, Өкілдер палатасының үштен бірінен астамы жалпы сайлау құқығымен, ал қалғаны этникалық сайлаушылармен жабық тізімде сайланатын, бірақ конституциялық түзетулерді тоқтату үшін қажетті 24 орынды бірде-бір этникалық топқа бөлмейтін келісімге келді. 55-58-баптарда Өкілдер палатасына сайлаушы болу үшін қандай талаптарға сай болуы керектігі көрсетілген. Фиджидің 21 немесе одан жоғары жастағы барлық азаматтары, «немесе Парламент белгілейтін басқа жастағылар», олар Фиджиде тіркелуден бірден екі жыл бұрын тұратын, (а) жалпы тізімге, 25 «ашық сайлау округтерінің» біріне сайлаушы ретінде тіркелуге құқылы, өйткені олар барлық нәсілдердің үміткерлеріне ашық, барлық нәсілдердің сайлаушыларымен сайланады, және (б) төрт жалпы этникалық тізімдердің біріне, төрт танылған этникалық топтың біріне арналған сайлау округінің сайлаушысы ретінде. Тіркеу және дауыс беру міндетті. Сайлау мақсатында бұл бөлім этникалық фиджилік адамды Фиджидің жергілікті тұрғындарының (Ротумадан басқа) кез келген ұрпағы деп анықтайды. Полинезиялық Ротуман аралдарының тұрғындары, егер олар фиджилік (негізінен меланезиялық) ата-бабалары болмаса, алынып тасталады, өйткені олардың өз сайлау тізімі бар. Индофиджилік – бұл Үндістан субконтинентінің тумасының кез келген ұрпағы, сондықтан бенгалдықтар, бутандықтар, непалдықтар, пакистандықтар және шри-ланкалықтар, сондай-ақ үнді тектерінің адамдарын қамтиды. Ротума аралдарының тұрғындары Ротума тұрғындарының ұрпақтары деп анықталады. Ата-бабалар еркек немесе әйел желісі арқылы анықталуы мүмкін, ал белгілі бір этникалық топпен байланыстың жақындығы немесе алыстығы маңызды емес, егер оны дәлелдеуге болады. Төртінші сайлау тізімі, жалпы сайлаушылар үшін, этникалық фиджилік, индофиджилік немесе ротумандық тегі жоқ адамдарға, сондай-ақ мұндай тегі бар, бірақ олардың этникалық қауымдастығына арналған сайлау тізіміне тіркелуді қаламаған адамдарға арналған. Осылайша, бұл өте алуан түрлі тізім; оған еуропалықтар, қытайлар, банаба аралдарының тұрғындары, сондай-ақ этникалық фиджилік, индофиджилік және ротумандық тегі бар, бірақ олардың этникалық тізіміне қарағанда осы тізімді таңдаған аз ғана адамдар кіреді. Жалпы сайлаушылар тізімінің қызықты тарихы бар. 1997 жылға дейін ол этникалық фиджилік анасы, бірақ фиджилік емес әкесі бар барлық адамдарды да қамтыды, өйткені этникалық тегі еркек желісі бойынша анықталды, бұл «жартылай еуропалықтар» (еуропалық әкесі немесе әкесінің әкесі бар) және «қытай фиджиліктері» (әкесі немесе әкесінің әкесі қытай болған) арасында үлкен наразылық тудырды. Танымал саясаткер Джеймс Ах Кой 1990 жылғы бұрынғы Конституцияда оны этникалық фиджилік ретінде тіркелуге міндеттейтін ережеге қарсы шағымданып, оның қытай әкесі болғандықтан, және оның күш-жігерінің арқасында 1997 жылғы Конституция этникалық тектің екі ата-ананың бірінің желісі бойынша анықталуына мүмкіндік береді. Конституцияда бір адам бірнеше этникалық тізімге бір мезгілде тіркелуге рұқсат етілмейді екені нақты көрсетілген. Көпұлтты тегі бар адамдар қай тізімге тіркелуді таңдау керек екенін шешуі керек, бірақ олар тіркеуді кез келген уақытта өзгертуге құқылы. 58-бап Өкілдер палатасына үміткерлердің талаптарын белгілейді. «Ашық сайлау округіне» үміткер жалпы тізімге тіркелген болуы керек, ал коммуналдық этникалық сайлау округіне үміткер сол топқа арналған тізімге тіркелген болуы керек. Бір сайлауда бірнеше округтен үміткер болуға ешкімге рұқсат етілмейді. Жайылымға түспеген банкроттар және заңмен белгіленген мүдделер қақтығысы бар адамдар үміткер болуға құқылы емес. 59-63-баптар Өкілдер палатасының мерзімін бес жылға дейін белгілейді. Бес жылдық мерзім аяқталғаннан кейін жеті күн ішінде Премьер-министр Президентке жалпы сайлау өткізу туралы жарлық шығаруды ұсынуы керек. Кейбір жағдайларда сайлау ертерек тағайындалуы мүмкін, бұл жағдайлар Конституцияда басқа жерде баяндалған. Егер Өкілдер палатасындағы орын өкілдің қайтысы, отставкасы немесе құқықсыздығы салдарынан бос болса, бос орынды толтыру үшін қосымша сайлау тағайындалуы мүмкін. Алайда, егер бос орын Парламенттік мерзімнің соңғы алты айында туындаса, қосымша сайлау өткізілмейді.

