Кіріспе

Экотоксикология – уытты химиялық заттардың биологиялық организмдерге, әсіресе популяция, қоғамдастық, экожүйе және биосфера деңгейлерінде тигізетін әсерін зерттейтін ғылым. Экотоксикология – токсикология және экологияны интеграциялайтын көп салалы ғылым. Экотоксикологияның басты мақсаты – барлық басқа экологиялық факторлармен байланыста ластанудың әсерін анықтау және болжау. Осы білім негізінде, зиянды әсерлерді алдын алу немесе жою үшін ең тиімді және нәтижелі шараларды анықтауға болады. Ластанудан зардап шеккен экожүйелердегі экотоксикологиялық зерттеулер экожүйелік қызметтерді, құрылымдарды және функцияларды тиімді және нәтижелі түрде қалпына келтіру үшін қажетті шараларды таңдауға көмектеседі. Экотоксикология, қоршаған орта токсикологиясынан биологиялық ұйымның барлық деңгейлерінде – молекулалық деңгейден бүкіл қоғамдастықтар мен экожүйелерге дейін стресс факторларының әсерін интеграциялау арқылы ерекшеленеді. Ал қоршаған орта токсикологиясы адамға тигізетін уытты әсерлерді қамтиды және көбінесе организм деңгейіндегі және одан төменгі деңгейдегі әсерлерге назар аударады.

Тарих

Экотоксикология – 1970 жылдары қоршаған орта ғылымдары саласында пайда болған салыстырмалы түрде жас ғылым. Токсикологиядан туындаған оның әдістемелік аспектілері адамның қоршаған ортасы және жалпы биосфераны қамтиды. Дәстүрлі токсикология зерттеулерін жасушалық, молекулалық және организмдік деңгейлермен шектейтін болса, экотоксикология химиялық, физикалық-химиялық және биологиялық стрессорлардың популяциялар мен қауымдастықтарға, соның ішінде тұтас экосистемаларға тигізетін әсерін бағауға ұмтылады. Осы тұрғыдан алғанда, экотоксикология қысым астындағы динамикалық тепе-теңдікті де ескереді. Экотоксикология Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін болған ластану оқиғаларынан кейін, уытты химиялық заттар мен сарқынды сулардың адам және қоршаған ортаға тигізетін әсеріне назар аударғаннан кейін пайда болды. "Экотоксикология" терминін алғаш рет 1969 жылы Стокгольмде өткен экологиялық конференцияда токсиколог Рене Трухаут қолданды. Осының нәтижесінде ол осы ғылымның негізін қалаушы деп танылды. Шындығында, Трухаудың ассистенті Жан Мишель Жуанидің ғылымды тұжырымдау және оның мақсаттарын анықтаудағы алдағы рөлі қазір толыққанды мойындалған. Жуанидің пікірінше, экотоксикологияның басты байланысы – экология, өйткені оның мақсаты организмдер мен олардың мекендеу ортасы арасындағы қарым-қатынастарға стресс-факторлардың тигізетін әсерін шектеу болып табылады. Жан Мишель Жуани, шын мәнінде, Рене Трухаудың жас және дарынды ұстазы болды, ол сол кезде өзінің жас ассистенті ұсынған жаңа ғылымды халықаралық деңгейде таратуға уәкілдік алды. Жан Мишель Жуани 1969 жылы Нанси университетінің профессоры атағына ие болды. Содан кейін ол 1971 жылы әріптесі Жан Мари Пельтпен бірге Метц университетінде экотоксикологияның оқыту және зерттеу принциптерін жасады. Францияда екі университет (Метц және Париж-Суд) 1980 және 1990 жылдары осы дамып келе жатқан ғылымды кеңейтуге елеулі үлес қосты. Осы бағытта бірнеше институттар да ілесіп бақты. Расында, CEMAGREF (қазіргі IRSTEA), INERIS, IFREMER және CNRS экотоксикология саласында зерттеу бөлімшелерін құрды, сондай-ақ Руан, Бордо, Ле-Хавр, Лион, Лилль, Кан сияқты басқа француз университеттері де осы салада жұмыс істеді. 1990 жылдары экотоксикологияның жаңа саласы пайда болды – Ландшафттық экотоксикология, оның мақсаты ландшафттық экологиялық процестер мен қоршаған ортаны уландыратын заттар арасындағы өзара әрекеттестікті, әсіресе көші-қон жолдарында кедергілерге тап болатын түрлер үшін (мысалы, лососьтәрі) ескеру болып табылады.

Ортақ экологиялық токсиндер

ПХБ (полихлориленген бифенилдер) салқындатқыш және оқшаулағыш сұйықтықтарда, пестицидтерді ұзартушы заттарда, желімдерде және гидравликалық сұйықтықтарда кездеседі. Пестицидтер – зиянды деп саналатын кез келген организмнің алдын алу, жою немесе қайтаралау үшін кеңінен қолданылады. Олар коммерциялық егілген жемістерде, көкөністерде және етте жиі кездеседі. Метилпаратион – ауыл шаруашылығында қолданылатын кең таралған пестицид. Метилпаратион адамдар, топырақ, су, тұщы су балықтары және экожүйедегі басқа да суға жақын организмдер үшін уытты ортаның қалыптасуына себеп болады. Метилпаратион өмірге қауіп төндіретін көптеген денсаулық қауіптеріне әкеледі. Көбелек және басқа микотоксиндер. Фталаттар пластикалық қаптамаларда, пластикалық бөтелкелерде және пластикалық азық-түлік сақтау контейнерлерінде кездеседі, бұл үй шаруашылығының пластикалық қоқысының маңызды бөлігін құрайды. ҰОҚ (ұшпалы органикалық қосылыстар) – мысалы, формальдегид; ауыз су мен кәріз жүйелерінде кездеседі. Диоксиндер – қалдықтарды өртеу және ағаш, көмір және мұнай сияқты отынды жағу сияқты процестер нәтижесінде пайда болатын химиялық қосылыстар класы. Асбест ағындардың, төбелердің, су құбырларының және жылу жүргізгіш құбырлардың оқшаулауында кездеседі. Ауыр металдарға балықта және пестицидтерде кездесетін мырыш, сынап, қорғасын, алюминий және кадмий жатады. Хлороформ басқа химиялық заттар жасау үшін қолданылады. Хлор көбінесе үй тазалау құралдарында кездеседі.

Жалпы әсері

Химиялық заттар әр түрлі өсімдік түрлерінің тұқымдарының өніп-өсуін тоқтатуға қабілетті екені көрсетілген. Өсімдіктер – биомасса пирамидаларының ең маңызды трофикалық деңгейін құрайтын, негізгі өндірушілер деп аталатын тіршілік формасы. Олар пирамиданың негізінде орналасқандықтан, экожүйедегі барлық басқа да организмдер тірі қалу үшін негізгі өндірушілердің саулығы мен көптігіне тәуелді. Егер өсімдіктер химиялық заттарға байланысты аурулармен күресіп жатса, басқа организмдер аштықтан өледі немесе ауру жұқтырған өсімдіктерді немесе жануарларды жеу арқылы ауруға шалдығады. Сондықтан, экотоксикология – экожүйедегі барлық нәрсеге және әрбір тірі жандауға әсер ететін, көптеген себептерден туындайтын үздірсіз күрес.