Кіріспе

Акустикалық торпеда – нысананың ерекше дыбыстарын тыңдау арқылы немесе сонарды қолданып іздеу (акустикалық бағыттау) арқылы өзін-өзі нысанаға алатын торпеда. Акустикалық торпедалар көбінесе орташа қашықтықта қолдануға арналған және әдетте су асты қайығынан атылады. Бірінші пассивті акустикалық торпедаларды Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері мен немістер шамамен бір уақытта әзірледі. Немістер G7e/T4 Falke торпедасын жасады, алғаш рет 1943 жылы U 603, U 758 және U 221 су асты қайықтарында қолданылды. Осы торпедалардың көп бөлігі қолданылмады және олар 1943 жылдың тамызында T4-тің ізбасары – G7es T5 Zaunkönig торпедасы пайда болғаннан кейін қызметтен шығарылды. T5 алғаш рет 1943 жылдың қыркүйегінде Солтүстік Атлантикадағы эскорт кемелері мен сауда кемелеріне қарсы кеңінен қолданылды. Одақтас күштер тарапынан АҚШ Әскери-теңіз күштері Mark 24 минасын жасады, ол іс жүзінде ұшақтан ұшырылатын, су асты кемелеріне қарсы пассивті акустикалық бағыттағыш торпеда болды. Бірінші Mk. 24 торпедалары 1943 жылдың наурыз айында АҚШ Әскери-теңіз күштеріне жеткізілді және 1943 жылдың мамырында алғашқы расталған жауынгерлік сәттіліктерін көрсетті. Су асты кемелеріне қарсы шамамен 204 торпеда ұшырылды, нәтижесінде 37 жауынгерлік су асты қайығы батып, тағы 18-і зақымдалды. Өз пайда болуынан бері акустикалық торпеда су үсті кемелеріне қарсы тиімді қару болып табылады, сонымен қатар су асты кемелеріне қарсы да қолданылады. Бүгінде акустикалық торпедалар көбінесе су асты кемелеріне қарсы қолданылады.

Шолу

Акустикалық бағыттаушы торпедалар қарудың мұрнында акустикалық түрлендіргіштер жиынтығымен жабдықталған. Осы түрлендіргіштерден келетін сигналдардың фазасын ауыстыру арқылы "акустикалық сәулелер" тізбегі құрылады (яғни, шу энергиясының түсу бұрышына байланысты акустикалық сигнал сезімталдығының өзгеруі). Алғашқы бағыттаушы торпедаларда "сәуле үлгілері" бекітілген, ал көбірек заманауи қаруларда үлгілер кемелік компьютерлік басқару арқылы өзгертілуге жарамды. Бұл сенсорлық жүйелер нысананың өзінен шыққан дыбысты анықтай алады, мысалы, қозғалтқыш пен механизмдердің шуы, винт кавитациясы және т.б. – бұл пассивті сонар деп аталады, немесе сонар импульстарымен нысананы "жарықтандыру" нәтижесінде шу энергиясының шағылысуына жауап береді, бұл белсенді сонар деп аталады. Акустикалық торпедаларды қазіргі заманғы "атып, ұмыту" принципімен басқарылатын зымырандармен салыстыруға болады. Бұл жаудың (көбінесе суасты кемесі) қозғалыс бағытына қарамастан сонар арқылы анықталатынын білдіреді. Торпеда бастапқыда пассивті сонармен жұмыс істейді, жай ғана суасты кемесін анықтауға тырысады. Торпеданың пассивті сонары бірдеңе байқағаннан кейін, ол белсенді сонарға ауысып, нысананы іздей бастайды. Осы кезде суасты кемесі қашу маневрларын бастаған болуы мүмкін, тіпті шу тудыратын құрылғыны да қолданған болуы мүмкін. Егер торпеданың логикалық тізбегі шу тудыратын құрылғыға алданбаса, ол нысана суасты кемесінің шу сигнатурасын анықтап, оған бағыттанады. Торпеданы ұшыру алдында нысананы "қоршауға алу" қажет. Атыс платформасындағы атыс басқару жүйесі бастапқы іздеу тереңдігін белгілейді, ол қарудың микропроцессорына жіберіледі. Іздеу параметрлері нысананың күтілетін тереңдігін қамтиды.