Part 2 of Chapter 6, comprising Sections 50 through 63, establishes the House of Representatives, commonly called the "Lower House" of the Parliament. Sections 50 through 54 deal with the composition of the House. It is to consist of 71 members elected from single member electorates by a system of transferable voting, under which the votes of the lowest polling candidates are successively added to those of the second choice indicated by the voter. 25 members are to be elected by universal suffrage. The remaining 46 are to be elected by voters on closed electoral rolls representing Fiji's ethnic communities: 23 ethnic Fijians, 19 Indo Fijians, 1 Rotuman Islander, and 3 "General Electors" (Europeans, Chinese, and other minorities). With the exception of 17 "provincial" electorates representing rural ethnic Fijians, which follow traditional provincial boundaries, all other electorates are to be substantially equal in population. The make up of the House of Representatives was one of the most controversial sections issues to be decided by the constitution. It was not a new problem; it had delayed independence in the 1960s, and two previous constitutions, adopted in 1970 and 1990 had foundered on it. The 1970 Constitution had provided for a 52 member House, with 22 ethnic Fijians, 22 Indo Fijians, and 8 General Electors, with approximately half of each ethnic group's representatives elected by a closed electoral roll and the remainder by universal suffrage. Hardline elements among the ethnic Fijian community resented the power this arrangement gave Indo Fijian voters over ethnic Fijian representatives, especially in urban areas where Indo Fijians were disproportionately concentrated, and was one of the reasons for the abrogation of this Constitution following the revolution of 1987. The 1990 Constitution abolished the common franchise, and established a 70 member House of Representatives elected on four closed electoral rolls: 37 ethnic Fijians, 27 Indo Fijians, 1 Rotuman Islander, and 5 General Electors. Many Indo Fijians bitterly resented the allocation to them of ten seats fewer than to ethnic Fijians, despite their being nearly equal in population. It also led to international condemnation, which helped to trigger the review of the constitution in the mid 1990s. In the drawing up of the present constitution, many Indo Fijians, including the Labour Party leader Mahendra Chaudhry, pushed for a common roll and for the abolition of the communal electoral rolls, believing that it inhibited the formation of multi racial political parties with a vision for the whole country; instead, voting typically followed ethnic rather than ideological lines. Many ethnic Fijians, however, wanted the specific allocation of seats to be elected by closed electoral rolls to be maintained, believing that their interests would not be adequately protected by politicians who were not answerable solely to ethnic Fijian voters. Under the mediation of Sir Paul Reeves, a former Governor General of New Zealand, a compromise was worked out, according to which more than a third of the House of Representatives would be elected by universal sufferance and the remainder by ethnic voters on closed rolls, but with no single ethnic group allocated the 24 seats required to block constitutional amendments. Sections 55 through 58 prescribe the qualifications a person must have, to be an elector for the House of Representatives. All Fijian citizens aged 21 or over, "or such other age as the Parliament prescribes," who have been physically resident in Fiji for the two years immediately prior to their registration, are entitled to enroll on (a) a Common Roll, as an elector