Кіріспе
Мбея аймағы (суахили тілінде Mkoa wa Mbeya) – Танзанияның 31 әкімшілік аймағының бірі. Аймақ ауданы Гвинея-Бисау мемлекетінің жер аумағымен шамалас. Мбея аймағы шығысында Сингида, Иринга және Нжомбе аймақтарымен, оңтүстігінде Малави және Ньяса көлімен, солтүстігінде Оңтүстік Табора аймағымен, ал батысында Сонге аймағымен шектеседі. Аймақтың орталығы – Мбея қаласы. 2022 жылғы ұлттық халық санауы бойынша, аймақта 2 343 754 адам тұрады.
Mbeya Region (Mkoa wa Mbeya in Swahili) is one of Tanzania's 31 administrative regions. The region covers an area of The region is comparable in size to the combined land area of the nation state of Guinea Bissau. Mbeya Region is bordered to the east by Singida Region, Iringa Region and Njombe Region. The region is bordered to the south by Malawi and Lake Nyasa. To the north the region borders southern Tabora Region. Lastly, Mbeya is bordered to the west by Songwe Region. The regional capital is the city of Mbeya. According to the 2022 national census, the region had a population of 2,343,754.
География
Мбея аймағы Танзанияның Оңтүстік Таулы аймағында, экватордан оңтүстікке қарай 7 градус пен 9 градус 31' аралығында және Гринвичтен шығысқа қарай 32 градус пен 35 градус аралығында орналасқан. Малави Республикасы оңтүстікте Мбея аймағымен, батыста Сонгве аймағымен, солтүстікте Сингида және Табора аймақтарымен, ал шығыста Иринга және Нжомбе аймақтарымен шектеседі. Киела ауданындағы Касумулу қаласы көршілес Малави Республикасына кіру және/немесе шығудың басты нүктесі болып табылады. Аймақтағы көптеген жерлер Ұлы Рифт аңғарының нәтижесінде пайда болған. Төмендіктегі биіктік Батыс Рифт аймасындағы Руква көлі мен Ньяса көлі аудандарымен, ал Шығыс Рифт аймасындағы Усангу жазықтарымен және Руаха ойысының басқа бөліктерімен қамтылған. Биіктік Ньяса көлінде теңіз деңгейінен 475 метрден басталып, Рунге тауының шыңында 2900 метрден асып түседі.
Гидрология
Шығыста созылып жатқан Руаха/Руфиджи бассейні, солтүстік-батыстағы ішкі Рукуа көлінің бассейні және оңтүстіктегі Ньяса көлінің бассейні – Мбея аймағын құрайтын үш өзен бассейні. Жер бетіндегі су ағынының үлгісі мен біртекті жауын-шашын таралуы тікелей сәйкес келеді. Танзанияның Оңтүстік үстірттігінің оңтүстік жоталары аймақтың негізгі су желісі үшін суайырым қызметін атқарады. Ұлы Руаха, Зира, Сонгве, Кивира, Луфило және Мбака – бұл аймақтағы ірі өзендердің бірнешеуі. Үнді мұхитына құятын өзендердің бірі – Ұлы Руаха өзеніне Кимани, Чимала, Игуруси және басқа да салалар құяды. Кивира, Луфило және Мбака өзендері оңтүстікке қарай Ньяса көліне құяды, ал Зира және Сонгве өзендері Руква көліне ішкі ағыс құрады. Мбеяның жалпы ауданы 35 232,2 шаршы километрді құрайды, бұл Біріккен Танзания Республикасының ауданының шамамен 4,0 пайызына (947 300 шаршы км) тең. Аймақтың барлық ауданы 495,9 шаршы километр су және 34 736,3 шаршы километр құрғақ жерден (өзендер мен көлдер) тұрады. Ең кішкентай аудан Мбея қалалық кеңесіне (250,2 шаршы км) және Бусокело аудандық кеңесіне (847,1 шаршы км) тиесілі.
Климат
Мбея аймағы тропикалық климатқа ие, алаптарда температура 25 °C, ал жоталар мен таулы жерлерде 16 °C. Жаңбырлы маусым қазаннан мамырға дейін жалғасады. Усангу жазығы мен Чуньяда жыл сайын 650 миллиметр жаңбыр жауады, ал Рунге аудандық кеңесі және Ньяса көлінің солтүстік жағалауындағы тауларда 2600 миллиметр жауады. Маусым мен қыркүйек айларында аймақта суық әрі құрғақ болады. Аймақтағы топырақтар мен өсімдік жамылғысының түрлері айқын айырмашылықтарды көрсетеді. Аймақтың көп бөлігіндегі егістік жерлердің топырағы орташа құрылымды, орташа құнарлы, құмды-сазды топырақтан бастап аллювиалды және жарықшақ саз топырақтарға дейін жетеді. Аумақтың көп бөлігі Миомбо орманымен жабылған, жылдық жауын-шашын мөлшері 800 миллиметрден 1200 миллиметрге дейін ауыспайды. Жаңбыр аз жауатын аймақтар, әсіресе аймақтың солтүстігінде, тығыз акация және басқа да тікенді бұталардың, сондай-ақ орманды даланың қалыптасуына көмектеседі.