Операциялық пайдалану

Атлантика шайқасында кең таралған қарсы шаралар қолданылуынан бұрын акустикалық торпеданың алғашқы әсерін бағалауға болмайды. Неміс U-кемелері енді тиімді "атып, ұмыту" қаруына ие болды, ол шабуылдайтын эскорттар мен сауда кемелерін анықтап, үш-төрт жүз метрдей жақын қашықтықта соққы бере алатын. 1943 жылдың жазында неміс U-кемелерінің кампаниясы Бискай шығанағындағы жағалау әскерлерінің шабуылдарына, конвойлердегі саудалық авиатасымалдаушылардың орналастырылуына, "ежеқұйрық" және жақсартылған радар сияқты жаңа суастына қарсы технологияларға және арнайы аңшы-жойғыш эскорт топтарының пайдалануына байланысты үлкен суастына қарсы күш-жігердің нәтижесінде ауыр сәтсіздіктерге ұшырады. Одақтастардың жақсартылған эскорттарының қашықтығы артты, ал теңізде жанармай толықтыру эскорт топтарының радиусын жүздеген шақырымға ұзартты. 1943 жылдың маусымнан тамызға дейін Атлантикада батып кеткен сауда кемелерінің саны өте аз болды, ал U-кемелерінің жойылған саны пропорционалды түрде өсті және Бискай шығанағынан жалпы шегінуге әкелді. Бір кезде акустикалық торпедалар эскорттар мен конвойлерді қайтадан қорғанысқа итерді, бұл 1943 жылдың қыркүйегінде ONS 18/ON 202 конвойларына жасалған шабуылдармен басталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Неміс T5 торпедаларына қарсы одақтастар Foxer шу шығару құрылғысын қолданды. Foxer – британдықтар жасаған, неміс акустикалық торпедаларын жаңылыстыру үшін пайдаланылған акустикалық алдау құралының кодолық атауы. FXR кодолық атауы бар АҚШ үлгісі 1943 жылдың қыркүйек айының соңында барлық трансатлантикалық сүйемелдеу кемелеріне орнатылды, бірақ көп ұзамай тиімдірек Fanfare шу шығару құрылғысымен алмастырылды. Құрылғы кемеден бірнеше жүз метр артқа тартылатын бір немесе екі шу шығару құрылғысынан тұрады. Шу шығару құрылғылары кеме қанаттарынан гөрі әлдеқайда күшті кавитациялық шу тудырады. Бұл шу акустикалық торпедалардың назарын кеменің арт жағынан аударып, оларды шу шығару құрылғысының айналасында дөңгелектейтіндей етіп, отыны таусылғанша адастырады. Foxer-дің кемшілігі – ол кеменің өзінің ASDIC жүйесін де тиімсіз ететін және конвойге шабуылдай алатын жақын маңдағы U- қайықтарын жасыратын болды. Дегенмен, FXR қарсы шарасы неміс акустикалық торпедаларын жаңылыстыруда өте тиімді болды. Шамамен 700 G7es торпедасының ішінде бар болғаны 77-і нысанаға жетті. Бұдан бөлек, британдық сарапшылар "Жанасу" деп аталатын маневрді әзірледі. Осы маневрде кеме U- қайықты байқағанда, оны алдап, акустикалық торпедасын ертерек атуға мәжбүр етеді, содан кейін торпеданың анықтау шеңберінен шығу үшін күшті бұрылыс жасайды, одан кейін U- қайыққа шабуыл жасауға мүмкіндік алады.

Соғыстан кейінгі

AN/SLQ 25 Nixie (және AN/SLQ 25A және оның түрлері) – АҚШ Әскер-теңіз күштері мен одақтас елдердің су үстіндегі кемелерінде пассивті акустикалық басқару жүйесі бар торпедалардан қорғану үшін қолданылатын сүйретілетін алдау құралы. Тағы бір, көбірек заманауи, осындай жүйе – AN/SLQ 61 Жеңіл сүйрегіш (LWT) торпедадан қорғану миссиялық модулі (TDMM).

Қаптап алынған технология

1944 жылғы 4 маусымда U 505 кемесінің қолға түсуі одақтас күштердің алғаш рет осы технологияға қол жеткізген сәті болды. 1944 жылдың қыркүйегінде орыс коммандосының су астындағы диверсанттары Березовье аралдарының жанында советтік Мо 103 және Мо 105 су асты кемелерінің тереңдік бомбаларымен батырылған неміс су асты кемесі U 250 бортында T5 торпедаларын тапты. Торпедалар қауіпсіз түрде су үстіндегі кемелерге жеткізілді. G7es T 5 Zaunkönig торпедасының негізгі бөліктерін Иосиф Сталин британдық теңізші мамандарына беруге бұйрық берді. Бірақ Кронштадтқа созылған сапардан кейін, Корольдік теңіз күштерінің екі офицеріне су асты кемесіне кіруге рұқсат берілмеді және олар ештеңесіз үйлеріне қайтып келді.