for one of the 25 "open electorates," so called because they are open to candidates of all races, elected by voters of all races, and (b) one of the four communal ethnic rolls, as an elector for a constituency reserved for one of the four recognized ethnic groups. Registration and voting are both compulsory. For electoral purposes, this Section defines an ethnic Fijian as any descendant of a native inhabitant of Fiji (other than Rotuma). The Polynesian Rotuman Islanders are excluded, unless they also have some ethnic Fijian ancestry (predominantly Melanesian), because they have their own electoral roll. An Indo Fijian is defined as any descendant of a native of the Indian Sub continent, and therefore potentially includes people of Bengali, Bhutanese, Nepali, Pakistani, and Sri Lankan, as well as Indian, descent. Rotuman Islanders are defined as any descendant of an inhabitant of Rotuma. Ancestry may be traced through either the male or the female line, and there is no "blood quantum" how close or how distant one's relationship to a particular ethnic group is irrelevant, provided that it can be proved. The fourth electoral roll, for General Electors, is for people who have no ethnic Fijian, Indo Fijian, or Rotuman ancestry, as well as for individuals who have such ancestry but choose, for whatever reason, not to register on the electoral roll reserved for their particular ethnic community. It is thus a very diverse roll; it includes Europeans, Chinese, Banaban Islanders, as well as small numbers of individuals of ethnic Fijian, Indo Fijian, and Rotuman descent who have chosen this roll in preference to their ethnic roll. The General Electors' roll had an interesting history. Prior to 1997, it also included all persons who had an ethnic Fijian mother but a non Fijian father, as ethnic identity was defined according to the male line, a fact which caused considerable resentment among the large numbers of "Part Europeans" (who had a European father or paternal grandfather) and "Chinese Fijians" (whose father or paternal grandfather was Chinese). The popular politician, James Ah Koy, appealed against the stipulation in the former 1990 Constitution that required him to register as a General Elector rather than as an ethnic Fijian, on account of his Chinese father, and it was partly due to his efforts that the 1997 Constitution allows ethnic identity to follow the line of either parent. The Constitution is clear that a person is not permitted to be registered simultaneously on more than one ethnic roll. Persons of multiracial ancestry must make a choice as to which roll to register for, although they remain free to change their registration at any time. Section 58 establishes the required qualifications of candidates for the House of Representatives. A candidate for an "open electorate" must be registered on the Common Roll, and a candidate for a communal ethnic electorate must be registered on the roll reserved for that particular group. No person is permitted to be nominated as a candidate for more than one electorate in a particular election. Undischarged bankrupts, and people deemed to have a conflict of interest as defined by law, are disqualified from being candidates. Sections 59 through 63 set the term of the House of Representatives at a maximum of five years. Within seven days of the expiry of the five year term, the Prime Minister must advise the President to issue writs for a general election. In certain circumstances, elections may be called sooner; these circumstances are spelled out elsewhere in the Constitution. If a seat in the House of Representatives becomes vacant through the death, resignation, or disqualification of the person holding it, a byelection may be ordered to fill the vacancy. If the vacancy occurs in the final six months of the Parliamentary term, however, a byelection is not to be held.