Геология
2012 жылдың ақпан айында Мбея қаласынан солтүстікке қарай шамамен 200 км қашықтықта орналасқан, құлаған Нгуалла вулканында әлемдегі ең ірі сирек топырақ оксидтерінің кен орындарының бірі табылғаны жарияланды.
Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы (егін және мал), табиғи ресурстар (орман, балық, жабайы жануарлар және минералдар), туризм және өнеркәсіптік өсім – Мбея аймағының негізгі өндіруші секторлары, олар аймақтық экономиканың басты драйверлері болып табылады. Мбея аймағының экономикалық көрсеткіштері ауыл шаруашылығымен үлкен дәрежеде байланысты. Бұл сектор аймақтағы еңбекке қабілетті халықтың шамамен 80%-ын жұмыспен қамтиды және аймақтық экономиканың шамамен 40%-ын құрайды. Ауыл шаруашылығы көбінесе шаруа қожалықтарынан тұрады, Мбарали ауданында күріштің, ал Рунге ауданында шайдың өндірісі шектеулі. Танзанияның Мбея аймағы жүгері, күріш, сорго, бұршақ, картоп, тәтті картоп, маниок, банан, жер жаңғағы, симсим, жемістер мен көкөністер сияқты кең ауқымды азық-түлік дақылдарын өндіруімен мәшһүр. 2017 жылдан 2019 жылға дейін ең ірі азық-түлік өндірушілер Рунге, Мбея және Мбарали аудандық кеңестері болды, олардың жылдық өндірісі тиісінше 1 144 346,4 тонна (37,2%) (Рунге аудандық кеңесі), 530 064,8 тонна (17,2%) және 490 644,3 тонна (15,9%) (Мбарали аудандық кеңесі) құрады. Мбеяның басты өнімі – картоп, одан 925 266,9 тонна өндіріледі. Екінші орында жүгері (669 079,8 тонна), одан кейін банан (541 493,0 тонна), күріш (396 044,8 тонна), маниок (231 853,4 тонна) және тәтті картоп (170 906,8 тонна) тұрады. Бұршақ, бидай, сорго, наурыз және таро сияқты дақылдардың жылдық өндірісі 100 000 тоннадан кем. Кофе, шай, темекі, пиретрум, бидай, күнбағыс, дәмдеуіштер, какао және пальма майы – бұл аймақта өсірілетін маңызды ақшалық дақылдар. Шағын фермерлер осы дақылдардың негізгі өндірушілері болып табылады. Рунге және Бусокело аудандарында шай, кофе және дәмдеуіштер көбінесе өсіріледі. Мбея ауданында пиретрум мен бидай өндіріледі; ал Киела, Рунге және Бусокело аудандарында негізінен какао мен пальма майы отырғызылады. Күнбағыс Мбарали және Чунья аудандарында өсіріледі, ал темекі негізінен Чунья ауданында өсіріледі.
Өнеркәсіп
Мбея аймағының өнеркәсіптік секторының басым бөлігін шағын агроөнеркәсіптік және орман шаруашылығына негізделген кәсіпорындар құрайды. 2016 жылы аймақта 3,540 шағын бизнес жұмыс істеді, олардың көпшілігі ұн тарту (39,5%), ағаш өңдеу (26,8%), ағаш өңдеу (11,5%) және дәнекерлеу (9,0%) салаларында қызмет етеді. Оларда барлығы 6,800 адам жұмыс істеді. Осы кезеңде аймақта 13 орташа бизнес жұмыс істеді, олардың 61,5 пайызы Мбея қаласына тиесілі болды. Ірі өнеркәсіптер көп емес, бірақ олардың арасында цемент, сыра, шай, газдалған сусындар, гранит және мәрмәр өндірісі бар. Өнеркәсіптің көп бөлігі Мбея қалалық кеңесінде, одан кейін Рунге аудандық кеңесінде орналасқан. Мбея аймағы минералдық ресурстарға бай. Аймақтағы минералдардың көп бөлігі әлі игерілмеген және қазіргі уақытта қолөнер технологияларын пайдаланатын шағын кәсіпкерлермен қазылып алынуда. Алтын, көмір, құм, тас, морум және мәрмәр, әк тас, темір кені және фосфаттар сияқты өнеркәсіптік минералдар осы аймақта кездеседі. Сонымен қатар, Мбея аудандық кеңесі, Рунге ауданы және Мбарали ауданында да маңызды мәрмәр қоры бар (Чалихумби және Лугелеле). Ірі алтын қоры Чуня, Мбарали (Мабадага) және Киела (Мвалиси және Лувалиси) аудандарында табылуы мүмкін.
