Кіріспе

Шива лазері – 1977 жылы Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасында инерциялық тұтқындаудағы синтезді (ICF) және ұзақ масштабты лазерлік плазмалық өзара әрекеттесуді зерттеу үшін салынған қуатты 20 сәулелі инфрақызыл неодимді шыны (кремний шыны) лазері. Бұл құрылғы лазердің көп сәулелі құрылымына байланысты индуист құдайы Шиваның көп қолды бейнесімен аталған болуы мүмкін. Шива лазерлермен нысаналарды қысудағы нақты бір мәселені көрсетуге көмектесті, нәтижесінде осы мәселені шешу үшін жаңа құрылғы – Nova лазері салынды.

Өмірбаян

Кез келген ICF құрылғысының негізгі идеясы – "мақсаттың" сыртқы қабаттарын жылдам қыздыру, әдетте, бірнеше миллиграмм мөлшеріндегі синтез отыны бар шағын пластикалық шар, көбінесе дейтерий және тритий қоспасы. Жылу пластикті плазмаға айналдырады, ол беттен жарылыс сияқты таралады. Ньютонның үшінші заңына сәйкес, мақсаттың қалған бөлігі ішке қарай итемеленеді, соңында өте жоғары тығыздыққа ие кішкентай нүктеге дейін ығысады. Жылдам жарылыс сонымен қатар, қысылған отынның ортасына қарай қозғалатын соққы толқынын тудырады. Отынның ортасында кездескенде, соққы толқынындағы энергия оны одан әрі қыздырып, айналасындағы шағын көлемді қысады. Егер температура мен тығыздық жеткілікті деңгейге көтерілсе, синтез реакциясы басталады. Синтез реакциясы жоғары энергиялы бөлшектерді босатады, олар тығыз отынмен соқтығысып, жылдамдығын жоғалтады. Бұл отынды одан әрі қыздырады және оның да синтезденуіне мүмкіндік береді. Қысылған отынның тиісті жағдайлары болғанда – жеткілікті тығыздық және температура – бұл қыздыру процесі тізбекті реакцияға алып келуі мүмкін, ол соққы толқыны реакцияны бастаған орталықтан сыртқа қарай таралады. Бұл жағдай "жану" деп аталады, ол мақсаттағы отынның маңызды бөлігінің синтезденуіне және үлкен мөлшерде энергияның босауына әкелуі мүмкін. Бүгінгі күнге дейін көптеген ICF эксперименттері мақсаттарды қыздыру үшін лазерлерді пайдаланған. Есептеулер көрсеткендей, энергия ядроның ыдырауына дейін оны қысу және тиісті соққы толқынын жасау үшін жылдам жеткізілуі керек. Лазер сәулелері отынды симметриялық ядроға ығыстыру үшін мақсаттың сыртқы бетіне біркелкі бағытталуы керек. Басқа "қозғалтқыштар" ұсынылғанмен, лазерлер қазіргі уақытта қажетті мүмкіндіктердің толық жиынтығына ие жалғыз құрылғылар болып табылады.

Сипаттама

Шива бұрынғы Циклоп және Аргус лазерлерінде қол жеткізілген көптеген жетістіктерді, атап айтқанда, Брюстер бұрышында орналасқан Nd: шыны тақталардан жасалған күшейткіштерді және нәтижедегі лазер сәулелерін "тазалау" үшін ұзақ вакуумдық кеңістіктік сүзгілерді пайдаланды. Бұл мүмкіндіктер содан бері барлық ICF лазерлерінің құрамында сақталды, бұл ұзақ "сәуле желілеріне" алып келді. Шива жағдайында сәуле желілерінің ұзындығы шамамен 30 метрді құрады. Оқ ату алдында Шива лазерлік шынысы үлкен конденсаторлық батареядан қуат алатын ксенон шамдарының жарығымен "қоздырылды". Бұл жарықтың бір бөлігі шыныдағы неодим атомдарымен сіңіріліп, оларды қозу күйіне жеткізіп, лазерлік сәулені күшейтуге дайындық жасайтын популяциялық инверсияны тудырды. Сырттан жасалған лазерлік жарықтың шағын мөлшері сәуле желілеріне жіберіліп, шыны арқылы өтіп, стимуляцияланған эмиссия процесі арқылы күшейтілді. Бұл өте тиімді процесс емес; көбінесе Nd: шыны лазерлерінде лампаларды қуаттандыруға жұмсалатын электр энергиясының шамамен 1% ғана сәулені күшейтеді. Әрбір күшейткіш модульден кейін кеңістіктік сүзгі орналастырылған, ол сәулені тегістеу үшін қолданылды, интенсивті жарықтың әсерінен туындаған бейбіртектіліктерді немесе қуаттың анизотропиясын жоятын. Кеңістіктік сүзгі фокуста (тесікте) плазманың пайда болуын болдырмау үшін вакуумда сақталады. Жарық соңғы күшейткіш пен кеңістіктік сүзгіден өткеннен кейін, аппараттың бір шетінде орналасқан нысаналық камерада эксперименттер жүргізу үшін пайдаланылды. Шиваның 20 сәуле желісінің әрқайсысы шамамен 500 джоуль энергияны жеткізді, олар бірге 1062 нм толқын ұзындығында 10,2 кДж инфрақызыл жарықтан тұратын ~0,5-тен 1 наносекундтық импульс жасады, немесе ұзақ уақыт аралығында кішірек шыңдық қуаттарды (3 нс үшін 3 кДж) қамтамасыз етті. 1977 жылы құрылысы аяқталған кезде, құрылғының өзі, сынақ жабдықтары мен ғимараттарының құны шамамен 25 миллион долларды құрады (1977 жылғы 25,0 доллар бүгінгі күні шамамен миллион долларға тең).