4-бөлім: Екі үй

6-тараудың 4-бөлігі, яғни 67-74-тараулары Парламенттің екі палатасына қатысты әртүрлі ережелерді белгілейді. 67-бап екі палатаның біріне мүше болуды немесе оған үміткер болуды кез келген "мемлекеттік лауазыммен" үйлесімсіз деп жариялайды. Өкілдер палатасына немесе Сенатқа үміткер аталған адам мемлекеттік қызметте болса, ол қызметтен автоматты түрде босатылған болып есептеледі. Алайда, бұл ереже Министрлер кабинетіне немесе Оппозиция жетекшісіне қолданбалады, олар Парламент мүшесі болуы тиіс. 68-бапқа сәйкес, Премьер-министр Президентке жалпы сайлаудан кейін 30 күн ішінде Парламентті шақыру туралы кеңес береді. Басқа сессияларды Президент Премьер-министрдің ұсынысы бойынша шақырады, бірақ бір сессияның аяқталуы мен келесі сессияның басталуы арасында 6 айдан аспауы керек. Президент кемінде 18 Өкілдер палатасының мүшесі жазбаша түрде сұраған жағдайда Парламенттің арнайы сессиясын шақыруға құқылы. 69 және 70-баптар екі палатада да дауыс беру тәртібін белгілейді. Заңға айналу үшін заң жобасына екі палатаның әрқайсының қатысқан мүшелерінің көпшілігінен бір дауыс артық дауыс жинауы керек. Дауыстар тең болған жағдайда, заң жобасы қабылданбаған болып есептеледі. Өкілдер палатасының 71 мүшесінің 24-і және 32 сенатордың 12-сі кворумды құрайды. Кворум болмаған жағдайда, қатысушы мүшелердің бірінің талабы бойынша сессия тоқтатылуы керек. Дегенмен, егер отырысқа қатысқан мүшелердің ешқайсысы кворумның жоқтығына қарсылық білдірмесе, аталған палата жұмысын жалғастыра береді. 71 және 72-баптар Парламентте орын босаған жағдайлардағы тәртіпті анықтайды. Орын, Өкіл немесе Сенатордың қайтыс болуы немесе отставкаға кетуі салдарынан босатылады. Парламент мүшесі келесі жағдайларда қызметтен босатылған болып есептеледі: мемлекеттік лауазымға тағайындалған жағдайда; банкрот болған жағдайда; Өкілдер палатасының спикерінің немесе Сенат төрағасының рұқсатынсыз екі қатарынан сессияға қатыспаған жағдайда; Парламенттің екінші палатасына сайланған немесе тағайындалған жағдайда; және Өкілдер палатасының мүшелері үшін, сайланған саяси партиядан кеткен немесе шығарылған жағдайда. Сот шешімімен, егер адамның сол палатаға мүшелігінің жарамсыздығы анықталса, Өкілдер палатасында немесе Сенатта өткен іс-шаралар жарамсыз деп танылмайды. 73-бап сайлау нәтижелерін сот арқылы даулау тәртібін белгілейді. Осы мақсатта Даулы сайлаулар жөніндегі арнайы сот құрылады. 74-бап Парламенттік рәсімдерге қатысты. Ол ағылшын тілін Парламенттің ресми тілі деп жариялайды, бірақ мүшелерге Бау Фиджи немесе Хиндустани тілдерінде сөйлеуге рұқсат береді. Парламент кемінде 5 тұрақты комитет құруы тиіс; Министрлер кабинетінің мүшелері мұндай комитеттерде жұмыс істеуге құқылы емес.