Жануарлар дүниесі мен қорықтар
Мбея аймағында жануарлар әлемі сан алуан түрде кездеседі. Аймақта екі ұлттық саябақ (Руаха және Китуло) және төрт аң ауру қорығы бар: Мпанга Кипенгере, Усунгу, Рукуати Пити аң ауру қорығы және Маунт Рунге аң ауру қорығы. Сонымен қатар, Рунгва Мзомбе және Рунгва Оңтүстік сияқты табиғи ашық кеңістіктер мен бірнеше аң аулау шектеулі аймақтар да бар.
Демография
Мбея аймағының тарихи жергілікті тайпалары банту тегінен шыққан және олар онда өте ұзақ мерзім бойы тұрған деп саналады. Олар – Сангу, Сафва, Ньякуса, Ндали, Кинга, Ванжи, Ламбия, Ньиха, Вунгу, Кимбу және Рунга. 1970-1990 жылдар аралығында тайпалардың кең ауқымды аймақаралық және ішкі аймақтық қозғалысының нәтижесінде Масаи және Сукума тайпалары қазір Чуния және Мбея аудандарында қоныстанған. Мбея қаласы және аудан орталықтары сияқты қалалық аймақтарда әдетте әртүрлі тайпалар өкілдері кездеседі.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі халық санының өзгеруі
1967 жылғы санақта 776 373-тен 1978 жылғы санақта 1 080 241-ге дейін Мбея аймағының халқы жылына 3,3% өсті, бұл 1957 және 1967 жылғы халық санақтарындағы жылына 3,4% орташа көрсеткіштен кем. 1988 жылғы халық санағы бойынша елде 1 476 199 адам тұрды. Бұл Мбеяны Танзаниядағы Шиньянга және Мванзадан кейін ең көп халқы бар аймақтардың біріне айналдырды, ол елдің құрлықтағы жалпы халқының шамамен 6% құрады. Сондықтан Мбея – халық саны тез өсіп жатқан аймақтардың бірі. 1988 жылғы санаққа сәйкес, халық өсімі 3,1 пайызды құрады. 1978 мен 1988 жылдар аралығындағы жылдық орташа өсім 3,1 пайызды құрады, нәтижесінде 2000 жылға қарай аймақтың халқы 2,2 миллион адамға жетеді деп болжанып отыр. 2012 жылғы ұлттық санақ бойынша аймақтың халқы 2 707 410 адамды құрады, бұл санақ алдындағы 2 822 396 болжамынан төмен. 2002-2012 жылдар аралығында аймақтың орташа жылдық халық өсімі 2,7 пайызды құрады, бұл елдегі ең жоғары ондыққа кірді. Мбея аймағынан бөлініп, Сонгве аймағы құрылды. Қазіргі уақытта Мбея аймағы солтүстік-батыста Табора аймағымен, солтүстік-шығыста Сингида аймағымен, шығыста Иринга аймағымен, оңтүстікте Сонгве аймағы мен Малавимен, ал батыста Сонгве аймағымен шектеседі. Сонгве аймағы құрылғанға дейін Мбея аймағының ауданы құрады. Ал қазіргі ауданы құрайды.
Көлік
Мбея облысына жол, теміржол, әуе және Ньяса көлі арқылы теңіз көлігімен жетуге болады.
Әуежайлар
Мбея аймағына Сонге халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ол Мбея ауданындағы Сонге ауданында орналасқан. Қазіргі уақытта Дарес-Саламға күн сайынғы рейстермен тек Air Tanzania әуе компаниясы ғана жоспарлы рейстерді жүзеге асырады. Сондай-ақ, Руаха ұлттық паркі сияқты басқа да жерлерге чартерлік рейстер де бар. Аймақ арқылы Ұлы Солтүстік жолының (А 104) бөлігі болып табылатын ТАНЗАМ тас жолы (T1) өтеді, ол шығыста Нжомбе облысымен және батыста Сонге облысымен байланыстырады. B 345 жолы аймақты Юоледен оңтүстікке қарай Малавимен байланыстырады. Чуня жолы аймақты Сингидамен және Таборамен солтүстік-шығыста және солтүстік-батыста байланыстырады. Мбея аймағы оңтүстік-шығысында Ньяса көлімен шектеседі. Көлді Мбея аймағы, сондай-ақ көршілес Нжомбе, Рувума аймақтары мен Малави елі көлік үшін пайдаланады. Үш кеме – екеуі жүк тасымалдауға арналған MV Njombe және MV Ruvuma, ал біреуі жолаушылар тасымалына арналған MV Mbeya II – құрылысының соңғы кезеңінде және 2019 жылдың соңында пайдалануға берілуі күтілуде. TAZARA темір жолы аймақтан өтіп, оны Дар-эс-Салам портымен және Замбиямен байланыстырады.
Денсаулық сақтау
Мбея қаласында жоғары деңгейлі аурухана орналасқан, ал Мбея облысының барлық аймағында 336 мемлекеттік және жеке денсаулық сақтау мекемесі жұмыс істейді.