Шива мен ICF

Shiva ешқашан тұтану шарттарына жетеді деп күтілмеген, және негізінен үлкен қондырғы үшін тұжырымдаманы дәлелдеу жүйесі ретінде жоспарланған. Shiva аяқталғанға дейін, оның мұрагері – Shiva/Nova деп аталған құрылғының жобасы дамып жатты. 1984 жылы Shiva/Nova Nova болып өзгерді. Shiva мұқият құралдандырылған, ал нысаналық камерасы имплозия кезінде пайда болатын плазманы сипаттау үшін жоғары ажыратымдылықтағы, жоғары жылдамдықты оптикалық және рентгендік құралдарды пайдаланды. 1978 жылы Shiva-да нысаналармен тәжірибелер басталғанда, қысым сұйық сутегінің бастапқы тығыздығынан 50-100 есе артық, шамамен 3,5-7 г/мл дейін көтерілді. Салыстыру үшін, қорғасынның тығыздығы шамамен 11 г/мл құрайды. Бұл көрсеткіш әсерлі болғанымен, тұтануға қол жеткізуге тым төмен, және жүйе үшін болжамдардан да әлдеқайда төмен еді. Күтілгеннен төмен қысымның себептерін зерттеу нәтижесінде лазердің плазмадағы ыстық электрондармен (~50 кэВ) күшті байланысқа түсетіні анықталды, бұл байланыс нысананың сыртқы қабаттары қыздырылғанда стимулданған Раман шашырауы арқылы пайда болды. Сол кездегі ICF бағдарламасының директоры Джон Холзрихтер былай деді:

«Лазерлік сәуле нысаналық материалға тиген жерде тығыз плазма жасайды. Лазерлік жарық энергиясын плазмадағы электрондарға береді, олар жарықты сіңіреді. Бұл процестің жылдамдығы толқын ұзындығы мен қарқындылығына байланысты. Shiva-да біз электрондарды өте жоғары энергияға дейін қыздырдық, бірақ нысаналар тиісті нәтиже бермеді. Электрондардың энергиясын нысанаға тиімдірек беру үшін көптеген әрекеттер жасалды, бірақ ешқандай сәттілік болмады. Бұрын лазерлік энергияның сіңуі толқын ұзындығының қысқаруымен пропорционалды екені анықталған, бірақ сол кезде Shiva Nd: шыны лазерінде туындаған ИК сәулесі нысананы имплозиялау үшін жеткілікті болады деп есептелді. Shiva бұл болжамды жоңқаға айналдырды, инфрақызыл жарықпен сәулеленген капсулалар тұтануға немесе пайдаға қол жеткізе алмайтынын көрсетті. Осылайша, Shiva-ның ең маңызды жетістігі оның сәтсіздігінде болды, бұл теріс нәтижеге мысал. ICF зерттеулері "оптикалық жиілік көбейткіші" арқылы кіретін ИК сәулесін шамамен 351 нм толқын ұзындығындағы ультракөк сәулеге айналдыруға көшті, бұл техника сол кезде белгілі болған, бірақ тиімділігі жеткіліксіз болды. 1980 жылы Лазерлік Энергетика зертханасындағы GDL лазері бойынша жүргізілген зерттеулер алғаш рет жиілікті үш еселеудің тиімді әдістерін көрсетті, содан кейін бұл әдіс Shiva-ның мұрагері Novette лазерінде (LLNL-де алғаш рет) қолданылды. Shiva-дан кейінгі барлық лазерлік ICF жүйелері осы техниканы пайдаланды. 1980 жылдың 24 қаңтарында 5,8 балдық жер сілкінісі (екі жер сілкінісінің біріншісі) Ливерморді және ғимаратты соншалықты шайқады, Shiva-ның жұдырық көлеміндегі бұрандаларын қисайтып жіберді; жөндеу жұмыстары жүргізілді және лазер бір айдан кейін қайта іске қосылды. Shiva-да тесіктерді пайдалану арқылы "тұйық режимді" сынақтан өткізуді қоса алғанда, көптеген тәжірибелер жалғасты, одан кейін 1981 жылы құрылс демонтаждалды. Shiva-ның нысаналық камерасы Novette лазерінде қайта пайдаланылды. Shiva-дағы ең жоғары синтездік өнімділік бір оқ атудан 1010-1011 нейтронға дейін болды.