Part 4 of Chapter 6, comprising Sections 67 through 74, lays down miscellaneous rules applicable to both houses of Parliament. Section 67 declares membership of, or nomination for, either house to be incompatible with any "public office." On being nominated for the House of Representatives or the Senate, any person holding a public office is deemed to have resigned from it. This rule does not apply, however, to Cabinet ministers or to the Leader of the Opposition these are required to be members of Parliament. Section 68 requires the Prime Minister to advise the President to summon Parliament to meet not later than 30 days following a general election. Other sessions are called by the President on the advice of the Prime Minister, but no more than 6 months are allowed to elapse between the end of one session and the beginning of another. Special sessions of Parliament may also be called by the President if at least 18 members of the House of Representatives request such a session in writing. Sections 69 and 70 set out the rules for voting in both houses. To become law, a bill need a majority of the votes, plus one, of the members present in each of both houses. If the votes are equally divided, the bill is deemed to be defeated. 24 of the 71 members of the House of Representatives, and 12 of the 32 Senators, constitute a quorum; without a quorum, the session of the particular House must be adjourned at the demand of a member present. If, however, no member present at the session objects to the absence of a quorum, the particular House may continue functioning. Sections 71 and 72 lay down the rules according to which seats in the Parliament may become vacant. A vacancy occurs with the death or resignation of a Representative or Senator. A Member of Parliament is deemed to have resigned from office in the event of the following circumstances: appointment to public office; bankruptcy; absence without permission of the Speaker of the House of Representatives, or of the President of the Senate, for 2 consecutive sessions; election or appointment to the other House of Parliament; and, in the case of members of the House of Representatives, resignation or expulsion from the political party for which he or she was elected. In the event of a judicial ruling, proceedings that may have taken place in the House of Representatives or the Senate are not invalidated if it transpires that a person's membership in that house was invalid. Section 73 lays down the rules for the challenging of election results in court. A special court, the Court of Disputed Returns, is established for this purpose. Section 74 deals with parliamentary proceedings. It declares English to be the official language of the Parliament, but allows members to address either House in Bau Fijian or Hindustani. Parliament must establish at least 5 standing committees; Cabinet ministers are not permitted to serve on such committees.

5-бөлім Мекемелер мен мекемелер

6-тараудың 5-бөлігі 75-84-баптарды қамтиды және Парламенттің бірнеше мекемелерін және кеңселерін, немесе Парламентке қатысты мекемелерді құрады. 75-77-баптар сайлау округтерінің шекараларын анықтауға уәкілеттік берілген Сайлау округтері шекаралары жөніндегі комиссияны құрады. Комиссияның үш мүшесі болды: біреуін Премьер-министр, біреуін Оппозиция жетекшісі ұсынады, ал төрағаны Президент таңдайды. Үшеуі де ресми түрде Президент тағайындайды, бірақ алғашқы екеуін тағайындаудағы рөлі формалды. Алайда, төрағаны таңдағанда Президент «өз пікірімен» әрекет етеді, бірақ ол Премьер-министрмен және Оппозиция жетекшісімен кеңесуі тиіс. Төраға судья болуы керек немесе судья болуға білікті болуы тиіс. Өткен 4 жыл ішінде Сенат немесе Өкілдер палатасының мүшесі болған, жергілікті билік органдарының мүшелері және мемлекеттік қызметкерлер саяси бейтараптығын сақтау үшін Сайлау округтері шекаралары жөніндегі комиссияда жұмыс істеуге құқылы емес. 78-бап Сайлау комиссиясын құрады. Ол сайлаушылардың тізімін жүргізумен және «жазбаша заңмен оған берілген» кез келген басқа функциялармен айналысады. Комиссия жыл сайын Президентке қызметі туралы есеп беруі тиіс, ал есептің көшірмесі Парламенттің екі палатасына тапсырылуы тиіс. Сайлау комиссиясы бес мүшеден тұрады: төрағаны Президент «өз пікірімен» тағайындайды, ал қалған төрт мүшені «Президент Премьер-министрдің кеңесі бойынша, Премьер-министрдің Оппозиция жетекшісімен кеңескеннен кейін тағайындайды». Төраға судья болуы керек немесе судья болу үшін қажетті біліктілікке ие болуы тиіс. Сенаттың, Өкілдер палатасының, жергілікті билік органдарының және мемлекеттік қызмет мүшелері, сондай-ақ Өкілдер палатасына немесе кез келген жергілікті билікке сайлауға үміткерлер мүшеліктен шеттетіледі. 79-бап Сайлауды қадағалаушы лауазымын құрады. Оған сайлауды ұйымдастыру міндеті жүктелген. Сайлауды қадағалаушы Конституциялық кеңселер комиссиясымен тиісті министрлермен кеңескеннен кейін тағайындалады, бірақ ол Сайлау комиссиясының отырыстарына қатысуға құқылы және оған жауапты. Сайлауды қадағалаушы толық білікті және тіркелген адвокат болуы тиіс. Сайлау мәселелеріне қатысты барлық заңнамалар Сайлауды қадағалаушыға және Сайлау комиссиясына пікір білдіру үшін ұсынылуы тиіс. 80-бап Өкілдер палатасының спикері мен вице-спикері лауазымдарын белгілейді. Жалпы сайлаудан кейінгі алғашқы отырысында немесе лауазымдардың бірі немесе екеуі бос болған кезде, Өкілдер палатасы спикер мен вице-спикерді сайлауға міндетті. Лауазымның бейтараптығын қамтамасыз ету үшін спикер Парламентке кірмейтін адамдардан сайланады. Алайда, вице-спикер Өкілдер палатасының мүшесі болуы керек. Спикер мен вице-спикер лауазымдары кез келген басқа мемлекеттік лауазыммен үйлесімсіз. Министрлер кабинетінің мүшелері, сенаторлар және басқа мемлекеттік қызметкерлер мүшеліктен шеттетіледі. Спикер Өкілдер палатасының үштен екісінің дауысымен қызметінен босатылуы мүмкін. 81-бап Сенат Төрағасы мен Сенат Вице-президенті лауазымдарын белгілейді. Жалпы сайлаудан кейін және лауазымдардың бірі бос болған кезде, өз мүшелерінен Президент пен Вице-президентті сайлайды. Бұл лауазымдар басқа лауазымдармен үйлеспейді; Министрлер кабинетінің мүшелері, Өкілдер палатасының мүшелері және басқа мемлекеттік қызметкерлер мүшеліктен шеттетіледі. 82-бап Оппозиция жетекшісі лауазымын белгілейді. Оппозиция жетекшісін Президент оппозициялық партияның немесе партиялардың көпшілігі үшін кім ең қолайлы болар деген пікіріне сүйене отырып тағайындайды. Оппозиция жетекшісі Өкілдер палатасының мүшесі болуы тиіс. Оппозиция жетекшісі Сенатқа сегіз мүшені таңдайды және көптеген мәселелер бойынша кеңес алу құқығына ие. «Оппозиция» деп Премьер-министрді қолдайтындарды қоспағанда, Өкілдер палатасындағы барлық саяси партиялардың мүшелері түсініледі. 83-бап Парламенттік төлемдер жөніндегі комиссияны құрады. Ол Өкілдер мен Сенат мүшелерінің, Министрлер кабинетінің, Оппозиция жетекшісінің және Парламенттің барлық қызметкерлерінің жалақысын анықтайды. Оның үш мүшесі бар: Парламенттік төлемдер жөніндегі комиссияның төрағасы және тағы екі мүше, олардың кем дегенде біреуі толық білікті және тәжірибелі актуарий немесе бухгалтер болуы керек. Комиссия мүшелерін Президент Өкілдер палатасының тиісті тұрақты комитетінің кеңесі бойынша тағайындайды. 84-бап Парламентке бас хатшы лауазымын және Парламентке бас хатшының орынбасары және Сенат хатшысы сияқты бірнеше басқа лауазымдарды құрады. Бас хатшы Конституциялық кеңселер комиссиясымен тағайындалады. Қалған екеуі Мемлекеттік қызмет комиссиясы (Фиджи) тағайындайды.

Part 5 of Chapter 6, comprising Sections 75 through 84, establishes several institutions and offices of the Parliament, or pertaining to the parliament. Sections 75 through 77 establish the Constituency Boundaries Commission, which is empowered to determine the boundaries of electoral districts. It had three members: one nominated by the Prime Minister, one by the Leader of the Opposition, and a Chairman, chosen by the President. All three are officially appointed by the President, but his role in the appointment of the first two is a formality. In choosing the Chairperson, however, the President acts "in his or her own judgement," though he must consult both the Prime Minister and the Leader of the Opposition. The Chairperson must be a judge, or be qualified to be one. Persons who are or have been members of the Senate or of the House of Representatives at any time during the preceding 4 years, members of local government authorities, and civil servants are disqualified from serving on the Constituency Boundaries Commission, in order to safeguard its political impartiality. Section 78 establishes the Electoral Commission. It is charged with voter registration, and with any other functions that may be "conferred on it by written law." It must report annually to the President concerning its activities, and a copy of the report must be submitted to each of the two Houses of Parliament. The Electoral Commission consists of five members: a Chairperson, appointed by the President "acting in his or her own judgement," and four other members "appointed by the President on the advice of the Prime Minister following consultation by the Prime Minister with the Leader of the Opposition." The Chairperson must be a judge, or have the required qualifications to be a judge. Members of the Senate, the House of Representatives, local government authorities, and the civil service are disqualified from membership, as are persons who are candidates for election to the House of Representatives or to any local authority. Section 79 establishes the office of Supervisor of Elections. It is charged with organizing elections. The supervisor of elections is appointed by the Constitution Offices Commission, after consulting with the relevant Cabinet Minister, but is responsible to, and is entitled to attend the meetings of, the Electoral Commission. The supervisor of elections must be a fully qualified and registered barrister and solicitor. All legislation pertaining to electoral matters must be presented to the Supervisor of Elections and to the Electoral Commission for comment. Section 80 establishes the offices of Speaker and Deputy Speaker of the House of Representatives. At their first meeting following a general election, or whenever one or both of the offices may be vacant, the House of Representatives is required to elect a Speaker and a Deputy Speaker. In order to promote the impartiality of the office, the Speaker is elected from outside of Parliament. The Deputy Speaker, however, is required to be a member of the House of Representatives. The offices of Speaker and Deputy Speaker are incompatible with any other public office. Cabinet Ministers, Senators, and other public servants are disqualified. The Speaker may be dismissed by a two thirds vote of the House of Representatives. Section 81 establishes the offices of President of the Senate and Vice President of the Senate. Following a general election, and at any other time when either one of the offices may be vacant, elect from among their own members, a President and a Vice President. These offices are incompatible with all others; Cabinet Ministers, members of the House of Representatives, and other public servants are disqualified. Section 82 establishes the office of Leader of the Opposition. The Leader of the Opposition is appointed by the President on the basis of his opinion as to who would most likely be the most acceptable to the majority of the members of the opposition party or parties. The leader of the Opposition must be a member of the House of Representatives. The Leader of the Opposition chooses eight members of the Senate, and had the right to be consulted on a very wide range of issues. The "Opposition" is taken to be the members of all political parties in the House of Representatives, except those that support the Prime Minister. Section 83 establishes the Parliamentary Emoluments Commission. It determines the salaries of Representatives and Senators, Cabinet Ministers, the Leader of the Opposition, and all officers of the Parliament. It had three members a Chairperson of the Parliamentary Emoluments Commission and two other members, at least one of whom must be a fully qualified and experiences actuary or accountant. The three members of the commission are appointed by the President, on the advice of the relative standing committee in the House of Representatives. Section 84 establishes the position of Secretary General to Parliament, and several other offices such as the Secretary to the House of Representatives and the Secretary to the Senate. The Secretary General is appointed by the Constitutional Offices Commission. The other two are appointed by the Public Services Commission (Fiji)